Προεδρικές 2028: Ερατώ Κοζάκου Μαρκουλλή

Το όνομα της Ερατώς Κοζάκου Μαρκουλλή έχει ένα χαρακτηριστικό που δεν διαθέτουν πολλές από τις ονοματολογίες οι οποίες κυκλοφορούν κάθε φορά πριν από μια προεδρική εκλογή: έχει επανέλθει περισσότερες από μία φορές, και μάλιστα με δημόσιες τοποθετήσεις της ίδιας. Δεν πρόκειται, επομένως, για μια υποψηφιότητα που γεννήθηκε σήμερα στα πολιτικά σενάρια για το 2028. Είχε συζητηθεί έντονα πριν από τις προεδρικές του 2023, επανήλθε στη δημόσια συζήτηση το 2024 και σήμερα αποκτά εκ νέου ενδιαφέρον καθώς το ΑΚΕΛ αναζητεί το πρόσωπο γύρω από το οποίο θα μπορούσε να οικοδομηθεί μια ευρύτερη προοδευτική συνεργασία.

Το πλέον ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι τον Νοέμβριο του 2024 η ίδια η Μαρκουλλή δήλωσε ότι την ενδιαφέρει η Προεδρία της Δημοκρατίας το 2028, εφόσον το ΑΚΕΛ την επέλεγε και υπό την προϋπόθεση ότι μέχρι τότε δεν θα είχε λυθεί το Κυπριακό. Είχε μάλιστα εξηγήσει ότι οι θέσεις της συγκλίνουν με το ΑΚΕΛ κυρίως στο Κυπριακό και όχι κατ’ ανάγκην σε επίπεδο ιδεολογικής ταύτισης. Η ίδια είχε αναφέρει ακόμη ότι είχε δεχθεί προτάσεις από αρκετούς για να είναι υποψήφια. Αυτή η δήλωση αλλάζει ουσιαστικά τη φύση της σημερινής συζήτησης. Δεν εξετάζεται απλώς ένα όνομα που ενδέχεται να προταθεί από τρίτους. Εξετάζεται ένα πρόσωπο που έχει ήδη δηλώσει ότι ενδιαφέρεται, έχει συνδέσει το ενδιαφέρον του με συγκεκριμένες προϋποθέσεις και έχει αφήσει ανοικτό το ενδεχόμενο να διεκδικήσει την Προεδρία μέσα από μια ευρύτερη πολιτική συμφωνία.

Ένα όνομα με ιστορία

Η Μαρκουλλή είχε βρεθεί στο προσκήνιο και στην προηγούμενη προεδρική αναμέτρηση. Τον Απρίλιο του 2022, όταν το ΑΚΕΛ βρισκόταν σε διαδικασία αναζήτησης υποψηφίου για το 2023, η ίδια επιβεβαίωνε ότι είχε επικοινωνία τόσο με το ΑΚΕΛ όσο και με άλλα κόμματα. Την ίδια περίοδο έδινε ιδιαίτερη έμφαση στην ανάγκη να καταστεί το Κυπριακό κεντρική προτεραιότητα της προεκλογικής συζήτησης. Το γεγονός ότι το όνομά της περιλαμβανόταν τότε στις πιθανές επιλογές του ΑΚΕΛ δεν ήταν τυχαίο. Τελικά, όμως, το ΑΚΕΛ προχώρησε στην υποψηφιότητα του Ανδρέα Μαυρογιάννη. Η Μαρκουλλή δεν ήταν υποψήφια.

Η ιστορία, ωστόσο, δεν τελείωσε εκεί. Επανέρχεται τώρα, πέντε χρόνια αργότερα, σε ένα πολιτικό περιβάλλον αρκετά διαφορετικό.

Το νέο ΑΚΕΛ

Η σημερινή συζήτηση δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τη στρατηγική που έχει δημοσιοποιήσει η ηγεσία του ΑΚΕΛ για το 2028. Ο Γενικός Γραμματέας του κόμματος Στέφανος Στεφάνου έχει δηλώσει ότι δεν αποκλείεται τίποτα σε σχέση με την υποψηφιότητα, αλλά ότι προηγούνται οι προγραμματικές συγκλίσεις. Παράλληλα, το ΑΚΕΛ μιλά για έναν ισχυρό προοδευτικό πόλο και για την ανάγκη μιας ευρύτερης κοινωνικής πλειοψηφίας.

