Ευθανασία: το δικαίωμα του ανθρώπου για ένα αξιοπρεπές τέλος

 

«Ο ασθενής έχει δικαίωμα να κοιμηθεί βαθιά πριν πεθάνει». Με αυτή τη φράση ως οδηγό, πέντε ευρωπαϊκά Κοινοβούλια (της Ολλανδίας, του Λουξεμβούργου, του Βελγίου και πρόσφατα της Ισπανίας και της Πορτογαλίας) ψήφισαν νόμους που επιτρέπουν τον μη βασανιστικό θάνατο ασθενών σε τελικό στάδιο. Ασθενών που πάσχουν από εκφυλιστικές και ανίατες ασθένειες ή βρίσκονται σε μια μόνιμη κατάσταση ακραίου πόνου, με μη αναστρέψιμες βλάβες. Στην Κύπρο, όπως και στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, η ευθανασία, όπως και η υποβοηθούμενη αυτοκτονία, είναι αξιόποινες πράξεις και δεν έχουν τύχει καμίας εξειδικευμένης νομοθετικής ρύθμισης.

Η πολιτική για το θέμα της ευθανασίας δεν είναι ενιαία στις χώρες της ΕΕ. Οι περισσότερες επιτρέπουν την παθητική ευθανασία ή την ακούσια ευθανασία, όχι την εκούσια ενεργό ευθανασία ή την υποβοηθούμενη αυτοκτονία.

Διεθνώς οι ισχύοντες ορισμοί της ευθανασίας είναι κυρίως τέσσερις, σύμφωνα με τον καθηγητή ηθικής φιλοσοφίας, Στέλιο Βιρβιδάκη:

1. Εκούσια ενεργός ευθανασία (γίνεται με χορήγηση φαρμάκων από γιατρό ύστερα από ρητή απαίτηση και πλήρη συγκατάθεση του ασθενούς).

2. Ακούσια, μη εθελοντική ευθανασία (ο ασθενής είναι σε κωματώδη κατάσταση και δεν μπορεί να απαιτήσει ρητά τον θάνατό του).

3. Παθητική ευθανασία (διακοπή ή απόσυρση μιας υποστηρικτικής για τη ζωή του ασθενούς θεραπευτικής αγωγής (π.χ. αναπνευστήρα).

4. Υποβοηθούμενη αυτοκτονία (ο ασθενής λαμβάνει μόνος του το σκεύασμα που θα του προκαλέσει τον θάνατο).

Είχα γράψει για το ζήτημα της ευθανασίας το 2004, πριν από 17 ολόκληρα χρόνια, με αφορμή μια ισπανική ταινία που έκανε θραύση τότε με τίτλο «Η θάλασσα μέσα μου». Η ταινία είναι βασισμένη στην πραγματική και πολύ συγκινητική ιστορία του Ραμόν Σαμπέρδο, όπως την έγραψε ο ίδιος στο βιβλίο του πριν αυτοκτονήσει με τη βοήθεια μιας φίλης του. Ο Σαμπέρδο, τον οποίο στην ταινία υποδύεται συγκλονιστικά ο Χαβιέρ Μπαρδέμ, έμεινε παράλυτος από τον λαιμό και κάτω από την ηλικία των είκοσι τριών ετών, ύστερα από ένα ατύχημα στη θάλασσα. Ως τετραπληγικός θα καθηλωθεί για είκοσι οκτώ χρόνια στο σπίτι του με τη φροντίδα της οικογένειας και των φίλων του. Με τον καιρό εδραιώνεται μέσα του η απόφαση να δώσει τέλος ο ίδιος σε μία κατάσταση που θεωρεί ανυπόφορη και αναξιοπρεπή, κάτι που βρίσκει αντίθετο τον ισπανικό νόμο, αλλά και πολλούς που βρίσκονται στο στενό του περιβάλλον. Η ταινία αντλεί τη δραματική της ένταση και πειστικότητα μέσα από το παράδοξο μιας απόφασης που στηρίζεται στην ελεύθερη βούληση. Επιχειρηματολογεί με βάση την αγάπη για τη ζωή αλλά οδηγεί στον θάνατο. Το παράδοξο αυτό εντείνεται καθώς ο θεατής παρακολουθεί τον Σαμπέρδο στις καθημερινές του στιγμές, αλλά και στον πολιτικό του αγώνα. Τελικά αποφασίζει να παρανομήσει (η υποβοηθούμενη αυτοκτονία ήταν παράνομη στην Ισπανία τότε) με τη βοήθεια μιας φίλης του που παίρνει μεγάλο ρίσκο για να τον βοηθήσει να πεθάνει. Η ταινία αποφεύγει να δώσει την εντύπωση ότι το θέμα του δικαιώματος στον θάνατο όταν η ζωή κρίνεται αφόρητη, έχει εύκολες απαντήσεις, αν και παίρνει θέση υπέρ του δικαιώματος στον αξιοπρεπή θάνατο.

