Τα σύνορα

 

Από τον 16ο αιώνα, με τις πρώτες ιστορικές στιγμές της διαμόρφωσης των κρατικών οντοτήτων όπως τις ξέρουμε στον νεότερο κόσμο, άρχισε και η συζήτηση για την έννοια της εθνικής κυριαρχίας. Για το περιεχόμενο και τα όριά της. Ορόσημο σε αυτή τη συζήτηση ήταν και το έργο του Thomas Hobbes, Leviathan, στα μέσα του 17ου αιώνα.

Ο Hobbes υποστήριζε ότι η αποφυγή των συγκρούσεων και του πολέμου «όλων εναντίον όλων» θα μπορούσε να στηριχτεί μόνο σε ένα κοινωνικό συμβόλαιο. Το οποίο θα απέδιδε νομιμοποίηση σε μία καθολική και συγκεντρωτική εξουσία μέσα σε ένα κράτος.

Η σκέψη του Hobbes ήταν απόλυτα χρήσιμη στην εξέλιξη της πολιτικής φιλοσοφίας. Ήταν, όμως, εγκλωβισμένη σε μία «στιγμή» της: Επηρεασμένος από τον αγγλικό εμφύλιο που έζησε, αναζητούσε φόρμουλες εσωτερικής κυριαρχίας, τάξης, νομιμοποίησης.

Από τότε, κύλησε πολύ νερό στο αυλάκι. Που χωρίς να τον καταργεί, κάνει τα πράγματα αρκετά πιο πολύπλοκα: Από τη δισδιάστατη Ευκλείδεια Γεωμετρία της σχέσης πολίτη-κράτους, περάσαμε στην τρισδιάστατη πολίτης-κράτος- κόσμος. Από τα πορτρέτα, στον κινηματογράφο.

Θαυμαστός καινούργιος κόσμος…

Πριν ακόμη την επίσημη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, τον Ιούλιο του 1944, αντιπρόσωποι από τις νικήτριες δυνάμεις συναντήθηκαν και πήραν καθοριστικές για το σήμερα αποφάσεις στην περίφημη διάσκεψη του Bretton Woods. Σηματοδότησαν την έναρξη του Νέου Κόσμου. Πέρα από τις πολιτικο-ιδεολογικές διαστάσεις (οργάνωση του διεθνούς καπιταλιστικού συστήματος κ.λπ.), η διάσκεψη αυτή σηματοδότησε το πέρασμα στην τρίτη διάσταση: Πέρα από το δίπολο πολίτης-κράτος, ο νέος κόσμος πρόσθετε και τη διάσταση «κόσμος-υφήλιος».

Από τότε παραμένει ανοικτό ένα ζήτημα που ταλανίζει την παγκόσμια κοινότητα: Στις πρωτόγνωρες συνθήκες που οικοδομούν οι νέες διεθνείς σχέσεις, η τεχνολογική ανάπτυξη και η ανάγκη συνεργασίας των κρατών στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, πώς μπορούμε να παντρέψουμε τρία πράγματα: Τον ρόλο και την ευθύνη του ατόμου-πολίτη, την οργάνωση και λειτουργία ενός κράτους και τις διεθνείς σχέσεις. Σε έναν κόσμο που έχει τα τεχνολογικά και διανοητικά μέσα για καθολική συνεννόηση· αλλά που δεν θέλει και δεν μπορεί ακόμη να έχει μια παγκόσμια κυβέρνηση και κολυμπά λίγο-πολύ μέσα στην αναρχία του διεθνούς συστήματος.

Μέρος Β’ : Σήμερα…

Η μεταπολεμική δημιουργία διεθνών και περιφερειακών οργανισμών, εκτός των άλλων, έχει σκοπό να ρυθμίσει αυτό το χάος στις διακρατικές σχέσεις. Αν κοιτάξουμε από κάποια απόσταση τα πράγματα θα δούμε ότι αυτό το μοντέλο σε κάποιον βαθμό λειτουργούσε μέχρι σήμερα, παρά τα τεράστια ελλείμματα, κενά και αποτυχίες. Αυτές οι τελευταίες είναι πολύ καλά γνωστές και συνήθως σ’ αυτές επικεντρωνόμαστε – και καλά κάνουμε.

