Η επανάσταση

 

Στα φοιτητικά μου χρόνια στην Αθήνα άκουγα συχνά άτομα της Αριστεράς να χρησιμοποιούν, μεταξύ σοβαρού και αστείου, μια έκφραση· χωρίς να ξέρουν ποιος την είχε πει και πότε: «Οι άνθρωποι δεν πρόκειται να ελευθερωθούν, προτού ο τελευταίος αφέντης στραγγαλιστεί με τα έντερα του τελευταίου παπά». Αργότερα, σε ένα από τα διαβάσματά μου, έμαθα ότι την είχε πει ο Γάλλος Denis Diderot. Ένας από τους πιο σημαντικούς διαφωτιστές και φιλοσόφους του 18ου αιώνα· λίγα χρόνια πριν από τη Γαλλική Επανάσταση.

Οι επαναστάσεις, μοιραία, κουβαλούν μεγάλο φορτίο βίας. Το μίσος που συσσωρεύεται εναντίον του δυνάστη οδηγεί στην «απελευθέρωση» από τις αναστολές, και κάθε πράξη βίας εκλογικεύεται. Δεν υπάρχει κυριολεκτική επανάσταση στην Ιστορία που να μην κόστισε άπειρες ζωές και να μην περιέλαβε απίστευτα άγριες ακρότητες. Τόσο κατά τη διάρκειά της όσο και μετά την επικράτησή της.

H Κύπρος

Έχουμε συχνά την εντύπωση ότι ως Ελληνοκύπριοι δεν διακρινόμαστε για το επαναστατικό μας πνεύμα και τις αντίστοιχες πρακτικές. Ιστορικά, αυτή η εντύπωση είναι λανθασμένη. Από την αρχαιότητα μέχρι τον Μεσαίωνα ήταν συχνές οι επαναστάσεις στην Κύπρο. Πολλές από αυτές πολύμηνες, όπως εκείνη του Ρε Αλέξη. Μόνο μέσα σε μια χρονιά, το 1833 είχαμε στην Κύπρο τρεις εξεγέρσεις, στις οποίες είχαν εμπλοκή χιλιάδες Κύπριοι. Και οι τρεις είχαν κοινωνικό και πολυκοινοτικό χαρακτήρα. Μάλιστα, εκτός από Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι, συμμετείχαν σ’ αυτές και φτωχοί Ευρωπαίοι που κατοικούσαν στο νησί.

Το επαναστατικό μας παρελθόν είναι αποσιωπημένο, κυρίως για δύο λόγους: Πρώτο, είτε λόγω μεγέθους, είτε λόγω απουσίας στιβαρής μάζας εγγραμμάτων, οι εξεγέρσεις και οι επαναστάσεις στην Κύπρο δεν ήταν αποτέλεσμα προηγηθείσας ζύμωσης με τη συμβολή διανοουμένων, ούτε άφησαν πίσω τους ουσιαστικό αποτύπωμα, που να διαρκεί στη συλλογική μνήμη. Δεύτερο, στη συντριπτική τους πλειονότητα δεν εξυπηρετούσαν κάποιο από τα εκάστοτε κυρίαρχα αφηγήματα, άρα δεν ήταν/είναι πολιτικά εκμεταλλεύσιμες. Και άρα, αφέθηκαν στη λήθη. Εκείνες που πληρούσαν τις προϋποθέσεις (π.χ. Ονήσιλος, Οκτωβριανά του 1931, ένοπλη δράση της ΕΟΚΑ) έτυχαν της απαραίτητης αναπροσαρμογής του περιεχομένου τους, για να ταιριάζουν με την αναπαραστατική μνήμη που απαιτεί ένα κυρίαρχο αφήγημα. Και έτσι επιβίωσαν στη συλλογική μνήμη.

Σήμερα

Ο 21ος αιώνας, στις περισσότερες περιοχές του κόσμου, δεν ευνοεί την κλασικού τύπου ένοπλη εξέγερση ή επανάσταση. Βρισκόμαστε σε συνθήκες όπου η βίαιη αντίδραση στην τυραννική πολιτική βία προκαλεί πολύ περισσότερα προβλήματα από όσα θα μπορούσε να λύσει. Η Κύπρος ανήκει στον κανόνα.

Το πνεύμα της επανάστασης όμως είναι σύμφυτο με τις κοινωνίες. Πάντα υπάρχουν αφέντες που αυθαιρετούν, πάντα θα εμφανίζονται τύραννοι, άρα πάντα υπάρχει η διάθεση για αντίδραση στην καταπίεσή τους και για ανατροπή τους· είτε ως πρόσωπα, είτε ως συνθήκες που δημιούργησαν. Το καθεστώς που έχουν δημιουργήσει στην Κύπρο οι Ν. Αναστασιάδης, Ν. Χριστοδουλίδης και η ηγεσία του ΔΗΣΥ, προσομοιάζει με την περίπτωση του Αρδιαίου, τυράννου της Παμφυλίας. Βεβαίως, δεν πρόκειται να εισηγηθεί κανείς να τους σύρουμε επί ασπαλάθων, όπως έγινε με τον Αρδιαίο. Αλλά, η επίγνωση του πόσο κακό έχουν κάνει και κάνουν θα πρέπει να έχει προέκταση στην πολιτική πράξη.

