Μόλις ολοκληρώθηκε ο πρώτος γύρος για την ανάδειξη του νέου προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας σε μια εκλογική διδικάσία που δεν είναι υπερβολή να ειπωθεί ότι θα κρίνει οριστικά το ενδεχόμενο διαμελισμού της Κύπρου και την προσάρτηση των κατεχομένων στην Τουρκια. Ο ρυθμιστικός ρόλος σε αυτή την πιο κρίσιμη εκλογή στην ιστορία της δημοκρατίας έλαχε να πέσει στον Αβέρωφ Νεοφύτου και τον Δημοκρατικό Συναγερμό. Αν περνούσε στον δεύτερο γύρο ο Αβερωφ με τον Χριστοδουλίδη αυτό τον ρόλο θα είχε κληθεί να παίξει το ΑΚΕΛ και ο Μαυρογιάννης.
Όλες οι δημοσκοπήσεις έπεσαν δραματικά έξω στις προβλέψεις τους. Κάτι για το οποιο είχαν προειδοποιηθεί εγκαίρως οι δημοσκόποι δεδομένης της πλήρους εξάρτησης τους από τη μεθοδολογία της τηλεφωνικής έρευνας και την έκκληση μας να λάβουν υπόψη και τα ευρήματα ακαδημαικής ερευνας από σπίτι σε σπίτι με μυστική ψηφοφορία που έδειχναν μικρές διαφορές μεταξύ των τριών επικρατέστερων υποψηφίων ή τουλάχιστο να συλλέξουν δεδομένα και με αυτή τη μέθοδο.
Σε παλαιότερα τέτοια ευρήματα ακαδημαικών ερευνών στο Πανεπιστήμιο Κύπρου με αντιπροσωπευτικό δείγμα τα οποία παρέχουν την ευκαιρία ενδελεχούς ανάλυσης του κοινωνιοψυχολογικού προφίλ των Ελληνοκύπριων ψηφοφόρων με συλλογή δεδομένων από σπίτι σε σπίτι θα στηρίξω την ανάλυση που ακολουθεί για το πώς μπορεί να διαχειριστεί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο την επερχόμενη διαδικασία απόφασης μεταξύ πρώτου και δεύτερου γύρου ο ΔΗΣΥ.
Το διακύβευμα δεν μπορεί να είναι άλλο από την στάση προς την επίλυση του Κυπριακού δεδομένης της κρισιμότητας των στιγμων και της διαφαινόμενης νέας και τελευταίας ευκαιρίας επίλυσης αμέσως μετά τις εκλογές σε Ελλάδα-Τουρκία και Κύπρο μετα το καλοκαίρι του 2023.
Τα τέσσερα διαφορετικά προφίλ Ελληνοκυπρίων όσον αφορά τη λύση του Κυπριακού προβλήματος
Στη βάση μεταβλητών που καλύπτουν βασικά δύο διαστάσεις (ποιότητα δικοινοτικών σχέσεων και θέση σε διαφορετικές προτεινόμενες λύσεις του Κυπριακού) μπορούν να περιγράφουν τέσσερις διακριτές θέσεις/ομαδοποιήσεις που μπορούμε να ονομάσουμε ως ακολούθως:
- Επαναπροσέγγισης-Ομοσπονδιακής Ρύθμισης
- Ουδέτερη προς Τουρκοκύπριους- Υπέρ Ενιαίου κράτους/Αντι-διχοτομική
- Ανομοιογενής προς Τ/Κ-Διχοτομική
- Ξενοφοβική/Ελληνοκεντρική-Αντιομοσπονδιακή
Καταρχήν πρέπει να ειπωθεί ότι και οι τέσσερεις ομαδοποιήσεις στην πλειοψηφία τους θα συμφωνούσαν ότι το κυπριακό πρόβλημα θα πρέπει να λυθεί μέσα από ένα συμβιβασμό και απορρίπτουν την ιδέα του ένοπλου αγώνα. Μερικές ακραίες αντιλήψεις που δεν απορρίπτουν την ένοπλη αντιμετώπιση μπορούν να εντοπιστούν μόνο στον σκληρό πυρήνα (σε ένα πολύ μικρό ποσοστό δηλαδή) του ξενοφοβικού/ελληνοκεντρικού-αντιομοσπονδιακού μπλόκ όπου στην πλειοψηφία τους διακατέχονται από αισθήματα μνησικακίας για το παρελθόν και εκδικητικότητας.
