«Πιάσε με αν μπορείς!» του Χαρίδημου Κ. Τσούκα

Στη γνωστή ταινία του Στίβεν Σπίλμπεργκ, «Πιάσε με αν μπορείς» (2002), ο Λεονάρντο ντι Κάπριο υποδύεται το νεαρό απατεώνα Φρανκ Άμπαγκνέϊλ (ΦΑ), ο οποίος, στις αρχές της δεκαετίας του 1960, εξαπατούσε συστηματικά άτομα και οργανισμούς, παριστάνοντας τον πιλότο, το γιατρό, το δικηγόρο, το δάσκαλο κλπ. Η ταινία βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα.

Τι είναι αυτό που έκανε τον ΦΑ τόσο επιτυχημένο στην εξαπάτηση; Κυρίως η αυτοπεποίθησή του, η καλοπιστία των άλλων, και η ικανότητά του να εκμεταλλεύεται τα ευάλωτα σημεία τους. Η εξαπάτηση θέλει τέχνη και ικανότητες. Πρέπει να μιμείσαι επιδέξια ύφος και γλώσσα, και να διαβάζεις σωστά πρόσωπα και καταστάσεις, προκειμένου να κατασκευάζεις την αληθοφάνεια.

Σε αντίθεση με τη μαεστρία του ΦΑ, η φερόμενη πλαστογράφηση πιστοποιητικών σπουδών (απολυτήριο Λυκείου και πτυχίου) του προσφάτως παραιτηθέντος από τη θέση του Επιτρόπου Εθελοντισμού κ. Γιαννάκη, είναι κραυγαλέα ερασιτεχνική. Αποκαλύπτει, ωστόσο, την αυτοπεποίθηση του φερόμενου δράστη ότι οι πράξεις του θα περάσουν απαρατήρητες.

Από που αντλούσε αυτή τη βεβαιότητα; Ξεφλουδίζοντας το κρεμμύδι φτάνουμε στον πυρήνα του: σε ένα θεσμικά φαύλο (δηλαδή: κομματοκρατούμενο ή κλικαδόρικο) σύστημα, οι συνήθεις θεσμικοί έλεγχοι υπολειτουργούν (ή δεν υφίστανται καν) και η ατιμωρησία ανθεί. Ιδού, λοιπόν, ένα πρώτο ερώτημα: όταν ο κ. Γιαννάκη διορίστηκε στον Οργανισμό Νεολαίας Κύπρου (ΟΝΕΚ) το 1996 και μονιμοποιήθηκε το 2007, ποια αρμόδια υπηρεσία έλεγξε τη γνησιότητα των πιστοποιητικών σπουδών του; Τι διαδικασίες είχαν θεσπίσει συναφώς τα (με κομματικώς κριτήρια διορισθέντα) ΔΣ του ΟΝΕΚ; Πώς προσλήφθηκε και μονιμοποιήθηκε;

Πώς αντέδρασε η κυβέρνηση στη φερόμενη πλαστογράφηση Γιαννάκη; Κατηγορώντας την αντιπολίτευση! Αποδίδοντας ευθύνες και σε πρώην κυβερνητικά κόμματα, η κυβέρνηση Αναστασιάδη σχετικοποιεί τις δικές της. Είναι μια κλασική τεχνική που χρησιμοποιούν οι αμοραλιστές πολιτικοί. Θορυβούν για να αποκρύψουν. Τι αποσιωπείται;

Πρώτον, το γεγονός ότι ο Πρόεδρος Αναστασιάδης επέλεξε  - ξεχώρισε - ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, τον κ. Γιαννάκη, για την περίοπτη θέση του Επιτρόπου Εθελοντισμού. Τι μοναδικά προσόντα είχε που δεν είχαν άλλοι; Γιατί δεν προκήρυξε τη θέση για να βρει τον, κατά την έκφρασή του, «άριστο των αρίστων»;  Έκανε ενδελεχή έλεγχο του φακέλου του (due diligence); Ρητορικές οι ερωτήσεις. Όταν το κράτος είναι λάφυρο του εκάστοτε κυβερνητικού κόμματος κι όταν ο διορισμός σε δημόσια αξιώματα είναι η ανταμοιβή για κομματικές (ή άλλες) υπηρεσίες, η έκπληξη δεν είναι ο διορισμός ενός μειωμένης ακεραιότητας αξιωματούχου, αλλά το αντίθετο. Όπως και με τον διορισμό Ερωτοκρίτου στη θέση του Βοηθού Γενικού Εισαγγελέα, οι ευθύνες του κ. Αναστασιάδη είναι μεγάλες. Φυσικά, ως συνήθως, τις αποποιείται.