Μεταρρύθμιση και στα μυαλά

Αν θέλουμε να μιλήσουμε με πολιτική ωριμότητα, δεν προέχει να φύγει ο κ. Αναστασιάδης. Αυτό μόνο με την προσωπική εμπάθεια που θα μπορούσε να έχει κάποιος θα δικαιολογούνταν. Και η πολιτική δεν πρέπει να έχει σχέση με την εμπάθεια. Κάποια στιγμή θα φύγει έτσι κι αλλιώς, όπως όλοι μας. Το θέμα είναι να ανατραπεί το καθεστώς που έχει δημιουργήσει, σε όλα τα επίπεδα. Αν είναι να φύγει για να τον διαδεχτεί ένας συνεχιστής του, όποιο μανδύα και να φορά, δεν έχει νόημα.

Αυτό που θα είχε νόημα θα ήταν η αντικατάσταση των δομών που έχουν δημιουργηθεί. Για την ακρίβεια, η αντικατάσταση των δομών που προϋπήρχαν, και πάνω στις οποίες πάτησε η σημερινή ηγεσία για να οικοδομήσει ένα ανελαστικό καθεστώς. Για παράδειγμα, πάντα η Εκκλησία της Κύπρου είχε σημαντικό λόγο σε πολιτικά και οικονομικά ζητήματα. Στην πραγματικότητα η Κύπρος δεν ήταν ποτέ ένα κοσμικό κράτος. Πάνω σε αυτό πάτησε η σημερινή ηγεσία και δημιούργησε ένα καθεστώς συγκυβέρνησης κράτους και Εκκλησίας. Επομένως, το ζητούμενο πια δεν μπορεί να είναι να φύγει ο Ν. Αναστασιάδης, για να τον διαδεχθεί κάποιος που, σε πέντε χρόνια, ίσως να καταφέρει να μειώσει κατά 5% τη γενική επιρροή της Εκκλησίας. Το ζητούμενο είναι να δημιουργηθούν συνθήκες που να επιτρέπουν τη νομοθετική μεταρρύθμιση, προς την κατεύθυνση του διαχωρισμού κράτους και Εκκλησίας.

Αυτό δεν είναι αδύνατο. Τη δεκαετία του 1990, προκειμένου να μπούμε στην ΕΕ και παρά τις έντονες αντιδράσεις της Εκκλησίας και μέρους του πολιτικού κόσμου, προχωρήσαμε σε νομοθετικές μεταρρυθμίσεις που περιόριζαν την πολιτική, πολιτισμική, και οικονομική εξουσία της Εκκλησίας (π.χ. αποποινικοποίηση ομοφυλοφιλίας, φορολογία εκκλησιαστικής περιουσίας, πολιτικοί γάμοι και διαζύγια κ.λπ.). Υπήρχε μεταρρυθμιστική δυναμική.

Από πού θα μπορούσε να προκύψει σήμερα μια αντίστοιχη δυναμική;

Το σύμπλεγμα

Για να δημιουργηθεί μεταρρυθμιστική δυναμική σήμερα, χρειάζεται ένα σύμπλεγμα από παράγοντες:

•           Ο πολιτικός λόγος της διανόησης: Τα τελευταία έξι-εφτά χρόνια έχει γίνει μια μικρή αλλά σημαντική επανάσταση. Πολλοί επιστήμονες και διανοούμενοι αγγίζουν θέματα ανάγκης για μεταρρύθμιση σε πολλά ζητήματα. Και έχουν κοινωνική επιρροή. Αυτό που απομένει είναι η επιρροή του λόγου τους να στοχεύσει, πέρα από την ενημέρωση και την επιμόρφωση του πολίτη, και στην ευθεία πίεση πάνω στο πολιτικό προσωπικό.

•           Επιτακτικός λόγος: Για να πάμε ένα βήμα παρακάτω, θα πρέπει η απαίτηση από τα κόμματα και τα πολιτικά πρόσωπα να είναι σαφέστερη: Είτε εντάσσετε τον μεταρρυθμιστικό λόγο και προοπτική στην πολιτική σας καθημερινότητα, είτε δεν μας ενδιαφέρετε! Είτε μας πείθετε για τη διαφορετικότητά σας από το νυν καθεστώς, δίνοντας περιεχόμενο σε γενικούς όρους όπως «προκοπή», «κυβερνησιμότητα», «αλλαγή», κ.λπ., είτε δεν επενδύουμε ελπίδες σ’ εσάς.

