16/3/64: Η αναγκαστική μετανάστευση μιας κοινότητας σε ομηρία

 

Σήμερα θέλω να μοιραστώ μαζί σας ένα άρθρο του Τουρκοκύπριου ερευνητή Mete Hatay. Το άρθρο έχει τίτλο «16 Μαρτίου 1964: Η αναγκαστική μετανάστευση μιας ομήρου κοινότητας». Ο Mete Hatay δημοσίευσε το άρθρο στα τούρκικα στην ιστοσελίδα gazete360.com και η Esra Aygin Yalgin το μετάφρασε στα αγγλικά μετά από παράκλησή μου. Με την άδεια του φίλου μας Mete Hatay, τώρα το δημοσιεύουμε στα ελληνικά. Ο Mete Hatay έγραψε:

«Ήταν η δεύτερή μου φορά στην Istanbul. Μείναμε με τον θείο του πατέρα μου που ζούσε στο Ortakoy. Ο θείος μου είχε εγκατασταθεί στην Τουρκία τη δεκαετία του '30 και για πολύ καιρό ήταν κουρέας στην οδό Yeshilcham. Η πλειοψηφία των πελατών του ήταν ηθοποιοί που έκαναν δεύτερους ρόλους ή κομπάρσοι που βλέπαμε συχνά σε τουρκικές ταινίες. Μου λείπουν ακόμα τα προγεύματα που έφτιαχνε η θεία μου, ντόπια της Istanbul, με το φρεσκοφτιαγμένο τσάι, τραγανά κουλούρια, ελιές, φέτα, ντομάτες και αγγουράκια. Θυμάμαι να μετρούμε τα αυτοκίνητα που διέσχιζαν τη νεόκτιστη γέφυρα του Βοσπόρου καθώς πίναμε το τσάι μας στη βεράντα μέσα σε μικρά ποτηράκια σε σχήμα τουλίπας.

Μια μέρα βγήκα έξω για να εξερευνήσω τη γειτονιά. Είχα δει από ψηλά κάποια παιδιά να παίζουν ποδόσφαιρο στον δρόμο και αποφάσισα να τα συναντήσω και να γίνουμε φίλοι. Δεν ήμουν ντροπαλό παιδί. Συνήθιζα να κοινωνικοποιούμαι εύκολα με τους ανθρώπους. Ένα από τα μεγαλύτερα αγόρια έκανε μια γκριμάτσα και ρώτησε θυμωμένα, «Είσαι γκιαούρης (μη μουσουλμάνος, άπιστος);», υποψιάζομαι λόγω της ασυνήθιστης προφοράς μου. Ένιωσα πολύ προσβεβλημένος. Όντας ένα 12χρονο παιδί, αναστατώθηκα πολύ, επειδή το επίθετο -που χρησιμοποιείτο τότε στην Κύπρο για τον «άλλο» που φοβόμαστε- χρησιμοποιήθηκε για μένα. Έφυγα τρέχοντας χωρίς να απαντήσω και επέστρεψα στο διαμέρισμα του θείου μου. Το είπα στη θεία μου κλαίγοντας και αυτή μου είπε: «Κοίτα Mete, οι γκιαούρηδες ζούσαν εδώ μέχρι πριν πολύ λίγα χρόνια και ήταν οι πιο πετυχημένοι τεχνίτες και προύχοντες της Istanbul». Μου είπε πως τα γεγονότα στην Κύπρο είχαν επιπτώσεις σε αυτούς τους ανθρώπους που είτε εξαναγκάστηκαν να φύγουν από τα σπίτια τους είτε τους επιτέθηκαν. Η θεία μου αφιέρωσε αρκετό χρόνο για να μου εξηγήσει με λεπτομέρειες και πόνο ψυχής πώς εκείνοι οι άνθρωποι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους κλαίγοντας, αλλάζοντάς μου την κακή εντύπωση που είχα για τη λέξη. «Η Istanbul έχει μετατραπεί σε μια άψυχη πόλη από τον καιρό που έφυγαν», διηγείται. Αυτό που η θεία μου προσπαθούσε να μου εξηγήσει με τον απλό της τρόπο ήταν την απόφαση της 16ης Μαρτίου 1964 για την εξορία των Ελλήνων από την Istanbul.

