Οι επτά φορές που αρνηθήκαμε την Αμμόχωστο

Αν είναι κάτι που χαρακτηρίζει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο το Κυπριακό, και επιβεβαιώνει την καταστροφική του διαχείριση, είναι η αντιμετώπιση της οποίας έτυχε διαχρονικά η περιοχή της Αμμοχώστου. Η κατάληψη της πόλης δεν ήταν στους αρχικούς σχεδιασμούς της Άγκυρας. Για τον λόγο αυτό δεν προχώρησε σε εποικισμό των Βαρωσίων, τα οποία χρησιμοποίησε επανειλημμένως ως διαπραγματευτικό χαρτί, αρχικά για άρση του εναντίον της εμπάργκο από την Αμερική και στη συνέχεια ώστε να επιτύχει το άνοιγμα του αεροδρομίου Λευκωσίας. Το κλίμα συνωμοσιών τα πρώτα χρόνια, το οποίο δεν ήταν άσχετο με τις νωπές τότε μνήμες του πραξικοπήματος και της εισβολής, αλλά και η λανθασμένη αντίληψη- ίσως και λόγω των συνεχόμενων πρωτοβουλιών- ότι θα ακολουθούσαν και άλλες, μεγαλύτερες ευκαιρίες, αφαίρεσαν από την πολιτική ηγεσία την αναγκαία διορατικότητα, και την οδήγησαν στο να απορρίψει με χαρακτηριστική μάλιστα- σε κάποιες περιπτώσεις- ευκολία πρωτοβουλίες που θα μπορούσαν να είχαν οδηγήσει σε επιστροφή της πόλης. Οι αναφορές σε «Αμμοχωστοποίηση του Κυπριακού» (που επανέλαβε ακόμα και προχθές ο κυβερνητικός εκπρόσωπος) και «νομιμοποίηση των τετελεσμένων για 5 γειτονιές του Βαρωσιού», καταδεικνύουν το γεγονός ότι η περίπτωση της Αμμοχώστου, η οποία είχε, από τις πρώτες μέρες, αποτελέσει ξεχωριστό κομμάτι του Κυπριακού, έτυχε διαχρονικά επιπόλαιης τουλάχιστον αντιμετώπισης και αφέθηκε να καταστεί κομμάτι του γενικότερου πλαισίου λύσης. Κάποιος μπορεί να καταγράψει έξι συνολικά ευκαιρίες σε μία περίοδο τεσσάρων μόλις χρόνων (1978-81) για επιστροφή της πόλης. Ακολούθησαν και άλλες, κάποιες περισσότερο και κάποιες λιγότερο σημαντικές, με αποτέλεσμα η Αμμόχωστος, από μία πόλη υπό επιστροφή να βρίσκεται σήμερα ένα βήμα από τον πλήρη εποικισμό της.

Πρώτες τουρκικές προτάσεις

Οι πρώτες τουρκικές προτάσεις για την Αμμόχωστο υποβλήθηκαν τον Απρίλιο του 1978. Ο Μπουλέτ Ετζεβίτ, που είχε αναλάβει την πρωθυπουργία της Τουρκίας μετά την παραίτηση της κυβέρνησης εθνικιστικού μετώπου των Ντεμιρέλ, Έρμπακαν και Τουρκές, δεχόταν έντονες πιέσεις από τον διεθνή παράγοντα για να προχωρήσει σε σοβαρά βήματα στο Κυπριακό. Ως αποτέλεσμα αυτών των πιέσεων, η Άγκυρα προχώρησε στις 13 Απριλίου στην κατάθεση προτάσεων στις οποίες εξέφραζε την ετοιμότητά της να συναινέσει σε αναπροσαρμογή της γραμμής, με τρόπο που η περιοχή μεταξύ των νοτίων Βαρωσίων και Δερύνειας να περιέλθει στην ε/κ ζώνη. Οι προτάσεις προνοούσαν αποχώρηση των τουρκικών στρατευμάτων και από άλλες έξι περιοχές που αποτελούσαν το 1% συνολικά του εδάφους. Η ε/κ πλευρά επισήμανε ότι οι πρόνοιες των προτάσεων παραβίαζαν την αρχή της «ενότητας του εδάφους», όπως αυτή προβλεπόταν από τη συμφωνηθείσα ομοσπονδιακή δομή και τις απέρριψε. Η τουρκική πλευρά δεν επανήλθε με νέες προτάσεις και η συγκεκριμένη πρωτοβουλία εγκαταλείφθηκε. Μαζί χάθηκε και η πρώτη σημαντική ευκαιρία για επιστροφή της πόλης.