Πρόκειται για ουσιώδη αλλαγή στην αφετηρία της συζήτησης. Το ζητούμενο δεν εμφανίζεται ως απλή επιλογή ενός προσώπου που θα εκπροσωπήσει το ΑΚΕΛ στις προεδρικές. Η ηγεσία του κόμματος αναζητεί ένα πολιτικό σχήμα που θα μπορεί να απευθυνθεί σε ευρύτερες κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις. Στην πρόσφατη δημόσια τοποθέτηση του ΑΚΕΛ, το Κυπριακό βρίσκεται πολύ ψηλά στην ατζέντα. Το κόμμα έχει καταστήσει σαφές ότι δεν μπορεί να στηρίξει υποψήφιο ο οποίος δεν προτεραιοποιεί τη λύση. Και εδώ βρίσκεται το πρώτο σημαντικό σημείο επαφής με τη Μαρκουλλή.

Το Κυπριακό ως προϋπόθεση

Για τη Μαρκουλλή το Κυπριακό δεν υπήρξε ποτέ ένα από τα πολλά ζητήματα της πολιτικής ατζέντας. Αποτελεί τον πυρήνα της πολιτικής της διαδρομής. Η ίδια έχει υπηρετήσει ως υπουργός Εξωτερικών και υπουργός Συγκοινωνιών και Έργων, ενώ διαθέτει μακρά διπλωματική εμπειρία και συμμετοχή σε διαδικασίες που αφορούν το Κυπριακό. Το γεγονός αυτό της προσδίδει ένα ειδικό πολιτικό χαρακτηριστικό: η συζήτηση για τη λύση δεν αποτελεί γι’ αυτήν προεκλογική τοποθέτηση που υιοθετείται εκ των υστέρων. Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία το 2028. Εφόσον το Κυπριακό εξακολουθεί να παραμένει άλυτο και η διαδικασία βρίσκεται σε κρίσιμο σημείο, μια υποψηφιότητα που θα διαθέτει ως βασικό της πολιτικό κεφάλαιο την εμπειρία στη διαπραγμάτευση και στις διεθνείς σχέσεις θα μπορούσε να τοποθετήσει το Κυπριακό στο κέντρο της προεκλογικής αντιπαράθεσης.

Αλλά εδώ υπάρχει και η πρώτη μεγάλη προϋπόθεση. Η Μαρκουλλή δεν θα μπορούσε να αρκεστεί στο «υπέρ της λύσης». Θα χρειαζόταν να παρουσιάσει συγκεκριμένη στρατηγική: ποια λύση, με ποια διαδικασία, ποια μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης, ποιος ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ποια στρατηγική έναντι της Τουρκίας και των Τουρκοκυπρίων. Το Κυπριακό μπορεί να αποτελέσει ισχυρό σημείο ταύτισης. Μπορεί, όμως, επίσης να αποτελέσει πεδίο έντονης πολιτικής αντιπαράθεσης.

Το πλεονέκτημα της υπέρβασης

Ένα δεύτερο στοιχείο είναι η πολιτική διαδρομή της Μαρκουλλή. Υπήρξε υπουργός Εξωτερικών επί Δημήτρη Χριστόφια, αλλά προηγουμένως είχε υπηρετήσει ως υπουργός στην κυβέρνηση Τάσσου Παπαδόπουλου. Αυτό της δίνει ένα πολιτικό αποτύπωμα που δεν περιορίζεται σε έναν μόνο κομματικό χώρο. Ακριβώς αυτή η διαδρομή θα μπορούσε να έχει σημασία σε μια προσπάθεια δημιουργίας ευρύτερης συμμαχίας.

Το ΑΚΕΛ, εάν επιλέξει τελικά πρόσωπο εκτός της στενής κομματικής του ηγεσίας, θα χρειαστεί υποψήφιο ο οποίος να μπορεί να απευθυνθεί σε ψηφοφόρους που δεν αυτοπροσδιορίζονται ως ΑΚΕΛικοί. Η Μαρκουλλή έχει ένα βιογραφικό που επιτρέπει μια τέτοια προσπάθεια. Δεν σημαίνει ότι η διεύρυνση είναι δεδομένη. Σημαίνει ότι υπάρχει πολιτικό υπόβαθρο για να επιχειρηθεί.