Αυτοί όλοι οι οργανισμοί, όμως, από τον ΟΗΕ μέχρι τον ΟΑΣΕ και την ΕΕ, εκτός από τη ρύθμιση των παραμέτρων των διεθνών σχέσεων και την ενίσχυση του κανονιστικού πλαισίου του διεθνούς δικαίου συνεισέφεραν μέχρι τώρα και σε κάτι άλλο: Ασκούσαν και ασκούν πίεση στους εκάστοτε παρανομούντες, σε όλα τα επίπεδα. Για παράδειγμα, ο ΟΗΕ μπορεί να μην απέτρεψε την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, αλλά αν δεν υπήρχε πιθανότατα σήμερα να μην υπήρχε ούτε ελληνοκυπριακή κοινότητα στο νησί, ούτε Κυπριακή Δημοκρατία. Η ΕΕ δεν καταφέρνει να διαφυλάξει πλήρως τα ανθρώπινα δικαιώματα στις χώρες μέλη και στις υποψήφιες, αλλά αν δεν υπήρχε, πιθανότατα Πολωνία, Ουγγαρία, και Τουρκία να ήταν προ πολλού επίσημες και σκληρές δικτατορίες.

Μέρος Γ΄ : Αύριο

Από τη δεκαετία του 1990 άρχισαν να διαφαίνονται δύο πράγματα:

(α) Επιλεκτική – και συχνά ψευδής – επίκληση πτυχών του διεθνούς δικαίου, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή και των κινδύνων για να πραγματοποιηθούν επεμβάσεις σε χώρες όπως το Ιράκ, η Γιουγκοσλαβία κ.λπ.

(β) Υποχώρηση του παράγοντα «εθνική κυριαρχία» ως αναχώματος στην ανάμειξη στα εσωτερικά κρατών προκειμένου να αποκατασταθούν δικαιώματα και ελευθερίες. Όλο και λιγότερες χώρες, από την Κεντρική Αφρική μέχρι το Καζακστάν, από τη Νικαράγουα μέχρι τις Φιλιππίνες, μπορούν να απαγορεύουν τις διεθνείς παρεμβάσεις στα του οίκου τους με απλή επίκληση του «στη χώρα μας κάνουμε ό,τι θέλουμε εμείς».

Με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία φάνηκε ότι περάσαμε σε μία καινούργια φάση: Οι στρατιωτικές επεμβάσεις και εισβολές με επίκληση ψευδών ή διογκωμένων «γεγονότων» δεν εμπίπτουν πια στη σφαίρα του τοπικού· τείνουν να έχουν όλο και πιο γενικευμένες παρενέργειες. Από την επαύριο του Ουκρανικού, κάθε τέτοια εισβολή πιθανότατα θα σημαίνει πια περιφερειακούς πολέμους – για να μη μιλήσουμε για Παγκόσμιο. Άρα, πλέον, δεν έχουμε περιθώρια να αφήσουμε να επαναλαμβάνεται αυτό το μοντέλο.

Διαφάνηκε, επίσης, ότι η εσωτερική και η εξωτερική πολιτική δεν αποσυνδέονται πια. Είναι όλο και πιο άρρηκτα δεμένες: Ένας δικτάτορας με αυτοκρατορικές διαθέσεις και ψυχώσεις δεν μπορεί πια να είναι φιλικός με τους γείτονές του. Τη δεκαετία του 1970, ο Ιντί Αμίν Νταντά μπορούσε να διασκεδάζει καθημερινά με τις φρικιαστικές εξοντώσεις πολιτών της χώρας του για να ικανοποιεί τον σαδισμό του και ταυτόχρονα να έχει άριστες σχέσεις με σοσιαλιστικές και δυτικές χώρες. Στον νέο αιώνα που ξεκινά από τώρα, είτε μια χώρα έχει φιλελεύθερους και δημοκρατικούς θεσμούς στο εσωτερικό της, είτε αποτελεί κίνδυνο για την περιφερειακή και διεθνή σταθερότητα και ειρήνη.

