Η στέρηση της πνευματικής ελευθερίας

 

 

Μου προκαλεί θυμηδία που κάποιοι, μεταξύ των οποίων και ο αρθρογράφος του «Πολίτη», δικηγόρος Αντρέας Παπαχαραλάμπους, μου ζητούν να «αποκαλυφθώ», δηλαδή να αποκαλύψω την πολιτική μου ταυτότητα, όταν δεν συμφωνούν με το περιεχόμενο του άρθρου μου. Δεν θα ξεχάσω όταν, πριν λίγα χρόνια, έγραψα στο Facebook ότι η Δεξιά στην Ελλάδα είναι ένοχη για τις δύο μεγάλες καταστροφές του Ελληνισμού τον 20^ο αιώνα, τη Μικρασιατική το 1922 και την Κυπριακή το 1974. Ως αποτέλεσμα αυτής της «αποκάλυψης», πολλοί διαδικτυακοί φίλοι με ρωτούσαν αν ήμουνα κομμουνιστής! Μάταια τους απαντούσα ότι σε τελευταία ανάλυση δεν είμαι ακριβώς κομμουνιστής αλλά «κουμουλλιστής», επεξηγώντας ότι καταβάλλω μεγάλη προσπάθεια να εκφέρω τη δική μου γνώμη, απαλλαγμένος από πάθη, προκαταλήψεις και δόγματα. Εν περιλήψει, δεν ανήκω σε κανένα κόμμα, αλλά καταβάλλω τη μέγιστη δυνατή προσπάθεια να είμαι ένας ελεύθερος στοχαστής, κάτι που δεν μπορώ να ισχυρισθώ ότι πάντα πετυχαίνω.

Ας γενικεύσουμε, όμως, το θέμα, διότι η θλιβερή διαπίστωση είναι ότι στην Κύπρο δεν υπάρχει πνευματική ελευθερία. Σύμφωνα με τη Βικιπαίδεια, πνευματική ελευθερία είναι «να μην εξαρτάται η σκέψη και ο λόγος από τη βαρύτητα των προλήψεων, των προκαταλήψεων, των αυθεντιών κλπ. Η πνευματική ελευθερία περικόπτεται από την προπαγάνδα, την παραπληροφόρηση, τα επιβαλλόμενα πρότυπα, τα δόγματα, περιορίζεται από την κατευθυνόμενη πληροφόρηση, τα προβαλλόμενα πρότυπα, τις προλήψεις, τις προκαταλήψεις, τις αυθεντίες, υποστέλλεται από την ημιμάθεια, την άγνοια κλπ».

Απ΄αυτόν τον ορισμό, μπορεί να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι ο πνευματικά ελεύθερος άνθρωπος ή ελεύθερος στοχαστής είναι ένα άτομο που διαμορφώνει απόψεις για την πολιτική, τα ήθη, τη θρησκεία κ.λπ., ανεξάρτητα από την παράδοση, την εξουσία ή τις παγιωμένες πεποιθήσεις. Η βούλησή του είναι ελεύθερη κι όχι καθοδηγούμενη. Μ’ άλλα λόγια, ο ελεύθερος στοχαστής είναι αντικειμενικός και, επομένως, για να θεωρήσει αληθινή μια έννοια, πρέπει να είναι ελεγχόμενη, επαληθεύσιμη και λογική. Πάρα πολλοί ελεύθεροι στοχαστές τείνουν να είναι ανθρωπιστές, που βασίζουν την ηθική στις ανθρώπινες ανάγκες και θα έβρισκαν νόημα στην ανθρώπινη συμπόνια, την κοινωνική πρόοδο, την τέχνη, την προσωπική ευτυχία, την αγάπη και την προώθηση της γνώσης.

