Στον τάφο της πιο ηλικιωμένης αγνοούμενης

 

 

caramel_cy@yahoo.com

Τηλ: 99966518

Ο αγαπητός μας φίλος, ο σταθερός μας αναγνώστης που πάντα μας βοηθούσε στις έρευνές μας, ο Κυριάκος Γεωργίου Κοφτερός πήγε να δει το αναπαλαιωμένο ερμάρι που είχε βρει στο χωριό Άη Γιάννης και είχε επιστρέψει στην οικογένεια που της ανήκε. Τον είχα πάρει από το οδόφραγμα στο Λήδρα Πάλας και είχαμε πάει μαζί να δούμε το αναπαλαιωμένο ερμάρι στο Has-Der, τον σύλλογο πολιτιστικής κληρονομιάς και λαογραφίας που κάνει τέτοιες αναπαλαιώσεις σε πολύ παλιά έπιπλα. Ο Κυριάκος εκείνη τη μέρα ήθελε να πάει να επισκεφτεί τον τάφο της Nazire Nene («Γιαγιά Nazire») και ο Djemal Dermush, πρόεδρος του Συλλόγου Πολιτισμού και Αλληλεγγύης Άη Γιάννη, προσφέρθηκε να τον πάρει στο νεκροταφείο.

 



Το σπίτι της Nazire Nene στον Άη Γιωρκούδη όπου ήταν θαμμένη κάτω από τα ερείπια για 48 χρόνια.

Η γιαγιά

Η Nazire Sadik Chelebi ήταν η πιο ηλικιωμένη «αγνοούμενη» στην Κύπρο - είχαμε πάει μαζί με τον εγγονό της, Nazim Djemil Kizilbora, και τους λειτουργούς της Κυπριακής Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων για να δείξουμε πού είχε θαφτεί. Η Nazire Nene είχε θαφτεί κάτω από τα ερείπια του σπιτιού της στην Τηλλυρία στο χωριό Άη Γιωρκούδης το 1964. Ήταν ηλικιωμένη και κλινήρης όταν ξεκίνησε η σύγκρουση στην Τηλλυρία τον Αύγουστο του 1964 και τα παιδιά και τα εγγόνια της είχαν φύγει βιαστικά για ασφάλεια στα Κόκκινα, νομίζοντας ότι θα επέστρεφαν σε λίγες ώρες. Αλλά δεν μπόρεσαν ποτέ να επιστρέψουν. Όταν ο Γρίβας και ο στρατός του από Ελληνοκύπριους στρατιώτες βομβάρδισαν την περιοχή, μια βόμβα έπεσε στο σπίτι που ζούσε η Nazire Nene, η στέγη κατέρρευσε και κάηκε. Έμεινε κάτω από τα ερείπια για 48 χρόνια. Μέχρι που ο εγγονός της Nazim μας τηλεφώνησε και ζήτησε βοήθεια. Στις 11 Ιανουαρίου 2012, είχαμε πάει στον Άη Γιωρκούδη μαζί με τον Ξενοφώντα Καλλή και άλλους λειτουργούς της ΔΕΑ. Ο Καλλής πάντα μιλούσε για αυτή την ηλικιωμένη και η επίσκεψη του εγγονού απλώς επίσπευσε τις διαδικασίες. Τα οστά της ελέγχθηκαν με τη μέθοδο DNA και επιστράφηκαν στην οικογένειά της σε ένα μικρό φέρετρο και πήγα στην κηδεία της στις 25 Μαρτίου 2016, για να τη θάψουμε στη Λευκωσία στο «Νεκροταφείο των Μαρτύρων». Έβαλα μερικά λουλούδια στον τάφο της.



Ο κύριος Nazim, εγγονός της Nazire Nene, μαζί με τον Καλλή στον Άη Γιωρκούδη το 2012, όταν πήγαμε να επισκεφτούμε τον τόπο ταφής της Nazire Nene.

Σε όμορφο τοπίο

Μπορώ να καταλάβω γιατί ο Κυριάκος ήθελε να επισκεφτεί τον τάφο της. Ήταν από την ίδια περιοχή, ο Κυριάκος από τον Κάμπο και η Nazire Nene από τον Άη Γιωρκούδη, ένα χωριό που δεν υπάρχει πια. Είναι ένας μαγικός τόπος, μια πλαγιά, ένα ρυάκι και κάτω η θάλασσα. Η Κύπρος έχει τόσο απίστευτη ομορφιά και όμως έχουμε καταφέρει να την αμαυρώσουμε με αίμα και δάκρυα. Και πάλι ευχαριστώ τον Κυριάκο για την ανθρωπιά του - είναι πράγματι θαύμα να έχεις και να διατηρείς την ανθρωπιά σου σε αυτή τη γη.