Η πρώτη ομαδοποίηση είναι η παραδοσιακή θέση υπερ της δικοινοτικής συμφιλίωσης με φεντεραλιστικό προσανατολισμό. Η θέση αυτή έχει τα εξής χαρακτηριστικα: Πολύ θετική στάση απέναντι στην άλλη κοινότητα, υψηλό βαθμό εμπιστοσύνης και ποιοτικής επαφής με την Τ/κ κοινότητα και χαμηλά επίπεδα ρεαλιστικών και συμβολικών απειλών. Σε θέματα ταυτότητας διακρίνεται από μια πιο κυπροκεντρική προσέγγιση. Τα άτομα αυτά θεωρούν ικανοποιητική λύση την ομοσπονδία και το ενιαίο κράτος αλλά απορρίπτουν ξεκάθαρα και τα δύο κράτη αλλά και το στατους κβο. Η πλειοψηφία των ατόμων που βρίσκονται σε αυτή τη θέση πιστεύουν ότι η εκκλησία δεν πρέπει να παρεμβαίνει στα θέματα εκπαίδευσης και συνήθως αποτελείται από πιο μορφωμένα άτομα και άντρες παρά γυναίκες και άτομα μεγαλύτερα σε ηλικία ενώ διακρίνεται για τη σταθερότητα των απόψεων της υπερ της συμφιλίωσης. Όσον αφορά το ενδεχόμενο λύσης του Κυπριακού προβλήματος στη βάση της ΔΔΟ, σε σύγκριση με τις υπόλοιπες τρείς ομαδοποιήσεις παρουσιάζει το χαμηλότερο βαθμό ανησυχίας για δυσλειτουργικότητα του κράτους η παρέμβαση της Τουρκίας στην Ομόσπονδη Κύπρο ή προβλήματα με τους Τούρκους εποίκους που θα πάρουν την υπηκοότητα του νέου Ομόσπονδου κράτους. Παρουσιάζουν επίσης, μαζί με τη δεύτερη ομαδοποίηση τη χαμηλότερη ανησυχία ότι οι Ε/Κ δεν είναι έτοιμοι για συμβίωση με τους Τ/Κ. Αντίθετα παρουσιάζουν το μεγαλύτερο βαθμό ελπίδας ότι σε περίπτωση λύσης θα εξομαλυνθούν οι σχέσεις με την Τουρκία και θα επέλθει οικονομική ανάπτυξη και ελεύθερη διακίνηση σε όλη την επικράτεια της Κύπρου. Οι ψηφοφόροι που βρίσκονται σε αυτή τη θέση στον πρώτο γύρο των εκλογών κατευθύνθηκαν στη μεγάλη τους πλειοψηφία προς Ανδρέα Μαυρογιάννη, Αχιλλέα Δημητριάδη και Κωνσταντίνο Χριστοφίδη. Ωστόσο από αυτή την ομάδα πήρε επίσης από 15-20% ο Αβερωφ Νεοφύτου και ο Νίκος Χριστοδουλίδης.