Η δεύτερη μεγάλη δοκιμασία

Το πρόβλημα κάθε υποψηφιότητας που ξεκινά με ισχυρό πολιτικό κεφάλαιο στο Κυπριακό είναι ότι οι προεδρικές εκλογές δεν κρίνονται μόνο στο Κυπριακό. Το 2028 οι πολίτες θα ενδιαφέρονται επίσης για την οικονομία, το κόστος ζωής, τη στέγαση, την υγεία, την παιδεία, την ενέργεια, τη μετανάστευση, την τεχνολογία και την τεχνητή νοημοσύνη, την ασφάλεια και τη λειτουργία των θεσμών. Επομένως, μια πιθανή υποψηφιότητα Μαρκουλλή θα χρειαζόταν ένα πολύ ευρύτερο πολιτικό πρόγραμμα. Το ερώτημα δεν θα είναι μόνο «πώς θα λυθεί το Κυπριακό;». Θα είναι και «πώς θα κυβερνηθεί η Κυπριακή Δημοκρατία την επόμενη πενταετία;».

Εκεί θα χρειαστεί να δοθούν συγκεκριμένες απαντήσεις για το κράτος δικαίου, τη διαφάνεια, τη δημόσια διοίκηση, την οικονομική πολιτική, την κοινωνική προστασία και την ανάπτυξη.

Η ανανέωση

Υπάρχει, παράλληλα, ένα ζήτημα που δύσκολα θα μπορούσε να αγνοηθεί, που είναι η ανανέωση. Η Μαρκουλλή διαθέτει εμπειρία. Αλλά μια προεκλογική εκστρατεία του 2028 δεν θα μπορούσε να στηριχθεί αποκλειστικά στην εμπειρία προηγούμενων δεκαετιών. Θα πρέπει να συνοδευτεί από μια νέα πολιτική ομάδα, νέες ιδέες και ισχυρή παρουσία νεότερων ανθρώπων. Το μήνυμα θα πρέπει να είναι ότι η προηγούμενη κυβερνητική και διπλωματική εμπειρία αποτελεί εργαλείο για το μέλλον και όχι επιστροφή στο παρελθόν.

Αυτό θα ήταν ιδιαίτερα σημαντικό αν το ΑΚΕΛ επιδιώξει να παρουσιάσει την υποψηφιότητα ως μέρος μιας ευρύτερης ανανέωσης του προοδευτικού χώρου.

Η εκλογική εξίσωση

Υπάρχει όμως και η πιο δύσκολη πλευρά της υπόθεσης, που είναι οι συμμαχίες. Σήμερα το πολιτικό σκηνικό για το 2028 παραμένει ανοικτό. Το ΑΚΕΛ εξετάζει συνεργασίες και συγκλίσεις, ενώ άλλες πολιτικές δυνάμεις και κινήσεις διερευνούν τις δικές τους επιλογές. Πρόσφατες αναλύσεις καταγράφουν ήδη δυσκολίες στην οικοδόμηση ενός κοινού υποψηφίου μεταξύ όμορων πολιτικών χώρων.

Μια υποψηφιότητα Μαρκουλλή θα πρέπει, συνεπώς, να τοποθετηθεί σε αυτό το πολύπλοκο παζλ. Ποιοι θα τη στηρίζουν; Ποιοι θα μπορούσαν να συνεργαστούν μαζί της; Ποια θα είναι η σχέση της με το ΑΚΕΛ; Θα είναι υποψήφια ενός κόμματος με στήριξη άλλων δυνάμεων ή κοινή υποψήφια μιας ευρύτερης πλατφόρμας; Αυτά δεν είναι τεχνικές λεπτομέρειες. Είναι η ουσία της υποψηφιότητας.

Τι θα κρίνει την προοπτική της

Αν το σενάριο εξελιχθεί σε πραγματική υποψηφιότητα, η πολιτική της προοπτική θα εξαρτηθεί από μια σειρά παραγόντων που σήμερα δεν μπορούν να θεωρηθούν δεδομένοι.

Πρώτον, από το αν το ΑΚΕΛ θα θεωρήσει ότι η Μαρκουλλή μπορεί να εκφράσει τον στόχο του για ευρύτερο προοδευτικό πόλο.

