«Οι κατεδαφίσεις και η πνευματική παρακμή μιας Εκκλησίας» του Μάριου Θρασυβούλου

Η κατεδάφιση των διατηρητέων κτηρίων στο ιστορικό κέντρο της Λευκωσίας μετά από εντολή του Αρχιεπισκόπου επιβεβαιώνει δύο πράγματα, λίγο πολύ γνωστά και κατανοητά από όλη σχεδόν την κοινωνία: Πρώτον, τη διαχρονική αλαζονεία της ηγεσίας της Εκκλησίας και τη σιγουριά της ότι τίποτε και κανένας δεν μπορεί να την εμποδίσει στις επιδιώξεις της, ακόμα και αν αυτές είναι παράνομες. Δεύτερον, την αδυναμία ή και τον φόβο των κρατικών και των πολιτειακών θεσμών να ελέγξουν και να τιμωρήσουν την Εκκλησία εκεί και όπου παρανομεί.

Υπάρχει όμως ακόμα ένα στοιχείο, πολύ ενδιαφέρον, που ίσως είναι αυτό που πυροδότησε τόσες αντιδράσεις. Είναι η έλλειψη, από την πλευρά των ιεραρχών, κάθε ίχνους ευαισθησίας απέναντι στον πολιτισμό, είναι η αδιαφορία τους για το αν με τις πράξεις τους πλήττουν την αισθητική της πόλης και του χώρου γενικότερα. Αυτές οι αξίες είναι εντελώς άγνωστες στον Αρχιεπίσκοπο και στους πλείστους μητροπολίτες. Γιατί όμως είναι τόσο απολίτιστοι οι δικοί μας ιεράρχες; Μια απάντηση που συνήθως δίδεται είναι ότι «επειδή ασχολούνται με τις περιουσίες τους και το μυαλό τους είναι στα λεφτά». Ισχύει φυσικά έως ένα σημείο αυτό, αλλά, μήπως, λεφτά, ακίνητα και μεγάλες εκτάσεις γης δεν έχουν όλες οι Εκκλησίες του κόσμου; Μήπως οι άλλες ηγεσίες των Εκκλησιών δεν ασχολούνται με αυτά τα «πεζά» ζητήματα; Σίγουρα, ναι, αλλά όμως εκεί ασχολούνται συγχρόνως και με τα αποκλειστικά «δικά τους» ζητήματα, με τη θρησκεία τους, με το πώς θα διαδώσουν τα μηνύματά τους στο ποίμνιό τους. Έχουν έγνοια να συνεχίσουν να παίζουν τον πνευματικό ρόλο που η χριστιανική παράδοση τους κληροδότησε. Εκεί, δηλαδή, κάπου τα πράγματα ισορροπούν μεταξύ των δύο ρόλων τους. Φυσιολογικά, υπάρχει ένα πνευματικό επίπεδο το οποίο επιτρέπει στους δογματικούς και ίσως ξεροκέφαλους ιεράρχες να τηρούν, τουλάχιστον, κάποιους τυπικούς ή άτυπους κανόνες της σύγχρονης ζωής, αλλά και να κατανοούν κάποια βασικά πράγματα σε σχέση με τον πολιτισμό και το φυσικό περιβάλλον. Είναι γι’ αυτό που δεν βλέπουμε πουθενά αλλού, νομίζω, τέτοια εκκλησιαστική καφρίλα όπως εδώ στην Κύπρο.