Η δεύτερη θέση (Ουδέτερη προς Τ/Κ-Ενιαίου κράτους/Αντι-διχοτομική) που είναι και η κυρίαρχη διατηρεί ουδέτερη στάση προς τους Τ/κ, και ουδέτερα επίπεδα ποιοτικής επαφής και εμπιστοσύνης προς τους Τ/κ (αν και έχει ιδιαίτερα αρνητική στάση προς τους Τούρκους εποίκους). Αν και διατηρεί ψηλά επίπεδα ρεαλιστικών και συμβολικών απειλών ωστόσο η θέση τους στις πιθανές λύσεις του Κυπριακού δείχνει ότι ενώ βλέπουν ως ιδεατή λύση του κυπριακού το ενιαίο κράτος ωστόσο είναι έτοιμοι να αποδεχτούν ως συμβιβασμό την ομοσπονδία και απορρίπτουν ξεκάθαρα τα δύο κράτη (το 90% της ομάδας αυτής). Κάποια από αυτά τα άτομα (το 1/3 περίπου) αποδέχονται το στατους κβο αλλά οι περισσότεροι το απορρίπτουν. Όσον αφορά το ενδεχόμενο λύσης του Κυπριακού προβλήματος στη βάση της ΔΔΟ, σε σύγκριση με τις υπόλοιπες τρείς ομαδοποιήσεις παρουσιάζει ένα προφίλ παρόμοιο με αυτό της επαναπροσέγγισης αλλά σε σημαντικό βαθμό ψηλότερη ανησυχία για δυσλειτουργικότητα του κράτους η παρέμβαση της Τουρκίας στην Ομόσπονδη Κύπρο και σημαντικά χαμηλότερο βαθμό ελπίδας ότι σε περίπτωση λύσης θα εξομαλυνθούν οι σχέσεις με την Τουρκία και θα επέλθει οικονομική ανάπτυξη. Αυτή η ομάδα μπορεί να υποδιαιρεθεί περαιτέρω σε κάποιους που υποστηρίζουν την ομοσπονδία είτε ως ικανοποιητική λύση είτε ως λύση ανάγκης ή «οδυνηρό συμβιβασμό» (το 63% περίπου αυτής της ομάδας). Αυτά είναι άτομα που υπολογίζονται στο 18%-23% γενικά του εκλογικού σώματος και φαίνεται να επηρεάζονται επίσης από το κλίμα αισιοδοξίας ή απαισιοδοξίας για το Κυπριακό ανα πάσα στιγμή. Αυτή η ομάδα σύμφωνα με άλλη παρόμοια έρευνα του Απριλίου 2017, πριν το Κρανς Μοντανά ήταν έτοιμη να υπερψηφίσει ένα σχέδιο που θα διασφάλιζε ότι η Τουρκία δε θα παρέμβαινε με οποιοδήποτε τρόπο στη νέα ομοσπονδιακή Κύπρο και εξέφραζε θετικά συναισθήματα απέναντι στους Τ/κ, αισθήματα εμπιστοσύνης και ετοιμότητα για συμβίωση. Ωστόσο μετά την κατάρρευση των συνομιλιών και την παρουσίαση της κατάρρευσης από την Ε/κ πλευρά ότι αυτό ήταν αποτέλεσμα της μη ετοιμότητας της Τουρκίας να αφήσουν του Τ/κ να διαχειριστούν τα του οίκου τους με τους Ε/κ φαίνεται ότι κινούνται τώρα σε μια στάση αναποφάσιστου και μεγαλύτερης δυσπιστίας προς τους Τ/κ που φαίνεται να θεωρούνται συνυπεύθυνοι με την Τουρκία για την κατάρρευσης των συνομιλιών στο βαθμό που νιώθουν ότι δεν διαφοροποιήθηκαν από την Τουρκία στο Κρανς Μοντανά. Αυτή η ομάδα ατόμων μοιράστηκε μεταξύ Νίκου Χριστοδουλίδη, Αβερωφ Νεοφύτου και λιγότερο Ανδρέα Μαυρογιάννη.