Με απλά λόγια: Πλέον, δεν έχουμε άλλη επιλογή. Μας αφορά άμεσα, την ασφάλεια και την ευημερία μας, το τι καθεστώς υπάρχει ακόμη και σε μια χώρα στην άλλη άκρη της γης. Πόσω μάλλον στη γειτονιά μας.

Η αλληλεξάρτηση

Τα πράγματα πολλές φορές θολώνουν περίεργα λόγω της οικονομίας: Χώρες με βαθιά εμπεδωμένη δημοκρατία σκέφτονται τις οικονομικές συνέπειες γι’ αυτό και διατηρούν συνεργασία με δικτατορικά καθεστώτα. Στον νέο αιώνα γίνεται πια σαφές ότι αργά ή γρήγορα και η ίδια η οικονομία υποφέρει από αυτή την επιλογή. Οι δυτικές δημοκρατίες και ιδιαίτερα η Ευρώπη διαισθητικά έστω άρχισαν να το συνειδητοποιούν. Γι’ αυτό και η δυναμική αντίδραση της ΕΕ σήμερα, παρά το μεγάλο οικονομικό κόστος και για την ίδια.

Απομένει να συνειδητοποιήσουμε κι εμείς οι πολίτες αυτή τη σύνδεση των πάντων, πλέον. Δεν είναι άσχετο το να ανέχεσαι θεσμούς όπως τα «χρυσά διαβατήρια» ή την υποχώρηση των δεικτών του κράτους δικαίου και μετά να παραπονιέσαι που η Ευρώπη και ο κόσμος δεν επιβάλλουν κυρώσεις στην Τουρκία. Δεν είναι πια «άσχετα» θέματα. Και δεν μπορείς πια, ως Ρώσος πολίτης, να θαυμάζεις τον Πούτιν ως τον «ηγέτη με πυγμή» που θα φτιάξει τη νέα ρωσική αυτοκρατορία και μετά να γκρινιάζεις για τις κυρώσεις και τις παρενέργειές τους στη ζωή σου.

Καλάθι

•         Ελλαδικά (1): Οποιασδήποτε ιδεολογικής απόχρωσης και να είναι κάποιος οφείλει να αποδεχτεί ότι ο Κυριάκος Μητσοτάκης έκανε σωστούς χειρισμούς με την εισβολή στην Ουκρανία. Στα σχετικά με την αποστολή οπλισμού δέχτηκε κριτική. Αλλά στα ουσιώδη ήταν υποδειγματικός, προτάσσοντας την πολιτική ηθική.

•         Ελλαδικά (2): Δημιουργική η παρουσία της Ελλάδας στα θεσμικά όργανα της ΕΕ, με προτάσεις όχι μόνο στενά ελλαδικού ενδιαφέροντος που έγιναν θερμά αποδεκτές. Ακόμη, παραγωγικές διαβουλεύσεις και συναντήσεις, συνομιλίες με τον ίδιο τον Ερντογάν. Μη παρασυρόμενος σε οποιαδήποτε φάση σε ακρότητες. Ακόμη κι όταν προκλήθηκε χυδαία από ρωσικής πλευράς. Ό,τι καλύτερο για ένα μικρομεσαίου μεγέθους κράτος μέλος.

•         Ελλαδικά (3): Στα συν η σοβαρότητα των δύο μεγαλύτερων κομμάτων της αντιπολίτευσης. ΣΥΡΙΣΑ και ΚΙΝΑΛ άφησαν πίσω τους τα ακραία μικρότερα κόμματα και τους πελατειακούς υπολογισμούς. Το πρώτο, παρά τα ζωντανά αντιδυτικά αντανακλαστικά, στάθηκε αξιοπρεπώς. Το δεύτερο, σήκωσε το γάντι της πραγματικότητας και χάραξε τις γραμμές. Μία ήττα του λαϊκισμού, μία σημαντική νίκη της πολιτικής ηθικής. Έστω κι αν δεν θα καταγραφούν ποτέ «επισήμως»…