Η Ραμόνα Μανέιρο, η φίλη του Σαμπέρδο, μετά την πρόσφατη απόφαση του ισπανικού Κοινοβουλίου υπέρ του δικαιώματος στην ευθανασία, δήλωσε ότι είναι μια νίκη του Ραμόν, έστω και μετά τον θάνατό του. Ο Ραφαέλ Μποτέγια, ο 19χρονος Ισπανός που βρίσκεται σήμερα σε μια παρόμοια θέση με τον Σαμπέρδο (είναι παράλυτος από τον λαιμό και κάτω ύστερα από ατύχημα), δήλωσε επίσης ανακουφισμένος από την ψήφιση του νόμου, γιατί του δίνει την επιλογή σε περίπτωση που τη χρειαστεί. Έξω από το δικαστήριο, η Ασούν Μπουένο, που έχασε πρόσφατα τον άντρα της στα πενήντα του χρόνια από σκλήρυνση κατά πλάκας, αφού πρώτα υπέφερε φρικτά, δήλωσε πολύ συγκινημένη με την απόφαση του ισπανικού Κοινοβουλίου: «Με έλεγαν δολοφόνο γιατί ήθελα να βοηθήσω τον άντρα μου να σταματήσει να υποφέρει».

Μακάρι όλοι να φεύγαμε αιωνόβιοι στον ύπνο μας. Μακάρι να μην χρειαστεί ποτέ να σκεφτούμε την ευθανασία για εμάς ή για κάποιον αγαπημένο μας. Δυστυχώς, η ζωή και η μακροημέρευση δεν είναι δεδομένες. Η ζωή έχει πολλές αναποδιές και απρόβλεπτα. Όταν είμαστε υγιείς, το ξεχνάμε. Μέχρι που κάποιος αγαπημένος μας βρεθεί σε αυτή την ανάγκη. Προσωπικά θα ήθελα να έχω την επιλογή εάν βρεθώ ποτέ σε ανάλογη θέση.

Πριν λίγες μέρες έφερε ξανά το θέμα στο προσκήνιο η Ειρήνη Χαραλαμπίδου, πρόεδρος της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Βουλής. Στη σύντομη ανακοίνωσή της αναγνώρισε ότι το θέμα προκαλεί έντονες αντιδράσεις, αλλά πρέπει να συζητηθεί γιατί είναι ένα θέμα ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Μακάρι όντως να το συζητήσουμε νηφάλια και να πάρουμε κάποιες αποφάσεις υπέρ της ελευθερίας επιλογής, με όλες τις αυστηρές προϋποθέσεις που έχουν περιλάβει και οι υπόλοιπες χώρες που έχουν ψηφίσει υπέρ. Δεν αφορά λίγους μόνο συνανθρώπους μας. Μας αφορά όλους. Μία επίσκεψη στο δωμάτιο ενός ασθενούς με ανίατη ασθένεια ίσως μας κάνει πιο στοχαστικούς και ανθρώπινους.