Η τρίτη θέση (Ανομοιογενής προς Τ/Κ-Διχοτομική) (είναι ευτυχώς ακόμη μόνο 18% του πληθυσμού) που φαίνεται να αφορά κυρίως τη νέα γενιά και είναι αποτέλεσμα του παρατεταμένου γεωγραφικού διαχωρισμού έχει το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό να αποτελείται από πιο νέα και πιο μορφωμένα άτομα και περισσότερο γυναίκες παρά άντρες και άτομα με χαμηλό συναισθηματικό δεσμό με τα κατεχόμενα. Αν και έχει κατά μέσο όρο ουδέτερα συναισθήματα προς τους Τ/κ διακρίνεται από αρκετή ανομοιογένεια για τα συναισθήματα της απέναντι στην άλλη κοινότητα αφού εντοπίζονται και θετικά και αρνητικά συναισθήματα σε σημαντικό μέρος αυτής της ομαδοποίησης. Παρουσιάζει ωστόσο σημαντική δυσπιστία, αισθήματα συμβολικής απειλής ως διαφορετικότητα από τους Τ/κ και βλέπει με πιο θετικό μάτι τα δύο κράτη ή τη διατήρηση της παρούσας κατάστασης παρά την ομοσπονδία ή ακόμη και το ενιαίο κράτος. Ωστόσο περίπου το 50% αυτής της ομαδοποίησης θα μπορούσε να αποδεκτεί την ΔΔΟ κυρίως ως λύση ανάγκης (κάποιος μπορεί να υποθέσει αν έπαιρνε τη μορφή μιας αποκεντρωμένης ή «χαλαρής» ομοσπονδίας που έχει συζητηθεί πρόσφατα). Εδώ σίγουρα αξίζει σχολιασμού αυτή η θέση σε σχέση με την ηλικιακή διαφοροποίηση και το περιεχόμενο του εκπαιδευτικού συστήματος. Σειρά ερευνών καταδεικνύουν μια θετική συσχέτιση μεταξύ ηλικίας και καλής ποιότητας δικοινοτικών σχέσεων και ετοιμότητας για συμβίωση με την Τ/Κ κοινότητα. Δηλαδή όσο μεγαλύτερη η ηλικία τόσο πιο θετικές οι σχέσεις και αντίστροφα, όσο πιο μικρή η ηλικία τόσο πιο αρνητικές οι σχέσεις. Αυτή η σχέση οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην απουσία συμβίωσης με την άλλη κοινότητα και σημερινή άγνοια για την Τ/Κ κοινότητα. Αν και υπάρχει μια κυπροκεντρική μετατόπιση στην Ιστορική αφήγηση που αποδέχεται αυτή η ομάδα σε σχέση με τους μεγαλύτερους ωστόσο δεν ξεφεύγει από την επίσημη αφήγηση της «Τουρκίας που πάντα είχε στόχο να κατακτήσει την Κύπρο» και με μεγάλη άγνοια των λαθών ή βιαιοτήτων της Ε/Κ κοινότητας απέναντι στην Τ/Κ κοινότητα. Διατηρεί δηλαδή υψηλό αίσθημα μονόπλευρης και άδικης θυματοποίησης και αυτό οφείλεται κυρίως στο περιεχόμενο του «Γνωρίζω, Δεν Ξεχνώ, Διεκδικώ» και της διδασκαλίας της Ιστορίας που οδηγεί σε αυξημένες ρεαλιστικές και συμβολικές απειλές, προκατάληψη και έλλειψη εμπιστοσύνης. Όσον αφορά το ενδεχόμενο λύσης του Κυπριακού προβλήματος στη βάση της ΔΔΟ, σε σύγκριση με τις προηγούμενες δύο ομαδοποιήσεις παρουσιάζει σημαντικά ψηλότερο βαθμό ανησυχίας για δυσλειτουργικότητα του κράτους η παρέμβαση της Τουρκίας στην Ομόσπονδη Κύπρο ή προβλήματα με τους Τούρκους εποίκους που θα πάρουν την υπηκοότητα του νέου Ομόσπονδου κράτους. Παρουσιάζουν επίσης, μαζί με τη τέταρτη ομαδοποίηση το χαμηλότερο βαθμό ελπίδας ότι σε περίπτωση λύσης θα εξομαλυνθούν οι σχέσεις με την Τουρκία και θα επέλθει οικονομική ανάπτυξη και ελεύθερη διακίνηση σε όλη την επικράτεια της Κύπρου. Είναι αξιοπρόσεκτο ότι σε αυτή την ομαδοποίηση στο μεγαλύτερο βαθμό τη λογική της αποφυγής της συμβίωσης στη βάση του ότι «είμαστε ανέτοιμοι ως κοινωνία, δεν ωριμάσαμε να ζήσουμε ειρηνικά μαζί». Η ομάδα αυτών των ατόμων έχει κατευθυνθεί κυρίως προς Νικο Χριστοδουλίδη και Αβέρωφ Νεοφύτου.