Δεύτερον, σε θεσμικό επίπεδο, το γεγονός ότι ο κ. Γιαννάκη διορίστηκε επί Κληρίδη, μονιμοποιήθηκε επί Παπαδόπουλου και έγινε Επίτροπος επί Αναστασιάδη δείχνει τη διακομματική διάβρωση των θεσμών μας. Δεν πρόκειται τόσο για την ικανότητα του κ. Γιαννάκη να πείθει, όπως στην περίπτωση του ΦΑ, αλλά για τη διακομματική ικανότητα αποσάθρωσης των θεσμών: έχουμε εν πολλοίς δημιουργήσει δημόσιους οργανισμούς οι οποίοι όχι μόνον δεν εντοπίζουν ούτε, φυσικά, επιβραβεύουν την αξία, αλλά το αντίθετο: ανέχονται, ισχυροποιούν και προάγουν, με διακομματική συγκατάθεση, την απαξία. Όλοι, βεβαίως μιλάνε για «αξιοκρατία» αλλά χρησιμοποιούν την έννοια ιδιοτελώς: να πλήξουν τους αντιπάλους τους.

Γιατί παραιτήθηκε ο κ. Γιαννάκης; Επισήμως δεν ξέρουμε· ευθύνη για πράξεις του δεν ανέλαβε. Παραιτήθηκε στα μουλωχτά. Γιατί αποδέχθηκε την παραίτησή του ο Πρόεδρος; Δεν το γνωρίζουμε· ο λαλίστατος προπαγανδιστής του Προεδρικού σιώπησε επ’ αυτού. Μήπως είπε, έστω υπαινικτικά, κάτι το κυβερνητικό κόμμα, μέλος του πολιτικού γραφείου του οποίου διετέλεσε ο κ. Γιαννάκη; Μούγκα. Πίσω από θεσμική κακοδαιμονία μας κρύβεται ένα ακόμα βαθύτερο πρόβλημα νοο-τροπίας: δεν υπάρχει κουλτούρα ανάληψης ευθυνών, ούτε αυθεντικής συγγνώμης. Ακόμα κι ο Συλλούρης κατηγορεί άλλους για τη θεσμική ανυποληψία στην οποία περιήλθε!

Για να έχετε ένα μέτρο σύγκρισης, δείτε τι γίνεται αλλού. Μετά από κατηγορίες για λογοκλοπή στη διδακτορική της διατριβή, η Γερμανίδα υπουργός κ. Γκίφευ παραιτήθηκε πρόσφατα, εκφράζοντας, έστω προσχηματικά, «τη λύπη αν έκανε λάθη στη διαδικασία» (Politico, 19/5/2021). Ο Βρετανός υπουργός Άμυνας κ. Φάλλον παραιτήθηκε το 2017, μετά από καταγγελία δημοσιογράφου εναντίον του για προ δεκαπενταετίας σεξουαλική παρενόχληση, λέγοντας: «δέχομαι ότι στο παρελθόν έχω πέσει κάτω από τα υψηλά κριτήρια συμπεριφοράς που απαιτούμε απο τις ένοπλες δυνάμεις, τις οποίες έχω την τιμή να εκπροσωπώ» (Guardian 1/11/2017). Κι όταν, το 2018, η βουλευτής του Εργατικού Κόμματος της Βρετανίας κ. Ονασάνια βρέθηκε ένοχη για ψευδορκία αναφορικά με κλήσεις της Τροχαίας για υπερβολική ταχύτητα, το κόμμα της την έθεσε αμέσως σε διαθεσιμότητα, με την προτροπή να παραιτηθεί από βουλευτής (Guardian, 19/12/2018). Θα μπορούσα να συνεχίσω, αλλά αντιλαμβάνεστε τι θέλω να πω: όταν ως δημόσιο πρόσωπο πιάνεσαι με τη γίδα στην πλάτη, πασχίζει να εξιλεωθείς με τη συγγνώμη· όταν ένα δημόσιο πρόσωπο προδίδει την εμπιστοσύνη άλλων, αναμένεται αυτοί οι άλλοι να αναλάβουν την ευθύνη για την κακή επιλογή τους.

Ξέρω, αυτά είναι ιδιαιτέρως λεπτεπίλεπτα θέματα για την χοντρόπετση πολιτική κουλτούρα μας. Όταν ο Πρόεδρος Αναστασιάδης κατηγορείται επισήμως για μη τήρηση του Κώδικα Δεοντολογίας του Υπουργικού Συμβουλίου και για σύγκρουση συμφέροντος, χωρίς ουδόλως να ενοχλείται, θα ζητήσει συγγνώμη ο πρώην Επίτροπος Εθελοντισμού ή το κόμμα του;

Παρ’ όλα αυτά, επειδή η ανθρώπινη συμπεριφορά εμπεριέχει δυνητικά το απροσδόκητο, θα ήταν ευχάριστο αν είχαμε εκπλαγεί με μια ανακοίνωση του τύπου: «Μόχθησα στη θέση ευθύνης που μου εμπιστεύτηκε ο Πρόεδρος και προσπάθησα να προάγω την ευγενή αξία του εθελοντισμού.  Παρ’ όλα αυτά, αναγνωρίζω ότι πράξεις μου στο παρελθόν ήταν κατώτερης ηθικής αξίας από αυτή που δικαίως αναμένονταν. Έσφαλλα και ζητώ συγγνώμη». Μια τέτοια συγγνώμη ίσως αποδέχονταν η κοινή γνώμη, θα ήταν εξιλέωση γι αυτόν που την εκφέρει και, το σημαντικότερο απ’ όλα, θα ήταν η μόνη συγγνώμη που θα τον εξάγνιζε στα παιδιά του.

 

(*) Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου