Όταν ο Κομφούκιος ρωτήθηκε από τον μαθητή του Zigong να εξηγήσει πώς οραματίζεται μια χρηστή διοίκηση πριν από περισσότερα από 2000 χρόνια, είπε ότι χρειάζονται τρία πράγματα για την κυβέρνηση: όπλα, φαγητό και εμπιστοσύνη. Εάν ένας ηγεμόνας δεν μπορεί να κρατήσει και τα τρία, πρέπει πρώτα να παρατήσει τα όπλα και μετά το φαγητό. Ωστόσο, η εμπιστοσύνη πρέπει να διαφυλάσσεται ως κόρη οφθαλμού μέχρι τέλους, γιατί «χωρίς εμπιστοσύνη δεν αντέχουμε». Είναι μια φιλοσοφία που δεν ασπάζονται οι ημέτεροι πολιτικοί, οι οποίοι ποτέ δεν θα μπορούσαν να θυσιάσουν το φαγητό. Και όταν λέμε «φαγητό», πάντα το εκλαμβάνουμε υπό την ευρύτερη έννοιά του -- συμπεριλαμβάνει δωρεάν ταξίδια σε εξωτικούς προορισμούς, καταθέσεις στις Σεϋχέλλες, Παναμά κ.ά., ένθα ουκ έστι φόρος, ού έλεγχος, ού σκοτούρα, ού αστυνομική έρευνα αλλά ασφάλεια ατελεύτητη. Εν περιλήψει, η διαφθορά στην Κύπρο κατέστρεψε την εμπιστοσύνη, όπως την αποκαλεί ο Κομφούκιος, που είναι απαραίτητη για την κοινωνική συνοχή και την ευημερία.
Αυτό που πρέπει να εμπεδωθεί, είναι ότι για να υπάρχει μια σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ της κυβέρνησης ή δημόσιου τομέα γενικά και του κοινού, είναι αναγκαία η δημόσια λογοδοσία. Τουτέστιν, η κυβέρνηση πρέπει να επιδεικνύει την ικανότητα, την αξιοπιστία και την εντιμότητά της με τρόπο που να επιτρέπει στο κοινό να κρίνει την αξιοπιστία της στη χρήση του δημόσιου χρήματος και πόρων και να στραγγαλίζει εν τη γενέσει της κάθε τάση προς τη διαφθορά. Δυστυχώς, σ΄ αυτό τον τομέα η απερχόμενη κυβέρνηση Αναστασιάδη απέτυχε οικτρά. Μόνο και μόνο που η EUROSTAT «αποκαλύπτει» ότι το 94% των Κυπρίων είναι πεπεισμένοι ότι υπάρχει διαφθορά των θεσμών, πρέπει να μας προκαλεί θυμική ένταση. Οι κυνικοί θα υποδείξουν ότι το υπόλοιπο 6% που διαφωνεί αποτελείται από τους ευεργετηθέντες από τη διαφθορά.
Μια από τις βασικές αιτίες της διαφθοράς και της καταρράκωσης του κύρους των θεσμών και η υπόσκαψη της εμπιστοσύνης του λαού είναι η έλλειψη λογοδοσίας από τους κυβερνώντες, κυρίως επειδή το σύστημά μας είναι προεδρικό. Τα τρωτά του προεδρικού συστήματος τα επεσήμανε προ πολλού ο Κινέζος ηγέτης Ντενγκ Σιάο Πινγκ: «Οι Αμερικανοί παινεύονται για το πολιτικό τους σύστημα, αλλά ο Πρόεδρος λέει άλλα πριν τις εκλογές, άλλα όταν αναλαμβάνει τα καθήκοντά του, άλλα στο μέσο της θητείας του και άλλα όταν φεύγει».
