Στις 14 Αυγούστου 1974, καθώς άρχιζε η δεύτερη φάση του πολέμου, ο Κυριάκος («Κούλλης») Κυριάκου και η οικογένειά του έφυγαν από το Βαρώσι για να πάνε να μείνουν με τους συγγενείς τους στο χωριό Λιοπέτρι. Αλλά όταν άκουσαν από το ραδιόφωνο του ΡΙΚ την ανακοίνωση ότι «Όλοι οι Ελληνοκύπριοι από το Βαρώσι να επιστρέψουν στο Βαρώσι», ετοιμάστηκαν για να επιστρέψουν. Τους έπιασαν όμως στη Δερύνεια και τους πήραν για να τους σκοτώσουν στους κήπους της Perdjana. Κάθονταν στο έδαφος και τους έπαιρναν σε ομάδες των έξι από ό,τι θυμάται ο Κυριάκος Κυριάκου και μετά άκουγαν πυροβολισμούς. Τους σκότωναν. Έπαιρναν την επόμενη ομάδα των έξι και μετά ήταν η σειρά του Κυριάκου και της ομάδας του, όταν ξαφνικά ένας Τούρκος αξιωματικός ήρθε με ένα λαντρόβερ και σταμάτησε τη σφαγή που συνεχιζόταν στους κήπους της Perdjana, σώζοντας εκεί τις ζωές των Ελληνοκυπρίων αιχμαλώτων πολέμου. Αυτός ο Τούρκος αξιωματικός έδειρε τους στρατιώτες που συμμετείχαν στη σφαγή. Και αμέσως έδωσε διαταγές να μεταφερθούν οι αιχμάλωτοι πολέμου με λεωφορεία από εκεί στην Αμμόχωστο.
Αποφασίζουν ποιον να σκοτώσουν
Υπήρχαν κάποιοι Τουρκοκύπριοι που συμμετείχαν στη σφαγή στους κήπους της Perdjana στο Βαρώσι και πιθανότατα υπήρχαν και κάποιοι Τούρκοι στρατιώτες - αλλά τον κύριο ρόλο στην επιλογή των θυμάτων που μεταφέρονταν και σκοτώνονταν και τη μετακίνηση των θυμάτων αυτών από εκεί που βρίσκονταν, έπαιξαν κάποιοι Τουρκοκύπριοι σύμφωνα με μαρτυρίες αρκετών αυτοπτών μαρτύρων. Σύμφωνα με τον Φίλιππο Γιαπάνη, τους έβαλαν να καθίσουν στο έδαφος σε ομάδες των δέκα, σύμφωνα με τον Κυριάκο Κυριάκου, τους έπαιρναν σε ομάδες των έξι. Αν δεν εμφανιζόταν εκεί εκείνος ο Τούρκος αξιωματικός, σήμερα πιθανότατα θα αναζητούσαμε τον τόπο ταφής του Κυριάκου Κυριάκου, του Φίλιππου Γιαπάνη και πολλών άλλων. Μερικοί από τους Τουρκοκύπριους που συμμετείχαν στη σφαγή στους κήπους της Perdjana δεν ζουν πια, όμως κάποιοι από αυτούς είναι ζωντανοί αλλά σιωπούν, ενώ υπάρχουν ακόμη «αγνοούμενοι».
Μετακινήθηκαν οστά
Τα επόμενα χρόνια, τα οστά των Ελληνοκυπρίων πολιτών που σκοτώθηκαν και θάφτηκαν στους κήπους της Perdjana αφαιρέθηκαν με στρατιωτική επιχείρηση και μεταφέρθηκαν αλλού. Υποτίθεται ότι ο λόγος για την απομάκρυνση των οστών αυτών των «αγνοουμένων» ήταν το διάσημο σχέδιο De Cuellar που προέβλεπε το άνοιγμα του Βαρωσιού και του Διεθνούς Αεροδρομίου Λευκωσίας. Το σχέδιο αυτό υποβλήθηκε για έγκριση από τις δύο πλευρές και αν το είχαν αποδεχτεί και οι δύο πλευρές και το Βαρώσι θα άνοιγε για εγκατάσταση, τα οστά που ήταν θαμμένα στους κήπους της Perdjana θα μπορούσαν να ανακαλυφθούν. Για να συγκαλυφθεί το γεγονός ότι υπήρχαν θαμμένοι στους κήπους, έγινε στρατιωτική επιχείρηση. Φημολογείται πως Τουρκοκύπριος που συμμετείχε στις σφαγές και δεν ζει, είχε υποδείξει το μέρος που θάφτηκαν και σκάφτηκε και μεταφέρθηκαν τα οστά σε άλλο σημείο.