 

Η επίσκεψη στη Nazire Nene Του Κυριάκου Γεωργίου Κουφτερού 

Εδώ κοιμάται τον αιώνιο ύπνο, η γηραιότερη αγνοούμενη, η Nazire Chelepi από τον Άη Γιωρκούδη της Τηλλυρίας. Τον Αύγουστο του 1964 ήταν 110 ετών και σκοτώθηκε όταν το σπίτι της δέχτηκε επίθεση κατά τη διάρκεια των μαχών στην Τηλλυρία. Το σπιτάκι της τη σκέπασε και η σορός της παρέμεινε εκεί μέχρι το 2012 όπου βρέθηκαν τα οστά της και μεταφέρθηκαν σε νεκροταφείο στη Λευκωσία. Λέγεται ότι πλακώθηκε από το δικό της σπίτι όταν κατέρρευσε λόγω των μαχών όταν ένας άθλιος στρατιώτης έθεσε τέρμα στη ζωή της με έναν πυροβολισμό σε μια διαδικασία «εκκαθάρισης». Εκκαθάριση. Μια γυναίκα 110 ετών που ήξερε μόνο από κατσίκες και γαλακτοκομικά. Που δεν έφυγε ποτέ από το χωριό της. Εκεί ψηλά είναι το πιο ρομαντικό τοπωνύμιο της Κύπρου: Το Πέζεμαν των Νυμφών. Η Nazire ήταν κάποτε μια χαριτωμένη νεαρή νύφη. Τα δισέγγονά της είναι ακόμα ζωντανά, θυμούνται την ιστορία της. Το όνομά της σημαίνει Νικήτρια, νίκησε δηλαδή τον θάνατο. Ας είναι αιωνία η μνήμη της. Όχι πολύ μακριά από τη Nezire, τη μέρα της επίσκεψής μου, οι άνθρωποι έκλαιγαν και θρηνούσαν στην κηδεία ενός αγαπημένου προσώπου πριν από την ταφή. Πώς μπορείς να σκοτώσεις σε έναν πόλεμο, ανθρώπους που κάποτε ένιωθες τον πόνο τους, να κλαίνε για τους δικούς σου ανθρώπους; Όλοι ανήκουμε στη Γη, όλοι ανήκουμε στον Παράδεισο.

Την πυροβόλησαν Έλληνες ή Ελληνοκύπριοι κατά την «εκκαθάριση». Αυτός είναι ένας στρατιωτικός όρος που μετέφρασα ως «εκκαθάριση». Μια περιοχή σαρώνεται για να επιβεβαιωθεί αν υπάρχουν «επικίνδυνα» σημεία, κυρίως άτομα με όπλα και πυρομαχικά. Η έκφραση «εκαθαρίσαν τους» (= τους καθάρισαν, τους σκότωσαν) συνηθίζεται σε συγκρούσεις και πολέμους.

Πριν εμφανιστούν τα αυτοκίνητα, κάθε Οκτώβριο όταν έχουμε το «Σύντομο καλοκαίρι των Τεμπέληδων οι νέες νύφες (που μόλις παντρεύτηκαν) από το χωριό Λιβάδι μαζεύονταν και έτσι πήρε το όνομα το Πέζεμα των Νυμφών. Πήγαιναν στη Λεύκα και αγόραζαν το νοικοκυριό τους ως νέες νοικοκυρές και σύζυγοι. Οι γάμοι γίνονταν την ίδια εποχή του χρόνου, επειδή είναι ήταν το τέλος της καλοκαιρινής περιόδου, η δουλειά ήταν λιγότερη και έχοντας πουλήσει τα προϊόντα τους είχαν χρήματα να ξοδέψουν. Καβάλαγαν γαϊδούρια και καμιά φορά μουλάρια. Επιστρέφοντας από τη Λεύκα, όταν έφταναν σε αυτό το μέρος, στην κορυφή του βουνού, κατέβαιναν (πεζεύω, πεζεύκω) από τα γαϊδούρια. Εκεί ξεκουράζονταν ή γευμάτιζαν. Γι’ αυτό ονομάστηκε Πέζεμαν των Νυμφών, αλλά η φαντασία πηγαίνει επίσης σε πραγματικές νύμφες της μυθολογίας. Ποιος ξέρει; Αλλά ο ποιητής μας Βασίλης Μιχαηλίδης έγραψε για νύμφες στα βουνά μας ανάμεσα σε πηγές» για τις φυσικές πηγές στα βουνά «Είσεν έναν νερόν...» εννοώντας μια πηγή, ακριβώς ο ίδιος όρος που χρησιμοποιείται στα τούρκικα dere = ρυάκι. Τέτοια μέρη υπάρχουν γύρω από τα δάση της Πάφου και του Κύκκου, πηγές και ρυάκια που τρέχουν κάτω από πυκνές σκιές τεράστιων δέντρων και μεγάλων θάμνων. Στη μυθολογία η κάθε πηγή έχει τη δική της νύμφη ή ανεράδα (νεράιδα). Αν δείτε το Λιβάδι, αναμφίβολα ήταν τόπος Νυμφών. Σύμφωνα με τον ποιητή, σε ένα πέρασμα του ποταμού είδε μια λεπτή γυναίκα. Λόφους και κοιλάδες και βουνά γεμάτα άνθη και αγκάθια μαζί περάσαμε. Φτάσαμε σε ένα βουνό στην κορυφή του ουρανού. Εκεί μαζί κλάψαμε, μαζί γελάσαμε ανάμεσα στις μυρωδιές του βουνού.