Η τέταρτη και τελευταία θέση (Ξενοφοβική/Ελληνοκεντρική-Αντιομοσπονδιακή) αποτελεί τη συνέχεια του παραδοσιακού Ελληνικού εθνικισμού στην Κύπρο διακρίνεται από ιδιαίτερα αντι-τουρκικά και αρνητικά συναισθήματα απέναντι στους Τ/κ (τους οποίους συχνά δε διαφοροποιεί), ιδιαίτερη δυσπιστία, υψηλά αισθήματα συμβολικής και ρεαλιστικής απειλής ως διαφορετικότητας ενδεχόμενα και ανωτερότητας αφού χαρακτηρίζεται από μια γενικευμένη εθνοκεντρική, ελληνοκεντρική και ξενοφοβική αντίληψη. Αντιτίθεται έντονα στην Ομοσπονδία ως λύση του Κυπριακού προβλήματος και θέτει ως ιδεατή λύση του κυπριακού προβλήματος το ενιαίο κράτος ή την «απελευθέρωση» ενώ μια μικρή υπο-ομάδα ακόμη επιδιώκει την ένωση. Ωστόσο σχεδόν τα μισά από αυτά τα άτομα βλέπουν ως δεύτερη καλύτερη λύση τη διατήρηση της παρούσας κατάστασης ή ακόμη και τη λύση δύο κρατών ως λύση ανάγκης για να αποφευχθεί η ομοσπονδία (το 40% περίπου αυτής της ομαδοποίησης). Ας σημειωθεί ότι παρά τα γενικώς αντι-ομοσπονδιακά αισθήματα αυτής της ομάδας το 1/3 θα μπορούσε να αποδεχτεί την Ομοσπονδία ως λύση ανάγκης. Ο μέσος όρος ηλικίας εδώ είναι μέση ηλικία και συνεπώς η θέση αυτή εκτός από τις παραδοσιακές τις ελληνοκεντρικές ρίζες ανατροφοδοτείται και από μικρότερες ηλικίες μέσα από ακραίες εθνικιστικές ομάδες και συνδέσμους φιλάθλων διαφόρων σωματείων. Σε αυτή την ομαδοποίηση επίσης εντοπίζονται και τα πιο θρησκευόμενα άτομα και τα άτομα με την πιο συχνή παρουσία στην εκκλησία οπότε ενδεχομένως να επηρεάζονται και από κηρύγματα στην εκκλησία. Όσον αφορά το ενδεχόμενο λύσης του Κυπριακού προβλήματος στη βάση της ΔΔΟ, δε διαφοροποιείται σημαντικά από την προηγούμενη, διχοτομική θέση, αφού χαρακτηρίζεται επίσης από ψηλό βαθμό ανησυχίας για προβλήματα με τους Τούρκους εποίκους που θα πάρουν την υπηκοότητα του νέου Ομόσπονδου κράτους. Παρουσιάζουν επίσης, χαμηλότερο βαθμό ελπίδας ότι σε περίπτωση λύσης θα εξομαλυνθούν οι σχέσεις με την Τουρκία και θα επέλθει οικονομική ανάπτυξη και ελεύθερη διακίνηση σε όλη την επικράτεια της Κύπρου. Είναι αξιοπρόσεκτο ότι σε αυτή την ομαδοποίηση στο μεγαλύτερο βαθμό τη λογική της δυσλειτουργίας του Ομόσπονδου κράτους λόγω παρεμβάσεων της Τουρκίας. Η ομάδα αυτών των ατόμων έχει κατευθυνθεί στον πρώτο γύρο προς Χρίστο Χρίστου, Γίωργο Κολοκασίδη, Νίκο Χριστοδουλίδη και Αβερωφ Νεοφύτου.