Ο ορισμός της Βικιπαίδειας για την πνευματική ελευθερία είναι μεν ικανοποιητικός, αλλά δεν αναφέρει κάτι ουσιώδες: ότι η προπαγάνδα, η παραπληροφόρηση, τα δόγματα και άλλες αιτίες δημιουργούνται κυρίως από την παιδεία. Δεν είναι καθόλου υπερβολή να ισχυριστούμε ότι ένα από τα εμπόδια λύσης του Κυπριακού είναι η εθνικιστική παιδεία (και στις δύο κοινότητες), που στραγγαλίζει την πνευματική ελευθερία. Πώς μπορούμε να πετύχουμε την οικοδόμηση μέτρων εμπιστοσύνης, που είναι ένα αναγκαίο βήμα προς τη λύση, όταν, π.χ., καθηγητές στα σχολεία μας επαναλαμβάνουν ad nauseam ότι οι Τούρκοι και οι Τουρκοκύπριοι είναι οι «προαιώνιοι  εχθροί» μας; Όταν η παραμικρή αμφισβήτηση ή πνίγεται εν τη γενέσει της ή λοιδορείται; Δεν νομίζω να τολμά κάποιος μαθητής, που έτυχε να διαβάσει Ιστορία της Ελλάδας από μη εκκλησιαστικό βιβλίο, να πει του καθηγητή του «κύριε, αφού οι Οθωμανοί κατακτητές δεν είχαν απαγορεύσει τη λειτουργία σχολείων, τι χρειάζονταν το «κρυφό σχολειό» με το «φεγγαράκι το λαμπρό»;

Επείγει, λοιπόν, μια ριζική μεταρρύθμιση, ούτως ώστε, μέσω της δύναμης της ελεύθερης σκέψης, να αποκτήσουμε την αυτοπεποίθηση να εξετάζουμε και να εξερευνούμε άφοβα ιδέες, να διαλύουμε παρανοήσεις και δεισιδαιμονίες που εμποδίζουν την ανθρώπινη πρόοδο. Λόγω των τεράστιων πλεονεκτημάτων της ελεύθερης σκέψης, είναι απαραίτητο για την Κύπρο ένα νέο  εκπαιδευτικό σύστημα, για να αποθαρρύνει ενεργά την αποστήθιση και να ενθαρρύνει την κριτική σκέψη. Ο σκοπός της εκπαίδευσης θα πρέπει να είναι η απόκτηση γνώσεων και η ενίσχυση των δεξιοτήτων ενός μαθητή, αντί των υψηλών βαθμών. Η απλή αποστήθιση γεγονότων και η εμπέδωσή τους στη μνήμη δεν είναι αποτελεσματική εκπαίδευση. Οι μαθητές θα πρέπει να ενθαρρύνονται να σκέπτονται μόνοι τους, να καταλήγουν στη δική τους κατανόηση ιστορικών γεγονότων, αιτιών, επιπτώσεων. Θα πρέπει να είναι σε θέση να ερευνούν μόνοι τους πηγές και συνδέσμους, αντί να τους τροφοδοτούμε με υπέρογκες πληροφορίες και να αναμένεται να τις αναπαράγουν τέλεια στα διαγωνίσματα. Η αποστήθιση είναι επικίνδυνη για τη διανοητική ανάπτυξη του μαθητή, διότι τον εμποδίζει να έχει ανεξάρτητο μυαλό, να παίρνει αποφάσεις. Στερεί στον μαθητή την ικανότητα να σκέφτεται, να συλλογίζεται, να συζητά και να αναρωτιέται, αφού τον εκπαιδεύει να αποδέχεται όλα τα υποκειμενικά συμπεράσματα ως αδιαμφισβήτητα γεγονότα, αντί να εξελίσσει τις δικές του εκδοχές της αλήθειας.

Η λύση του προβλήματος θα ήταν, βέβαια, η εισαγωγή του κοσμικού σχολείου, που θα ήταν δυνατό μόνο αν γίνει πλήρης διαχωρισμός μεταξύ θρησκείας και κράτους. Ένα παράδειγμα κοσμικού εκπαιδευτικού συστήματος θα ήταν το γαλλικό δημόσιο εκπαιδευτικό σύστημα, όπου τα εμφανή θρησκευτικά σύμβολα έχουν απαγορευτεί στα σχολεία και το μάθημα των Θρησκευτικών αντικαταστάθηκε από εκείνο της Θρησκειολογίας, ενώ μελετάται και η εισαγωγή του μαθήματος της Φιλοσοφίας στη μέση εκπαίδευση. Ένα τέτοιο σχολείο, όμως, φαντάζει άπιαστο όνειρο για την Κύπρο, όπου η Εκκλησία είναι οιονεί κράτος εν κράτει. Η Εκκλησία ελέγχει πλήρως το Υπουργείο Παιδείας και ο εκάστοτε υπουργός Παιδείας είναι απλώς ο τοποτηρητής του Αρχιεπισκόπου αυτού του σημαντικού υπουργείου. Γι΄ αυτό, δυστυχώς, δεν υπάρχει φως στην άκρη του τούνελ και θα συνεχίσουμε να είμαστε πνευματικά ανελεύθεροι!

*Οικονομολόγος, κοινωνικός αναλυτής