Η πολιτική και η εξουσία εις βάρος του πνεύματος

Η ανάληψη της πολιτικής ευθύνης για το μέλλον του τόπου από την Εκκλησία, μέσα από την αδυναμία των πολιτικών συγκροτήσεων των κοινωνικών τάξεων να πάρουν τα ηνία αυτής της ευθύνης, την έκανε «εθναρχική», την πολιτικοποίησε. Ουσιαστικά, από τις αρχές του 20ού αιώνα, όταν στην αναπτυγμένη Ευρώπη είχε αρχίσει ήδη από καιρό η διαδικασία περιορισμού της Εκκλησίας στα θρησκευτικά της καθήκοντα –έστω σταδιακά και με πολλά προβλήματα- εδώ ανέλαβε επιπλέον καθήκοντα που δεν ήταν της αρμοδιότητάς της. Οι ιεράρχες ασχολούνταν πιο πολύ με την Ένωση παρά με το Ευαγγέλιο! Ο Μακάριος, πρώτα ως μητροπολίτης και μετά ως Αρχιεπίσκοπος, έδωσε περαιτέρω στιβαρότητα στον πολιτικό ρόλο της Εκκλησίας. Με την ίδρυση του κράτους το 1960, η Εκκλησία ήταν πλέον μέσω του Μακαρίου συνεξουσία, ήταν κράτος εν κράτει, ενώ διατήρησε και επέκτεινε το κύρος της. Ο Αρχιεπίσκοπος μιλούσε ως πολιτικός ηγέτης, διαχειριζόταν πολιτικές υποθέσεις, έπαιρνε πολιτικές αποφάσεις. Το «εθνικό ζήτημα» ιδιαίτερα αποτέλεσε πεδίο δόξης λαμπρόν στην πολιτική του. Όσο για τους υπόλοιπους ιεράρχες, είτε οι «δικοί του» τον αντέγραφαν για να κερδίσουν και αυτοί κάτι από την αίγλη του προσδοκώντας στη δική τους ανέλιξη και τα δικά τους οφέλη, είτε οι αντίπαλοί του τον πολεμούσαν πάνω σε καθαρά πολιτική βάση ή στη βάση της αντιπαλότητας για την εξουσία. Στη συνείδηση του κόσμου, η Εκκλησία ή, καλύτερα, ο ανώτερος κλήρος ήταν πρώτα από όλα μια οντότητα πλήρως ταυτισμένη με την πολιτική εξουσία, με τη ζώσα πολιτική, με τις πολιτικές διενέξεις και μετά με οτιδήποτε άλλο.

Το πνευματικό κενό αποκαλύπτεται

Αυτά όλα δημιουργούσαν ένα πνευματικό κενό στους κόλπους της εκκλησιαστικής ελίτ. Ολοένα αποστεωνόταν η θρησκευτική της ενασχόληση υπέρ της πολιτικής της εμπλοκής. Το θρησκευτικό πνεύμα παραδόθηκε στο πολιτικό. Το πνευματικό αυτό κενό της Εκκλησίας, όμως, δεν ήταν τόσο ορατό, λόγω της παρουσίας του Μακαρίου (ο οποίος παρεμπιπτόντως στον… ελεύθερό του χρόνο ασχολείτο με αγοραπωλησίες χωραφιών και οικοπέδων!) και λόγω της προσοχής του κόσμου στα κρίσιμα γεγονότα της εποχής. Ο θάνατος του Μακαρίου, η διαιώνιση του άλυτου Κυπριακού ζητήματος και η αργή αλλά σταθερή διαδικασία απομάκρυνσης σημαντικού ποσοστού πολιτών από την Εκκλησία λόγω της εξέλιξης συνέτειναν στο να γίνονται πιο εμφανή πλέον τα πνευματικά κενά των ιεραρχών. Μια φαιδρή πραγματικότητα βγαίνει στην επιφάνεια, κατά την οποία οι έγνοιες και οι ώρες που σπαταλούν πολύ λίγη σχέση έχουν με τη θρησκεία. Η ποιότητα του λόγου τους, το ύφος τους, οι ιδέες τους πάνω σε όλα τα ζητήματα που θέλουν να έχουν ρόλο φωτίζουν τη γύμνια τους. Αποκαλύπτουν το πόσο περιορισμένο είναι το διανοητικό και πνευματικό τους σύμπαν. Και πραγματικά, αν το πολιτικό κατεστημένο και το κατεστημένο των media δεν στήριζαν όπως στηρίζουν την Εκκλησία, αφού τη θεωρούν κρίσιμο παράγοντα για την «κοινωνική σταθερότητα» και τον αγώνα για «εθνική δικαίωση», τότε θα είχαμε μπροστά μας την πλήρη αποκαθήλωση της εκκλησιαστικής ηγεσίας. Η εικόνα των ιεραρχών δεν θα διέφερε σε τίποτε από την εικόνα των λούμπεν και των «ψεκασμένων» της κοινωνίας μας.

Αν οι τωρινοί εκκλησιαστικοί ηγέτες ασχολούνταν στοιχειωδώς με αυτό που υποτίθεται εκπροσωπούν και αν ήταν ειλικρινά προσηλωμένοι στο έργο τους, δεν θα ήταν τόσο απολίτιστοι. Μέσα από την ενασχόλησή τους με τα «θεία», μέσα από τις μεταφυσικές τους αναζητήσεις στο υπερπέραν, μέσα από την πλάνη τους στο κάτω κάτω, θα γίνονταν πιο πνευματώδεις, πιο απλοί, λιγότερο αλαζονικοί και προκλητικοί. Και το κυριότερο, θα μας άφηναν ήσυχους!

 

Μάριος Θρασυβούλου, ιστορικός.