 

 



 Ο τάφος της Nazire Sadik Chelebi στο νεκροταφείο Λευκωσίας.

«Μαζί κλάψαμε, μαζί γελάσαμε». Η πρόκληση είναι για τον λαό της Κύπρου να ενωθεί, να νιώσει ως ένα. Όταν είδα την κηδεία που έτυχε να λαμβάνει χώρα 50 μέτρα από τον τάφο Nazire και άκουσα ανθρώπους να κλαίνε και να λένε λόγια στους νεκρούς τους, σκέφτηκα ότι αν και τραγικό, το να πηγαίνουμε ο ένας στις κηδείες του άλλου, θα μας βοηθήσει να ενωθούμε. Τραγικό, αλλά αυτό που ζήσαμε και αυτό που υπάρχει γύρω μας, δεν είναι τραγικό; Μπορεί να ακούγεται δύσκολο, αλλά πρέπει να σκεφτεί κανείς ότι ο θάνατος οδηγεί στη ζωή. Και οι δύο θρησκείες πιστεύουν στην αιώνια ζωή. Οι ψυχές συνεχίζουν να ζουν μετά θάνατον!

Νέοι άνδρες έδωσαν τη ζωή τους στην κορυφή του λόφου στο Λωρόβουνο. Και άλλοι κάηκαν ζωντανοί κατά τη διάρκεια των βομβαρδισμών. Είμαι σίγουρος ότι κανείς δεν ήθελε να πάρει τη ζωή της μεγάλης γιαγιάς.

Μια γιαγιά, μια στετέ, μια νενέ πέθανε στο σπίτι της στον Άη Γιωρκούδη. Από εκεί που έμενε έβλεπε τη θάλασσα, τον «γιαλό» κάτω μακριά και άκουγε τις φωνές των κατσικιών της να μιλούν τη δική τους γλώσσα που μπορούσε να καταλάβει. Τις αγαπούσε όλες. Είχε ένα όνομα για την κάθε μία, δοσμένο με αγάπη και χιούμορ. Απέναντι έβλεπε τα βουνά του Πενταδακτύλου. Μεγάλωσε τα παιδιά της στον Άη Γιωρκούδη. Ζούσε σε μια φτωχή γη ανάμεσα σε αμυγδαλιές. Φανταστείτε πώς ήταν την άνοιξη σε μια περιοχή με αμυγδαλιές και ανθούς. Πώς μπορώ να μείνω σιωπηλός για τον θάνατό της ακόμα και 57 χρόνια μετά; Οι προγιαγιάδες μου ζούσαν όπως τη Nazire στα διπλανά βουνά. Διατηρούσαν κατσίκια ανάμεσα στα πεύκα, στο δάσος. Παρήγαγαν γάλα, χαλίτζια και αναρή. Συνέλεγαν ρίγανη, δάφνη και μυρτιά. Γνώριζαν όλα τα μυστικά της δασικής βλάστησης. Γνώριζαν κάθε βήμα και όλα τα ζώα στον δρόμο τους. Δεν πρέπει να ξεχνούμε το παρελθόν μας. Nazire, Pembe, Μαρίτσα, Καλομοίρα, Γιωρκής, Γιαννής. Ας αναπαυθούν όλοι εν ειρήνη».