- Πώς στάθηκε δυνατό να συμβεί ένα τόσο αποτρόπαιο μαζικό έγκλημα, ενοχοποιητικό για ολόκληρο τον δυτικό πολιτισμό;
- Πώς θα εξασφαλιστεί να μην ξαναγίνει, για καμία ανθρώπινη ομάδα, ποτέ;
- Γιατί να θυμόμαστε το Ολοκαύτωμα;
Τα παραπάνω ήταν τα βασικά ερωτήματα που διέτρεχαν τη διδασκαλία της κορυφαίας Ελληνίδας Κοινωνιολόγου της Εκπαίδευσης, Άννας Φραγκουδάκη, η οποία υπήρξε η πρώτη και καθοριστικότερη δασκάλα που είχα για το Ολοκαύτωμα.
Το πρώτο ερώτημα έχει απαντηθεί με αναφορά στη σιωπή και στην ανοχή. Πλήθος δεδομένων από εκείνη την εποχή τεκμηριώνουν ότι οι περισσότεροι εκπρόσωποι θεσμών και πολίτες ως μάρτυρες της εφαρμογής του σχεδίου θεώρησαν ότι δεν τους αφορούσε επειδή δεν ήταν Εβραίοι. Μερικοί σκέφτηκαν πιο πονηρά, στη βάση του προσωπικού τους συμφέροντος: τις περιουσίες των Ελλήνων Εβραίων της Θεσσαλονίκης σφετερίστηκαν συμπολίτες τους εν μία νυκτί. Αυτό δεν έγινε μόνο στη Γερμανία ή στην Ελλάδα, αλλά σε όλες τις κατακτημένες από τους ναζί χώρες.
Το δεύτερο ερώτημα (σχετικά με το πώς θα εξασφαλιστεί ότι δεν θα ξαναγίνει) δεν αφορά μόνο τον προπολεμικό αντισημιτισμό αλλά και τον σημερινό. Ο αντισημιτισμός δεν είναι μόνο αντιεβραϊσμός. Είναι το βασικό θεμέλιο όλων των διακρίσεων και των ρατσισμών. Δεν αφορά μόνο τους Εβραίους αλλά όλους. Σε μια κοινωνία που ανέχεται τον αντισημιτισμό, κανείς δεν είναι ασφαλής.
Η διδασκαλία του Ολοκαυτώματος απουσιάζει από τα σχολεία μας ή δεν έχει τη θέση που της αρμόζει. Η παραμέληση, η υποτίμηση και η παντελής απουσία αναφοράς του οδηγούν στη λήθη. Εν τω μεταξύ, οι γενιές που τα έζησαν πέθαναν ή πεθαίνουν, ενώ οι νέες γενιές, όχι μόνο δεν έχουν αυτές τις βιωμένες εμπειρίες, αλλά επίσης δεν τις διδάσκονται, είτε από την οικογένεια είτε από το σχολείο. Η μνήμη του Ολοκαυτώματος εξαφανίζεται. Στα εκπαιδευτικά μας συστήματα αντί να μαθαίνουμε για το Ολοκαύτωμα, τον φασισμό, τον κομουνισμό, τη μάχη της φιλελελεύθερης δημοκρατίας έναντι όλων των - ισμών του 20ού αιώνα, περιοριζόμαστε στο ελληνοαλβανικό έπος. Στην Κύπρο δε, ούτε καν μαθαίνουμε για τους Κύπριους, Ε/Κ και Τ/Κ , που πολέμησαν στον Β' Παγκόσμιο, τις διαφορετικές αιτίες που τους οδήγησαν σε αυτή τους την επιλογή, τις εμπειρίες τους εκεί στα ξένα, δεν έχουμε ιδέα για τα νεκροταφεία όπου είναι θαμμένοι μαζί.