Τα προσχήματα

Οι Έλληνες που ζούσαν στην Istanbul και οι μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης είχαν εξαιρεθεί από την ανταλλαγή πληθυσμών που προβλεπόταν στη Συνθήκη της Λωζάννης του 1923. Αυτές οι δύο κοινότητες απλά είχαν γίνει όμηροι και πάντοτε ήταν σε αναμονή/εγρήγορση. Για παράδειγμα, στις 6-7 Σεπτεμβρίου 1955, τα γεγονότα στην Κύπρο και η έκρηξη βόμβας στο σπίτι του Ataturk στη Θεσσαλονίκη (που αργότερα αποκαλύφτηκε ότι ήταν προκλητική ενέργεια του τουρκικού βαθέως κράτους) ήταν προφάσεις για να κινητοποιηθούν οι μάζες και να καταστρέψουν και να λεηλατήσουν χιλιάδες ελληνικές περιουσίες, καταστήματα, επιχειρήσεις και εκκλησίες. Και στις 16 Μαρτίου 1964, οι επιθέσεις εναντίον Τουρκοκυπρίων στην Κύπρο είχε πάλι χρησιμοποιηθεί ως δικαιολογία, αυτή τη φορά για να ακυρωθεί η Συμφωνία Seyru Sefain του 1930.

Αυτή δεν ήταν η πρώτη φορά που το κυπριακό πρόβλημα είχε χρησιμοποιηθεί ως πρόσχημα για να εξοριστούν κάποιοι άνθρωποι. Επιπρόσθετα, από αυτούς που επέλεξαν να μεταναστεύσουν, τα γεγονότα στην Κύπρο μεταξύ του μέσου της δεκαετίας του ’50 και του 1962, παρουσιάστηκαν ως δικαιολογία για να απελαθούν 50 άτομα. Όμως, μετά από αυτή την ημερομηνία, η κυβέρνηση Inonu άρχισε να ενεργεί πιο συστηματικά. Η κυβέρνηση νόμισε ότι είχε βρει μια πολύ σημαντική ημερομηνία για την απέλαση των Ελλήνων από την Istanbul. Η 16η Μαρτίου ήταν η επέτειος της απελευθέρωσης της Istanbul από την εχθρική κατοχή το 1922. Επιπλέον, η 16η Μαρτίου ήταν επίσης η μέρα μετά την κατάργηση του Φόρου του Κεφαλαίου (φόρος περιουσίας που επιβαλλόταν μόνο στις θρησκευτικές μειονότητες). Σύμφωνα με ορισμένους, ο Ismet Pasha είχε σκοπό να αποτελειώσει την εκκρεμούσα εθνοκάθαρση με την απόφαση του 1964 για ακύρωση της Συμφωνίας Seyru Sefain. Βέβαια, μέσω αυτής της απόφασης δινόταν το πράσινο φως για τη μεγαλύτερη αναγκαστική μετανάστευση Ελλήνων από την ανταλλαγή πληθυσμών.