Έχοντας υπόψη τη διαφθορά που μαστίζει την Κύπρο, πιστεύω ότι η μετατροπή του πολιτικού συστήματος μας από προεδρικό σε κοινοβουλευτικό θα βελτίωνε σημαντικά τη δημόσια λογοδοσία και, επομένως, θα μείωνε αισθητά τη διαφθορά. Βέβαια, δεν έχω τον χώρο να αναλύσω και να συγκρίνω τα δύο συστήματα. Απλά υπενθυμίζω ότι το κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα του κοινοβουλευτισμού είναι η αρχή ότι η κυβέρνηση οφείλει να απολαμβάνει την εμπιστοσύνη της Βουλής. Αν την χάσει, είτε στις εκλογές, είτε επειδή η Βουλή αποσύρει την εμπιστοσύνη της από την κυβέρνηση μετά από ψήφο δυσπιστίας, τότε η κυβέρνηση οφείλει να παραιτηθεί. M’ άλλα λόγια, σ΄ ένα βουλευτικό σύστημα, σε αντίθεση με το προεδρικό, υπάρχει ανταπόκριση στην κοινή γνώμη: Ο Πρωθυπουργός και το Υπουργικό Συμβούλιο πρέπει να διατηρήσουν την υποστήριξη της πλειοψηφίας της Βουλής για να παραμείνουν στη θέση τους, και επομένως ανταποκρίνονται περισσότερο στην κοινή γνώμη. Μια κυβέρνηση σε προεδρικό σύστημα μπορεί να είναι μην είναι καθόλου δημοφιλής ή, ακόμα, και λαομίσητη, αλλά δεν υπάρχει κανένας μηχανισμός που να την υποχρεώνει να παραιτηθεί. Τρανό παράδειγμα είναι η κυβέρνηση του Αναστασιάδη, που τα τελευταία χρόνια βρισκότανε στο ναδίρ της δημοτικότητά της λόγω της εμπλοκής, όχι μόνο των υπουργών αλλά και του ίδιου του Αναστασιάδη, στην περιβόητη υπόθεση με τα «χρυσά» διαβατήρια, για να μην αναφερθώ και σε άλλα σκάνδαλα, όπως τα δωρεάν ταξίδια στις Σεϋχέλλες. Και δεν είναι μόνο αυτά! Επιφανείς αρθρογράφοι και συγγραφείς περιέγραφαν την κυβέρνηση ως «συμμορία» και «μαφία» χωρίς να υπάρχει η παραμικρή αντίδραση - αμ βέβαια!- από κανένα μέλος της κυβέρνησης. Παρ΄όλα αυτά, ο Αναστασιάδης δεν παραιτήθηκε, διότι συνταγματικά είχε το δικαίωμα να εκτίσει όλη τη θητεία του, ανεξαρτήτως επικρίσεων ή δημοτικότητας. Τουτέστιν, είχε την πολυτέλεια να κωφεύει και να μην λογοδοτεί σε κανένα. Όμως, δεν θα μπορούσε να το κάνει αυτό σε ένα κοινοβουλευτικό σύστημα όπου ο Πρωθυπουργός και το Υπουργικό Συμβούλιο είναι υπόλογοι στο Κοινοβούλιο και μπορούν να απομακρυνθούν ανά πάσα στιγμή εάν χάσουν την εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας.
Ένα άλλο σημαντικό προτέρημα του κοινοβουλευτικού συστήματος είναι ότι επιτρέπει μια πιο αποτελεσματική διαδικασία νομοθέτησης, καθώς η νομοθεσία μπορεί να εισαχθεί, να συζητηθεί και να ψηφιστεί πιο γρήγορα από ό,τι σε ένα προεδρικό σύστημα. Μ' άλλα λόγια, η παραγωγικότητα ενός βουλευτή είναι ομολογουμένως πιο ψηλή.
Έχοντας τα πιο πάνω υπόψη, θα πρέπει να σκεφτούμε σοβαρά την αλλαγή του Συντάγματος και να υιοθετήσουμε τον κοινοβουλευτισμό. Υπάρχουν κάποιες αμυδρές ενδείξεις ότι ο Τατάρ θα εγκαταλείψει την εμμονή του για δύο κράτη. Αν, όπως όλοι ευχόμαστε, αρχίσουν κάποτε οι συνομιλίες, οφείλουμε να προτείνουμε τη μετατροπή του πολιτικού συστήματος σε κοινοβουλευτικό, όπου ο ρόλος του Προέδρου της Δημοκρατίας είναι συμβολικός και εθιμοτυπικός (όπως είναι π.χ. εκείνος της Κατερίνας Σακελλαροπούλου στην Ελλάδα). Επειδή ο ΠτΔ δεν θα έχει πολιτική δύναμη, θα είναι πολύ ευκολότερο να επιτευχθεί συμφωνία για την εκ περιτροπής προεδρία.
*Οικονομολόγος, κοινωνικός επιστήμονας