Δεύτερον, από το αν θα υπάρξει συμφωνία σε ένα συγκεκριμένο κυβερνητικό πρόγραμμα και όχι μόνο σε γενικές αρχές.

Τρίτον, από το αν θα μπορέσει να συγκροτηθεί συμμαχία πέραν της παραδοσιακής εκλογικής βάσης του ΑΚΕΛ.

Τέταρτον, από την εξέλιξη του Κυπριακού μέχρι το 2028.

Και πέμπτον, από το κατά πόσον η ίδια θα μπορέσει να συνδυάσει την εμπειρία της με ένα πειστικό μήνυμα πολιτικής ανανέωσης.

Υπάρχει και ένας έκτος παράγοντας: η ίδια η εικόνα του πολιτικού ανταγωνισμού το 2028. Μια υποψηφιότητα δεν αξιολογείται σε κενό. Η απήχησή της θα εξαρτηθεί και από τα πρόσωπα, τις συμμαχίες και τα προγράμματα που θα βρίσκονται απέναντί της.

Η επιστροφή ενός σεναρίου

Ίσως τελικά το πιο ενδιαφέρον στοιχείο στην περίπτωση της Ερατώς Μαρκουλλή να είναι ακριβώς ότι το σενάριο δεν εμφανίζεται για πρώτη φορά. Το 2022 συζητήθηκε για τις προεδρικές του 2023. Τότε η ίδια δήλωνε ότι είχε επικοινωνία με το ΑΚΕΛ και άλλα κόμματα και υπογράμμιζε ότι το Κυπριακό έπρεπε να βρίσκεται στην κορυφή της πολιτικής ατζέντας. Το 2024, όμως, έκανε ένα βήμα περισσότερο: Μίλησε η ίδια για το 2028 και δήλωσε ότι θα την ενδιέφερε η Προεδρία υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Το 2026 το ΑΚΕΛ βρίσκεται εκ νέου σε αναζήτηση υποψηφίου, αυτή τη φορά με ρητή αναφορά στην ανάγκη ευρύτερου κοινωνικού ρεύματος και προγραμματικών συγκλίσεων. Οι τρεις αυτές εξελίξεις συναντώνται χρονικά.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οδηγούν υποχρεωτικά στο ίδιο αποτέλεσμα. Η πραγματική δοκιμασία θα είναι αν το πρόσωπο της Μαρκουλλή μπορεί να μετατραπεί από ενδιαφέρουσα πιθανότητα σε κεντρικό πολιτικό σχέδιο. Για να συμβεί αυτό, θα χρειαστεί να συναντηθούν τρεις διαφορετικές ανάγκες: η ανάγκη του ΑΚΕΛ για διεύρυνση, η ανάγκη μιας υποψηφιότητας να διαθέτει σαφή στρατηγική για το Κυπριακό και η ανάγκη της κοινωνίας για συγκεκριμένες απαντήσεις στα καθημερινά προβλήματα.

Συμπερασματικά, η Μαρκουλλή διαθέτει το πρώτο υλικό, δηλαδή εμπειρία, πολιτική διαδρομή, διπλωματικό κεφάλαιο και σαφή θέση στο Κυπριακό. Το αν αυτό το υλικό μπορεί να μετατραπεί σε μια ευρύτερη εκλογική συμμαχία είναι διαφορετικό ζήτημα. Και θα κριθεί όχι από τη σημερινή ονοματολογία, αλλά από τις αποφάσεις που θα ληφθούν τους επόμενους μήνες. Το 2028, άλλωστε, δεν θα είναι απλώς μια αναμέτρηση προσώπων. Θα είναι αναμέτρηση πολιτικών σχεδίων. Και αν η Ερατώ Μαρκουλλή βρεθεί τελικά στο ψηφοδέλτιο, το κρίσιμο ερώτημα δεν θα είναι μόνο αν έχει την εμπειρία για την Προεδρία. Αυτό είναι ήδη μέρος του δημόσιου βιογραφικού της. Το κρίσιμο ερώτημα θα είναι αν μπορεί να μετατρέψει αυτή την εμπειρία σε ένα νέο πολιτικό συμβόλαιο για την Κύπρο του 2028, και αν γύρω από αυτό το συμβόλαιο μπορεί να συγκροτηθεί η αναγκαία πολιτική και κοινωνική συμμαχία.

*Πανεπιστημιακού-ανθρωπολόγου, πρώην πρύτανη.