Η πρόταση Ντενκτάς

Τον Ιούλιο του 1978, παραμονές της συζήτησης από το αμερικανικό Κογκρέσο για άρση του εμπάργκο πώλησης όπλων στην Τουρκία, ο Ραούφ Ντενκτάς, σε μια προσπάθεια να διευκολύνει την επικείμενη απόφαση, προέβη σε νέα κίνηση στο θέμα των Βαρωσίων που θα ίσχυε εφόσον- όπως υποδείκνυε- οι Ε/Κ αποδέχονταν επανέναρξη των συνομιλιών (οι οποίες είχαν διακοπεί τον Απρίλιο του 1977) επί όλων των θεμάτων που απασχολούσαν τις δύο κοινότητες. Ο Τ/Κ ηγέτης εμφανιζόταν θετικός σε επιστροφή μέχρι 35.000 προσφύγων στην περιοχή των Βαρωσίων κάτω από την προσωρινή εποπτεία των ΗΕ, με μόνη προϋπόθεση ότι αυτή «θα λάμβανε υπόψη την ασφάλεια της τ/κ κοινότητας». Η πρόταση είχε συμπέσει με μια περίοδο όπου η τότε κυβέρνηση είχε επιδοθεί σ’ ένα κυνήγι μαγισσών και σεναρίων περί συνωμοσιών που ως σκοπό είχαν- σύμφωνα με κυβερνητικούς κύκλους- τον εξαναγκασμό της σε παραίτηση. Χαρακτηρίστηκε ως μια προσπάθεια από πλευράς των Τ/Κ δημιουργίας εντυπώσεων ενόψει της συζήτησης στο Κογκρέσο, και απορρίφθηκε. Έναν μήνα αργότερα, η Γερουσία ήρε το εμπάργκο χωρίς επιστροφή της Αμμοχώστου.

Αμερικανοβρετανοκαναδικό Σχέδιο

Η υπόσχεση του Τζίμι Κάρτερ για ουσιαστικότερη εμπλοκή των Ηνωμένων Πολιτειών στην προσπάθεια επίλυσης του Κυπριακού, έφερε την τρίτη ευκαιρία μέσα σε 7 μήνες για επιστροφή της Αμμοχώστου με την υποβολή τον Νοέμβριο του ίδιου χρόνου ενός «πλαισίου ιδεών» που είχε ετοιμαστεί από κοινού με τη Μεγάλη Βρετανία και τον Καναδά. Το σημείο 12 του σχεδίου (που εντασσόταν στα πλαίσια των πρωτοβουλιών που κατέβαλλε η αμερικανική κυβέρνηση για ανόρθωση της νοτιοανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ, η οποία μετά την εισβολή βρισκόταν σε κατάσταση αποσύνθεσης) προέβλεπε ότι η επανεγκατάσταση των Βαρωσίων θα μονογραφείτο «ταυτόχρονα με την επανάληψη πλήρων διακοινοτικών διαπραγματεύσεων σε συνοπτική συμφωνία». Η επιστροφή του τμήματος των Βαρωσίων, δηλαδή, που θα τίθετο υπό τη διοίκηση των ΗΕ, θα γινόταν αμέσως και ανεξάρτητα από την πορεία των συνομιλιών, ενώ δεν υπήρχε περιορισμός στον αριθμό των Ε/Κ που μπορούσαν να επιστρέψουν.

Η ελληνική κυβέρνηση, που έβλεπε θετικά το σχέδιο, συμβούλεψε τον Σπύρο Κυπριανού να το διαπραγματευτεί, ενώ υπέρ της διαπραγμάτευσής του τάχθηκε και η αντιπολίτευση υπό τον Γλαύκο Κληρίδη. Το ΑΚΕΛ, ενώ αρχικά φάνηκε να ευνοεί τη διαπραγμάτευσή του, τελικώς τάχθηκε εναντίον μετά από πιέσεις της ΕΣΣΔ. Έχοντας και την υποστήριξη του ΑΚΕΛ, ο Κυπριανού, ο οποίος ευθύς εξαρχής εμφανιζόταν επιφυλακτικός έναντι του συγκεκριμένου σχεδίου, το απέρριψε, χωρίς να περιμένει την επίσημη τοποθέτηση της Άγκυρας.