Η Συμφωνία Seyru Sefain έδινε τη δυνατότητα σε Τούρκους υπηκόους να εγκατασταθούν και να εργάζονται στην Ελλάδα και σε Έλληνες υπηκόους να εγκατασταθούν και να εργάζονται στην Τουρκία. Σύμφωνα με τη συμφωνία, μπορούσαν να ενεργούν ως πολίτες της χώρας διαμονής τους, εκτός από το δικαίωμα να εκλέγουν και να εκλέγονται. Εκείνη την περίοδο, περίπου 13.000 Έλληνες υπήκοοι ζούσαν στην Istanbul, σύμφωνα με το πεδίο εφαρμογής αυτής της συμφωνίας. Ωστόσο, εφόσον οι περισσότεροι ήταν παντρεμένοι, η ακύρωση της συμφωνίας άνοιξε τον δρόμο για τον εκτοπισμό περίπου 45.000 ατόμων, αφού έφευγαν από τη χώρα με τις οικογένειές τους. Ο Έλληνας δημοσιογράφος Μιχαήλ Βασιλειάδης από την Istanbul περιγράφει το γεγονός ως εξής: «Ναι, ο εκτοπισμός 12.900-13.000 ατόμων σήμαινε τον εκτοπισμό 13 χιλιάδων οικογενειών, διότι αυτοί ήταν οι επικεφαλής των οικογενειών, είχαν παιδιά, μητέρες, αδέλφια, κ.λπ. Η διαδικασία συμπληρώθηκε σε ακριβώς 18 μήνες. Μετά το τέλος των 18 μηνών, ο ελληνικός πληθυσμός της Istanbul, που ήταν πέραν των 90 χιλιάδων, μειώθηκε σε λιγότερες από 30 χιλιάδες, και οι πλουσιότερες, ή με άλλα λόγια οι πιο σημαντικές οικογένειες, αναγκάστηκαν να φύγουν. Φυσικά, οι άλλοι ακολούθησαν σε μικρό χρονικό διάστημα. Αμέσως μετά την απόφαση, πάγωσαν όλες οι μεταβιβάσεις τίτλων ιδιοκτησίας και οι τραπεζικοί λογαριασμοί όλων των Ελλήνων υπηκόων που ζούσαν στην Istanbul. Υπήρχε όριο, ακόμα και για τα υπάρχοντα που μπορούσαν να πάρουν μαζί τους όταν εκδιώκονταν όσοι ενέπιπταν στο πεδίο εφαρμογής της απόφασης (22 δολάρια με την ισοτιμία εκείνης της ημερομηνίας). Απαγορευόταν αυστηρά να πάρουν οποιαδήποτε άλλα αντικείμενα εκτός Τουρκίας. Αυτό περιλάμβανε οικιακά είδη ή στολίδια που ήταν ενθύμια και άλλα παρόμοια πολύτιμα αντικείμενα.» (Hulya Demir-Ridvan Akar, Istanbul’un Son Surgunleri, Belge Uluslararasi Y. 1999, s 72). Επίσης, η κυβέρνηση ανάγκαζε τους εκδιωγμένους Έλληνες πολίτες να υπογράψουν ένα έγγραφο. Υπογράφοντας το έγγραφο αυτό, αποδέχονταν ότι συμμετείχαν σε παράνομες δραστηριότητες, ότι ήταν μέλη της οργάνωσης «ΕΝΩΣΙΣ» και ότι έστελναν χρήματα σε Ελληνοκύπριους τρομοκράτες. Επίσης δήλωναν ότι έφευγαν από την Τουρκία εθελοντικά (op.cit.).»

Η επέτειος

Ναι, φέτος είναι η 50ή επέτειος της απόφασης της 16ης Μαρτίου και της απέλασης των Ελλήνων της Istanbul. Κάποιες δεξαμενές σκέψης και πανεπιστήμια στην Istanbul προσπαθούν να μας υπενθυμίσουν για αυτή την τραγωδία που έλαβε χώρα πριν από 50 χρόνια και να τη φέρουν στη δημοσιότητα. Το γεγονός αυτό φανερώνει για άλλη μια φορά τη σημασία της συμφιλίωσης στην αντιμετώπιση του παρελθόντος. Πολλά έγγραφα που ήταν κρυμμένα από τη δημόσια θέα, σε κάποιο ράφι για όλα αυτά τα χρόνια, έρχονται επίσης στο φως. Η τιμωρία αυτών των ανθρώπων για τη θυματοποίηση των Τουρκοκυπρίων, οι οποίοι δεν είχαν καμία σχέση με τα γεγονότα στην Κύπρο, σήμαινε κυριολεκτικά ότι τους έβλαπταν διότι οι Ελληνοκύπριοι δεν μπορούσαν να βλαφτούν, και είχε ως αποτέλεσμα τον εκτοπισμό χιλιάδων αθώων ανθρώπων. Βλέποντάς το με αυτό τον τρόπο, η απόφαση αυτή αποτελεί μια μαύρη κηλίδα στην ιστορία της Τουρκικής Δημοκρατίας.

Ο Γιώργος Κατσάνος υποστηρίζει ότι οι μη-μουσουλμάνοι στην Τουρκία θα περάσουν τα ίδια τα γεγονότα ξανά και ξανά αν δεν συμβιβαστούμε με το παρελθόν αυτό. Ο συγγραφέας υποστηρίζει επίσης ότι οι διάφορες τουρκικές κυβερνήσεις χρησιμοποίησαν το Κυπριακό ως πρόσχημα για την εξορία Ελλήνων από τη γη τους, προκειμένου να δημιουργηθεί μια τουρκική αστική τάξη. Επιπλέον, ο συγγραφέας ισχυρίζεται ότι οι τουρκικές κυβερνήσεις της εποχής χρησιμοποίησαν τους Έλληνες της Istanbul ως κρυφό χαρτί (ατού) στις διαπραγματεύσεις για την Κύπρο και «εν ολίγοις, σκότωσαν με ένα σμπάρο δυο τρυγόνια» (Giorgos Katsanos “Kibris Olaylarinin Rehinesi: Istanbul’da Rum azinligi veya Turk Devletinin ‘bir tasla iki kus’ politikasi 1955-1965”: https://uoa.academia.edu/YorgoKa ). Ναι, ως αποτέλεσμα, είτε θέλουμε να το αποδεχτούμε είτε όχι, οι Έλληνες της Istanbul συγκαταλέγονται στα σημαντικότερα θύματα του κυπριακού προβλήματος.

Παρ' όλο που οι Έλληνες της Istanbul ήταν αρχικά ανήσυχοι από την εφαρμογή του Φόρου του Κεφαλαίου στη δεκαετία του ’40, μετά από αυτό, κάθε δεκαετία τους έφερνε ένα νέο πλήγμα ως αποτέλεσμα του κυπριακού προβλήματος. Τα πογκρόμ τον Σεπτέμβριο του 1955 ήταν ένα τεράστιο πλήγμα για την κοινότητα. Περίπου δέκα χρόνια αργότερα, η απόφαση της 16ης Μαρτίου 1964 οδήγησε στη μετανάστευση 45.000 ατόμων. Παρ' όλο που δεν υπήρξε άμεση επίθεση εναντίον τους κατά τη διάρκεια της επιχείρησης του 1974, πολλές ελληνικές οικογένειες, φοβούμενες την πιθανότητα επίθεσης, επέλεξαν να φύγουν από την Istanbul. Αυτή τη στιγμή υπάρχουν μόνο 2.000 Έλληνες που ζουν στην Istanbul.

Ο Lefter, ο καλύτερος ποδοσφαιριστής της Τουρκίας όλων των εποχών, ήταν ένας Έλληνας της Istanbul που παραλίγο να τον βλάψουν στη διάρκεια των πογκρόμ της 6-7 Σεπτεμβρίου. Κοιτάξτε τι είναι γραμμένο στον τάφο του καλύτερου ποδοσφαιριστή της τουρκικής Εθνικής ομάδας:

«Ο Lefter, που δεν έφυγε από τη χώρα μας, ακόμη και μετά που σταμάτησε το ποδόσφαιρο.»

Θα κλείσω το άρθρο μου με το σχόλιο του Κατσανού σχετικά με το θέμα:

«Η χώρα είναι δική μας, ο Lefter είναι επισκέπτης. Οι 'αποδεκτοί' Έλληνες, αυτοί που δεν λένε λέξη ακόμη και όταν υπόκεινται στις μεγαλύτερες βαρβαρότητες, ζουν εδώ από το έλεός μας και δεν είναι ανάμεσα στους πραγματικούς ιδιοκτήτες αυτής της χώρας. Ακόμα και όταν μνημονεύεται ο Lefter, η έμφαση είναι πάντα, «Κοίτα, ήταν ένας Έλληνας, αλλά ήταν καλός.» Ακόμα και στις ομιλίες στην κηδεία του υπήρχε συνεχής αναφορά στα γκολ που σκόραρε ενάντια στην Ελλάδα, μια συνεχής έμφαση στην αγάπη του Lefter για τον Ataturk. Ακόμα και το πτώμα του ανθρώπου που μπορεί να ήταν ο καλύτερος ποδοσφαιριστής αυτής της χώρας, πρέπει να αποδείξει πόσο αγαπά τη χώρα αυτή και πόσο πιστός είναι. Ακόμα και μετά τον θάνατό του. (op.cit.)»»

(Άρθρο του Mete Hatay – μεταφράστηκε από τα τουρκικά στα αγγλικά από την Esra Aygin Yalgin – 1.3.2014)

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

99966518