Η απόφαση του ΔΗΣΥ για το δεύτερο γύρο των προεδρικων εκλογών του 2023 ως η σημαντικότερη πολιτική απόφαση της ιστορίας του
Είναι γνωστή η πολιτική «σχιζοφρένεια» του ΔΗΣΥ σε σχέση με την στάση του στην επίλυση του Κυπριακού προβλήματος. Στεγάζει και τη λαική δεξιά και συνιστωσες της ΕΟΚΑ Β αλλά και την κληριδική σχολή της ξεκάθαρης στάσης προς ΔΔΟ. Τα τελευταία χρόνια έχει φλερταρει επικίνδυνα με τις διχοτομικές ιδεοθύελλες Αναστασιάδη και έχει υπερβεί τα εσκαμμένα σε σχέση με το ξενοφοβικό κλίμα που καλλιέργησε στον πληθυσμό. Ας ελπίσουμε ότι στην ανάλυση τους στο πολιτικό τους γραφείο σήμερα θα συνειδητοποιήσουν άμεσα ότι αυτά τα δυο τους στοίχησαν την ήττα και ενδυνάμωσαν το ΕΛΑΜ. Αυτή τη στιγμή δεν είναι υπερβολή να διατυπωθεί το διακύβευμα στον ΔΗΣΥ με αυτούς του όρους. Ειτε θα στηρίξει την καθαρή θέση υπερ ΔΔΟ του Ανδρεα Μαυρογιάννη, δείχνοντας ηγεσία και διασώζωντας την κληριδική ψυχή του κόμματος τους, είτε θα πάρουν οποιαδήποτε άλλη απόφαση και θα μοιραστούν στα δύο.
Αν πάρουν την πρώτη απόφαση θα συνταχθούν με το ομοσπονδιακό μέτωπο το οποίο βρίσκεται σε ανοδική τάση μετά το Κράνς Μοντανά όπου έγιναν ξεκάθαρα στους ελληνοκύπριους τα αδιέξοδα της μη επίλυσης με τον κίνδυνο Ελληνοτουρκικής σύρραξης, εποικισμού του Βαρωσιού και προάρτησης των κατεχομένων στην Τουρκία. Θα είναι επίσης στους νικητές των εκλογών αφού οι ομαδοποιήσεις 1 και 2 πιο πάνω είναι καθαρή πλειοψηφία. Χαρακτηριστικά αναφέρω από αποτελέσματα ερευνών το ποσοστό των Ελληνοκυπρίων που αποδέχονται είτε ως λύση ανάγκης είτε ως ιδεατή λύση την ΔΔΟ από το 2007 μέχρι σήμερα καταγράφοντας την ξεκάθαρη ανοδική τάση καλλιέργειας φεντεραλιστικής συνείδησης μέσα στο χρόνο: 2007-33.5%, 2010-44.9%, 2017-57%, 2018-57%, 2019-63%, 2020-76%, 2022-83%.
Συνεπώς με απόφαση για στήριξη Μαυρογιάννη δεν θα διασώσουν μόνο την κληριδική ταυτότητα του κόμματος τους αλλά και θα αναδειχθούν στο πιο πατριωτικό κόμμα της Κύπρου που με παρρησία στάθηκαν στο σωστή πλευρά της ιστορίας και το 2004 και το 2023 όταν πλέον 20 χρόνια μετά είχε εμπεδωθεί στη συνείδηση των Ελληνοκυπρίων ο σπόρος που έσπειρε ο αέιμνηστος Γλαυκος Κληρίδης στην ιστορική του ομιλία στη Αργώ.
Καθηγητής Κοινωνικής και Αναπτυξιακής Ψυχολογίας
Τμήμα Ψυχολογίας
Πανεπιστήμιο Κύπρου