Δεύτερη Συμφωνία Κορυφής

Μετά την απόρριψη του Αμερικανικού Σχεδίου, ο γ.γ. του ΟΗΕ Κουρτ Βάλντχαϊμ κάλεσε στις 19 Μαΐου 1979 συνάντηση κορυφής μεταξύ Κυπριανού- Ντενκτάς, η οποία οδήγησε στη Συμφωνία των 10 Σημείων. Το πέμπτο σημείο ανέφερε ότι προτεραιότητα θα δινόταν «στην επίτευξη συμφωνίας για την επανεγκατάσταση της περιοχής των Βρωσίων υπό την αιγίδα των ΗΕ ταυτόχρονα με την έναρξη μελέτης της συνταγματικής και της εδαφικής πτυχής μιας συνολικής συμφωνίας». Η συμφωνία για τα Βαρώσια θα εφαρμοζόταν «χωρίς να αναμένεται η έκβαση της συζήτησης για τις άλλες πτυχές του προβλήματος». Οι συνομιλίες που άρχισαν στις 15 Ιουνίου 1979 διακόπηκαν τέσσερις βδομάδες αργότερα, με το νέο αδιέξοδο να διαρκεί 14 μήνες και τις δύο πλευρές να επικεντρώνονται σε εννοιολογικές διαμάχες, «αμφιλεγόμενες» ερμηνείες λέξεων, και εκ του σύνεγγυς συνομιλίες καθώς ο Σπύρος Κυπριανού αρνείτο να συναντήσει το Ραούφ Ντενκτάς, θεωρώντας ότι κάτι τέτοιο θα αποτελούσε αναγνώρισή του ως πρόεδρου ανεξάρτητου κράτους (είχε προηγηθεί η ανακήρυξη της «ΤΔΒΚ»). Μια ακόμα πρωτοβουλία που θα μπορούσε να είχε οδηγήσει σε επιστροφή της πόλης, αφέθηκε να περάσει.

Νέες τουρκικές προτάσεις

Στις 9 Αυγούστου του 1980, και αφού εν τω μεταξύ είχε επαναρχίσει ο διακοινοτικός διάλογος, ο Τ/Κ συνομιλητής Σουλεϊμάν Ονάν υπέβαλε νέες προτάσεις, οι οποίες αυτή τη φορά συνοδεύονταν και από χάρτη. Σύμφωνα με αυτές, οι Τ/Κ εμφανίζονταν έτοιμοι να παραχωρήσουν μέρος των Βαρωσίων και κάποιες άλλες περιοχές, που συνολικά αποτελούσαν το 2,6% των κατεχομένων, για επανεγκατάσταση 31.000 προσφύγων. Η περιοχή που θα επιστρέφετο θα αποστρατικοποιείτο και θα ετίθετο, μέχρι την επίτευξη συνολικής λύσης, υπό τη διοίκηση μιας τριμελούς επιτροπής, η οποία θα αποτελείτο από έναν εκπρόσωπο του τουρκικού κρατιδίου, έναν εκπρόσωπο των κατοίκων της περιοχής και έναν της ΟΥΝΦΙΚΥΠ. Δεν υπήρχαν περιορισμοί στο δικαίωμα επιστροφής, ενώ, παρά την πρόνοια ότι οι ρυθμίσεις θα επανεξετάζονταν με το πέρας πέντε χρόνων, ξεκαθαριζόταν ότι δεν ετίθετο θέμα απομάκρυνσης όσων θα είχαν ήδη επιστρέψει. Οι προτάσεις δεν ικανοποίησαν την ε/κ πλευρά, η οποία προσέβλεπε σε ρυθμίσεις πανομοιότυπες με αυτές του Αμερικανοβρετανοκαναδικού Σχεδίου, όπου προβλεπόταν ότι η διακυβέρνηση της πόλης θα γινόταν υπό την αιγίδα των ΗΕ. Η τουρκική πλευρά, όμως, μετά την άρση του σε βάρος της εμπάργκο, αλλά και την απόρριψη από μέρους της ε/κ πλευράς του Αμερικανικού Σχεδίου (που είχε οδηγήσει σε χαλάρωση των διεθνών πιέσεων έναντί της) δεν ήταν πλέον διατεθειμένη να προβεί σε τέτοιου εύρους παραχωρήσεις.