•           Ενδυνάμωση των καναλιών επιρροής των θεσμικών οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην Κύπρο: Να ενδυναμωθούν τα κανάλια πρόσβασης στην κοινωνία, στα οργανωμένα σύνολα, και στους πολίτες, ώστε η μεταρρυθμιστική δυναμική να γίνει συνείδηση των πολιτών. Οι αποφάσεις, οι ρήτρες, οι προειδοποιήσεις, και οι υποδείξεις από θεσμούς της ΕΕ για την ανάγκη μεταρρυθμίσεων προς την κυβέρνηση, ή προς θεσμούς υψηλής πολιτικής μόνο, προσκρούουν στις αντιστάσεις του καθεστώτος, αποδυναμώνονται, και φτάνουν ξέπνοες μέχρι την πολιτική πράξη.

•           Ανάδειξη του κόστους της μη μεταρρύθμισης: Όταν η πλειονότητα των πολιτών θεωρεί ότι στην καθημερινότητά τους δεν περνούν άσχημα, και ότι για να περνούν καλύτερα η μόνη διέξοδος είναι οι ατομικές λύσεις, χωρίς αλλαγή του πλαισίου, τότε δύσκολα πείθονται για την ανάγκη της μεταρρύθμισης. Θα πρέπει να εισπράξουν με πολύ συγκεκριμένο τρόπο τι τους κοστίζει στην τσέπη τους π.χ. η καθυστέρηση στην πράσινη ανάπτυξη, η υστέρηση στις ΑΠΕ και τα πρόστιμα που πληρώνουμε, η απουσία σοβαρών επενδύσεων λόγω της πειρατείας τύπου «χρυσά» διαβατήρια ή ξέπλυμα κ.λπ.

•           Ένταξη του συγκεκριμένου στη συνολική εικόνα: Οι επιμέρους μεταρρυθμιστικές μάχες είναι πολύ σημαντικές. Θα πρέπει όμως πάντα να εντάσσονται, στην πορεία, σε ένα γενικότερο πλαίσιο συνολικής μεταρρυθμιστικής δυναμικής. Δεν μπορούμε π.χ. να πολεμούμε τη διαφθορά, και να μην συνδέουμε κάποια στιγμή το πρόβλημα αυτό με τα κενά του Συντάγματος του 1964, που την ανατροφοδοτούν διαρκώς, με τις υπερεξουσίες των θεσμών, με την απουσία ελεγκτικών μηχανισμών.

Ένα μείγμα που μπορεί να γεννήσει προοπτική. Θέλουμε;

 

ΚΑΛΑΘΙ

•           Δεν μας αφήνουν ν’ αγιάσουμε (1): Μιλώντας μπροστά σε μικρόφωνο πριν την έναρξη τηλεοπτικής εκπομπής, και νομίζοντας ότι τα μικρόφωνα είναι κλειστά, ο Πρόεδρος δεν έκρυψε την εμμονή του με την εξουσία, αλλά και μίλησε εξαιρετικά κυνικά, χρησιμοποιώντας γλώσσα πεζοδρομίου. Και έγινε viral. Το τραγικό: Του πάει!

•           Δεν μας αφήνουν ν’ αγιάσουμε (2): Στην τελετή παρασημοφόρησης του Τάκη Χατζηδημητρίου -ένα από τα ελάχιστα σωστά πράγματα που έκανε στις δύο του θητείες- ο Ν. Αναστασιάδης εκθείασε ορθά το έργο του, προσθέτοντας ότι αυτό φέρνει πιο κοντά την επανένωση και τη συμβίωση των δύο κοινοτήτων, που είναι ο στόχος του ίδιου του Προέδρου! Απόδειξη ότι εκτός όλων των άλλων, του λείπει και το χιούμορ. Αν είχε, θα έσκαγε στα γέλια την ώρα που το έλεγε, ψιθυρίζοντας: «Πώς τους δουλεύω έτσι ο αθεόφοβος»…

•           Δεν μας αφήνουν ν’ αγιάσουμε (3): Παύση Νιαζί από το Πανεπιστήμιο Κύπρου, μετά από αφόρητες πιέσεις εμμονικών διχοτομιστών. Η ουσία δεν είναι η παύση. Γιατί κάτι ανάλογο (όχι ακριβώς το ίδιο) έγινε και με τον Ν. Χριστοδουλίδη. Η ουσία είναι η εμπάθεια θεσμών και βουλευτών, το ρατσιστικό μένος, τα εκβιαστικά μέσα που χρησιμοποιήθηκαν. Και ότι στο τέλος, από το ίδιο το ΠΚ βγήκε με απόγνωση μια ομολογία. Περίπου «τι να κάνουμε, ήταν αφόρητες οι πιέσεις, μας εκβίασαν ότι θα μας κόψουν τα κονδύλια». Είμαστε δέσμιοι, στα χέρια μιας ρατσιστικής μειονότητας. Που πατά σε αναχρονιστικούς και αντισυνταγματικούς νόμους. Μεταρρύθμιση μήπως;!...