Οι νεότερες γενιές θεωρούν αυτονόητες τις δημοκρατικές αξίες. Θεωρούν ότι έχουν προκύψει ως το καταστάλαγμα κάποιων κύκλων διανοουμένων ή κάποιων ευνοημένων insiders του συστήματος. Ότι αποτελούν τα συμπεράσματα από τα πρακτικά κάποιου συνεδρίου τους ή, ακόμα χειρότερα, εξισώνουν τις ατέλειες και τα προβλήματα της δημοκρατίας στην οποία ζουν με τον ναζισμό.
Έτσι όμως, τόσο εμείς, όσο και τα παιδιά μας, μένουμε παροπλισμένοι από την τελείως παράλογη και ακραία άρνηση του Ολοκαυτώματος, η οποία λέει ότι δεν υπήρξε το σχέδιο εξόντωσης των Εβραίων, δεν υπήρξαν οι θάλαμοι αερίων, δεν υπήρξαν τα εκατομμύρια θύματα. Δηλαδή λέει ότι δεν υπήρξε και δεν συνέβη αυτό που
• είδαν εμβρόντητα με τα μάτια τους και αποτύπωσαν με φωτογραφίες και φιλμ τα συμμαχικά στρατεύματα που μπήκαν στα στρατόπεδα,
• περιέχεται με λεπτομέρειες σε πλήθος γερμανικά στρατιωτικά και πολιτικά έγγραφα,
• στοιχειοθετήθηκε στις δίκες της Νυρεμβέργης και μάλιστα με βάση τη νομική αρχή της χωρίς αμφιβολία αποδεδειγμένης ενοχής,
• την αφηγήθηκαν τα θύματα που επέζησαν με τον αριθμό χαραγμένο στο χέρι.
Η άρνηση του Ολοκαυτώματος είναι εγγενής στο φασιστικό παράλογο, είναι απομεινάρι της αποτρόπαιας ναζιστικής πολιτικής. Άρα, η καταπολέμηση του αντισημιτισμού είναι μέρος της μάχης ενάντια στο φασιστικό παράλογο και για τούτο αφορά όλους τους ανθρώπους σε όλες τις χώρες. Συνεπώς, η ενεργή καταπολέμησή του από μη Εβραίους δεν είναι αλτρουϊσμός. Είναι αυτοπροστασία. Είναι η μεγαλύτερη μάχη για τη φιλελεύθερη δημοκρατία σήμερα.
Ζούμε σε ένα παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον. Σε ένα περιβάλλον που η ύπαρξή του δεν θα μπορούσε να νοηθεί χωρίς το σεβασμό του συνανθρώπου μας και της διαφορετικότητάς του. Η ελεύθερη διακίνηση ιδεών, ο διάλογος, η αποδοχή, η συνύπαρξη, η πνευματική ανεκτικότητα, τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι οι αξίες μας. Η θέλησή μας για κοινωνίες δημοκρατικές, φιλελεύθερες, κοινωνίες ισονομίας, κοινωνίες ευημερούσες είναι οι συνεχείς στοχεύσεις μας.
Να ξέρουμε λοιπόν πως η περασμένη Πέμπτη, 27η Ιανουαρίου, Διεθνής Ημέρα Μνήμης Ολοκαυτώματος, καθιερώθηκε γιατί, δυστυχώς, κάποιοι συνάνθρωποί μας έζησαν σε άλλες κοινωνίες όπου αυτές οι αξίες εξέλειπαν. Και πλήρωσαν βαρύ φόρο αίματος για την ανάδειξή τους. Οι Εβραίοι συνάνθρωποί μας έζησαν και μαρτύρησαν σε έναν κόσμο τόσο σκοτεινό, που ανάγκασε τον Ιταλό διανοούμενο και έγκλειστο στο Άουσβιτς, Ρrimo Levi, να γράψει: «Αφού μεσολάβησε στην Ιστορία του Ανθρώπου το Άουσβιτς, δεν υπάρχει θεός».
Είναι χρέος μας να ισχυροποιήσουμε τόσο τη δική μας ιστορική συνείδηση, όσο και των επόμενων γενιών. Η επιβίωση της δημοκρατίας μας εξαρτάται (και) από αυτή τη βαθιά κατανόηση.