Η αυλή του λυκείου
Πριν από 10 χρόνια, ίσως και περισσότερα, είχα δημοσιεύσει τις μαρτυρίες ορισμένων αναγνωστών μου που ισχυρίζονταν ότι κάποια οστά είχαν θαφτεί στην αυλή του λυκείου Namik Kemal και ότι αυτά τα οστά προέρχονταν από την Αμμόχωστο. Δείξαμε στους λειτουργούς της Κυπριακής Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων ακόμα και κάποιους πιθανούς τόπους ταφής στην περιοχή αυτή. Είχαν σκάψει κάποια μέρη της αυλής αλλά δεν βρήκαν τίποτα, στα σημεία που δείξαμε, από ό,τι ξέρω δεν έγιναν εκσκαφές μέχρι τώρα. Πριν από χρόνια κάποιοι από τους αναγνώστες μας είχαν επίσης ισχυριστεί ότι μερικά από αυτά τα οστά μπορεί να είχαν θαφτεί στον χώρο στάθμευσης του «Anit Casino» Αμμοχώστου. Η ΔΕΑ έσκαψε και βρήκε οστά, ωστόσο δεν γνωρίζουμε αν έγιναν ανασκαφές σε αυτήν την περιοχή.
Αυτοί που σώθηκαν
Καθώς ο καλός μας φίλος Φώτιος Κουζούπης με βοηθούσε να πάρω συνέντευξη από τους Ελληνοκύπριους πολίτες που σώθηκαν το 1974 στους κήπους της Perdjana από έναν ή περισσότερους Τούρκους αξιωματικούς (δεν ξέρουμε αν ήταν μόνο ένα άτομο ή όχι), δημοσίευσα τις ιστορίες της Σκεύης Φιλίππου και του Φίλιππου Γιαπάνη από το Βαρώσι στην εφημερίδα Yeniduzen και την κοινοποίησα στο Facebook. Σύντομα, ο Κυριάκος «Κούλλης» Κυριάκου έγραψε ένα σχόλιο κάτω από την ανάρτηση λέγοντας ότι είχε παρόμοια εμπειρία. Αμέσως παρακάλεσα τον Φώτιο Κουζούπη να κανονίσει μια συνέντευξη μαζί του και πήγαμε με τον σύντροφό μου Zeki Erkut και τον Φώτιο Κουζούπη στο Αρμενοχώρι για να τον βρούμε.
Δύο ομαδικοί τάφοι και άλλα σημεία
Εκτός από την ιστορία για το πώς σώθηκε στους κήπους της Perdjana, ο Κυριάκος έχει μια άλλη ιστορία να μας πει: Ο παππούς του Κυριάκος ήταν ο υπεύθυνος για την ταφή των νεκρών στο νεκροταφείο του Σταυρού στο Βαρώσι. Ως εκ τούτου, ο Κυριάκος γύριζε με τον παππού του και είχε δει πως αρκετές φορές κάποια πτώματα είχαν θαφτεί σε κάποιους ομαδικούς τάφους σε αυτό το νεκροταφείο μετά τις 20 Ιουλίου 1974, πριν από τον «δεύτερο γύρο» του πολέμου. Αυτοί είχαν σκοτωθεί στην αρχή του πολέμου και είχαν θαφτεί σε δύο ομαδικούς τάφους στο νεκροταφείο του Σταυρού. Τον ρωτώ αν θα ήταν έτοιμος να δείξει στη ΔΕΑ αυτούς τους ομαδικούς τάφους, αν του εξασφαλίσουν άδεια να μπει στην περιφραγμένη περιοχή του Βαρωσιού και μου λέει «Φυσικά και θυμούμαι πολύ καλά πού είναι θαμμένοι». Ο παππούς του αναγνωρίζοντας μερικούς από αυτούς που σκοτώθηκαν στον πόλεμο είχε ειδοποιήσει τις οικογένειές τους και τους έθαψαν χωριστά, όχι στους ομαδικούς τάφους.
Είχαν γίνει ταφές σε δύο ομαδικούς τάφους σε δύο διαφορετικές περιστάσεις και εκεί θάφτηκαν Ελληνοκύπριοι και Έλληνες στρατιώτες. Αργότερα έμαθα ότι όλοι όσοι ήταν θαμμένοι σε αυτό το νεκροταφείο σε ομαδικούς τάφους είχαν φωτογραφηθεί και ταυτοποιηθεί. Ίσως λοιπόν να μην βρίσκονται στον «Κατάλογο των Αγνοουμένων» αλλά ανάμεσά τους να υπάρχουν κάποιοι «αγνοούμενοι» - δεν το ξέρω.