Μίνι πακέτο 

Έχοντας ενώπιόν τους πέντε αποτυχημένες προσπάθειες, τα ΗΕ επιχείρησαν τον Μάιο του 1981, για μια ακόμα φορά, να ανοίξουν το κεφάλαιο Αμμόχωστος, υποβάλλοντας πρόταση για επιστροφή των Βαρωσίων με παράλληλη επαναλειτουργία του αεροδρομίου Λευκωσίας υπό τη διοίκηση των ΗΕ και χρήση του και από τις δύο κοινότητες. Για να ξεπεραστούν οι ανησυχίες της ε/κ πλευράς, ο οργανισμός είχε εισηγηθεί όπως υπογραφεί ένα έγγραφο με το οποίο θα δηλωνόταν η μη αναγνώριση οποιασδήποτε νομιμότητας του τ/κ κρατιδίου. Γνωμάτευση για το συγκεκριμένο θέμα είχε δώσει και ο συνήγορος της Κυπριακής Δημοκρατίας Ίαν Μπράουνλι, ο οποίος και απεφάνθη ότι η προτεινόμενη διευθέτηση «δεν αποτελεί αναγνώριση, ρητή ή συγκαλυμμένη, του τ/κ κρατιδίου». Παρ' όλα αυτά, η πρόταση θεωρήθηκε επικίνδυνη και απερρίφθη και πάλι από την ε/κ πλευρά.

Ενοποιημένα Έγγραφα

Τον Ιανουάριο του 1985, ο Χαβιέ Πέρες ντε Κουεγιάρ, ο οποίος διαδέχθηκε τον Κουρτ Βάλντχαϊμ στη θέση του γ.γ. του ΟΗΕ, κατέθεσε σειρά Ενοποιημένων Εγγράφων, που- μεταξύ άλλων- έθεταν τα Βαρώσια και έξι επιπρόσθετες περιοχές «υπό την προσωρινή διοίκηση των ΗΕ για επανεγκατάσταση των κατοίκων τους». Ο Ραούφ Ντενκτάς –μετά από παρεμβάσεις του Αμερικανού Προέδρου Ρίγκαν στον Τούρκο ομόλογο του Οζάλ– εμφανίστηκε σε συνάντηση υψηλού επιπέδου στη Νέα Υόρκη έτοιμος να υπογράψει τα έγγραφα ως είχαν. Η επιμονή του Σπύρου Κυπριανού για περαιτέρω διαπραγμάτευση οδήγησε σε αποτυχία και αυτής της προσπάθειας. Έντονα διαφώνησαν τόσο ο ΔΗΣΥ όσο και το ΑΚΕΛ, που απεχώρησε από την συγκυβέρνηση. Τα αποτελέσματα των βουλευτικών τον ίδιο χρόνο έφεραν το ΔΗΚΟ δεύτερο κόμμα με μεγάλη αύξηση των ποσοστών του, κάτι που ενθάρρυνε τον Κυπριανού να προχωρήσει σε περαιτέρω σκλήρυνση των θέσεών του, με αποτέλεσμα να απορρίψει και την επόμενη προσπάθεια του Κουεγιάρ τον Απρίλιο του 1986. Μετά και από εκείνο το ναυάγιο, οι διάφορες πλευρές άρχισαν να επεξεργάζονται καινούργιους τρόπους προσέγγισης του Κυπριακού, με την Αμμόχωστο να καθίσταται πλέον αναπόσπαστο κομμάτι του εδαφικού.

Και άλλες τρεις ευκαιρίες

Οκτώβριος 1981

Τα Ηνωμένα Έθνη παρουσιάζουν τον Χάρτη Γκόμπι, στον οποίο για πρώτη φορά η Αμμόχωστος τοποθετείται υπό ε/κ διοίκηση. Ο χάρτης υιοθετείται από τον νέο γ.γ. των ΗΕ Πέρες ντε Κουεγιάρ, και αποτελεί τη βάση της πρότασής του για το εδαφικό στην Πρωτοβουλία των «Δειχτών» το 1983, η οποία όμως απορρίπτεται από την ε/κ πλευρά.

Αύγουστος 1992

Ο γ.γ. Μπούτρος Μπούτρος Γκάλι υποβάλλει μία «δέσμη ιδεών», βάσει των οποίων το Βαρώσι θα τεθεί υπό τη διοίκηση των ΗΕ και θα ετοιμασθεί πρόγραμμα δράσης για απόδοση της πόλης στους κατοίκους της. Η εκλογή του Γλαύκου Κληρίδη, ο οποίος είχε στηριχθεί από δυνάμεις που δεν ευνοούσαν την αποδοχή του συγκεκριμένου σχεδίου, φέρνει τον σταδιακό παραμερισμό της «Δέσμης Ιδεών».

Απρίλιος 2004

Η ε/κ κοινότητα απορρίπτει σε δημοψήφισμα το 5ο Σχέδιο του γ.γ. του ΟΗΕ, Κόφι Ανάν, στο οποίο προνοείται με σαφήνεια η επιστροφή των κατοίκων της Αμμοχώστου στις 10 Αυγούστου 2004. Το σχέδιο αποδέχονται οι Τ/Κ. Ήταν και η τελευταία πραγματική ευκαιρία για επιστροφή των Βαρωσίων.