Σύμφωνα με όσα έμαθα μετά τη συνέντευξη του Κυριάκου, τρεις Έλληνες αξιωματικοί ξεθάφτηκαν από το νεκροταφείο του Σταυρού για να σταλούν στην Ελλάδα, αλλά εκείνες τις μέρες, το μόνο μέρος από το οποίο μπορούσαν να περάσουν αυτά τα πτώματα ήταν από τις Βρετανικές Στρατιωτικές Βάσεις της Δεκέλειας, όμως οι αρχές των Βρετανικών Στρατιωτικών Βάσεων δεν επέτρεψαν τη μεταφορά αυτών των πτωμάτων από εκεί. Άκουσα λοιπόν ότι τα πτώματα αυτών των τριών Ελλήνων αξιωματικών μεταφέρθηκαν πίσω στο νεκροταφείο και ξαναθάφτηκαν εκεί.
Η καλή μου φίλη από την Ελλάδα, η Εριέττα Χαρίτση, με είχε ενημερώσει πριν από χρόνια γι' αυτό, αφού ο πρώην σύζυγός της συμμετείχε στις έρευνες για τον εντοπισμό των Ελλήνων αξιωματικών σε εκείνο το νεκροταφείο. Και είχα μοιραστεί αυτές τις πληροφορίες με τους υπεύθυνους της ΔΕΑ. Ο δρ Μιχάλης Κωνσταντινίδης που ήταν παντρεμένος τότε με την Εριέττα, είναι Ελληνοκύπριος γιατρός και ζει στην Κύπρο και είχα μοιραστεί πριν από χρόνια τα στοιχεία επικοινωνίας του με τα στελέχη της ΔΕΑ. Αλλά όπως καταλαβαίνω, η εργασία στο Βαρώσι σε σύγκριση με άλλες στρατιωτικές περιοχές είναι πιο δύσκολη. Όπως καταλαβαίνω, είναι δυνατό να μεταφερθούν μάρτυρες σε στρατιωτικές περιοχές, εξασφαλίζοντας άδεια για να εισέλθουν, αλλά αυτό είναι πιο δύσκολο να γίνει στο Βαρώσι. Δεν ξέρω τον λόγο και δεν καταλαβαίνω. Ίσως αυτή να είναι δική μου λανθασμένη εντύπωση. Ίσως δεν είναι τόσο δύσκολο όσο λέγεται να δείξουμε πιθανούς τόπους ταφής στο Βαρώσι. Το μόνο που ξέρω είναι ότι είχαμε μεγάλες δυσκολίες στο παρελθόν να πάρουμε ένα από τους μάρτυρες μας μέσα στην περιφραγμένη περιοχή του Βαρωσιού και κάποιοι πρώην αξιωματούχοι της ΔΕΑ ισχυρίστηκαν ότι «είναι σχεδόν αδύνατο να γίνουν εκσκαφές στο Βαρώσι». Πόσα από αυτά είναι αλήθεια και πόσα λάθος; Ποια είναι η πραγματική κατάσταση; Δεν εξαρτάται από εμάς να το μάθουμε αυτό, αλλά από τη ΔΕΑ, καθώς απλά μοιραζόμαστε τις πληροφορίες που συλλέγουμε με πολύ ανθρωπιστικό και εθελοντικό τρόπο και μόνο η ΔΕΑ ξέρει τι να κάνει σε τέτοιες στρατιωτικές περιοχές, όχι εμείς.
Υπήρχαν πολλοί άλλοι πιθανοί τόποι ταφής για τους οποίους είχαν μιλήσει οι αναγνώστες μας και είχαμε γράψει για αυτούς τους πιθανούς τόπους ταφής, εκτός από αυτούς που αναφέρω εδώ. Είχαμε πει στη ΔΕΑ ότι θα χρειαζόταν να εξασφαλίσουν άδεια για τους μάρτυρες αυτούς, έτσι ώστε να μπορούν να μοιραστούν αυτά που γνωρίζουν για τέτοιους πιθανούς τόπους ταφής, αλλά από ό,τι γνωρίζω, δεν έγινε ποτέ επαφή μαζί τους και δεν έγινε καμία προσπάθεια να μεταφερθούν στο Βαρώσι. Αν στην πραγματικότητα μεταφέρθηκαν εκεί και δεν το ήξερα, τότε είναι άλλη ιστορία, αλλά σε μια τέτοια περίπτωση, πιστεύω ότι οι αναγνώστες μου θα με είχαν ενημερώσει αμέσως. Και κάποιοι από τους αναγνώστες μου που περίμεναν να δείξουν κάποιους πιθανούς τόπους ταφής στο Βαρώσι έχουν πεθάνει, ας αναπαυθούν εν ειρήνη. Ένας από αυτούς ήταν ο Ertan Namikkemaloghlou που μας βοηθούσε εθελοντικά στην αναζήτηση των «αγνοουμένων». Την επόμενη βδομάδα θα γράψω περισσότερα για την ιστορία του Κυριάκου Κούλλη Κυριακού.
Λεζάντα κύριας φωτογραφίας: Χάρτης που ετοίμασε ο φίλος μας Φώτιος Κουζούπης που δείχνει τους ομαδικούς τάφους στο νεκροταφείο του Σταυρού στο Βαρώσι.
