Του Σταύρου Αντωνίου*
Δεν υπάρχει φασισμός σε αυτή τη φάση για να τον πολεμήσει κάποιος. Ο φασισμός είναι μια ιδεολογία. Ένας αυστηρά συγκροτημένος ιδεολογικός λόγος που δεν φαίνεται να υπάρχει στη δική μας περίπτωση. Υπάρχει γενικευμένος ρατσισμός. Όχι βιολογικός ρατσισμός. Πολιτισμικός ρατσισμός ο οποίος είναι διάχυτος στην κοινωνία. Μιλήστε με τον κόσμο για να δείτε πώς σκέφτεται. Δεν είναι με όρους της βιολογίας που διατυπώνονται τα ξενοφοβικά επιχειρήματα σήμερα. Είναι τον διαφορετικό πολιτισμό των μεταναστών και των αιτητών ασύλου που απορρίπτουν πολλοί συμπολίτες μας. Τους θεωρούν πολιτισμικά κατώτερους. Θεωρούν, επίσης, την παρουσία των ξένων αιτία των δικών τους προβλημάτων.
Δεν έχουμε ενώπιόν μας μελέτες του φαινομένου που αντιμετωπίζουμε σήμερα στην Κύπρο για να μιλήσουμε με κάποια σιγουριά για το συγκεκριμένο ζήτημα. Όμως σίγουρα δεν είναι μονοσήμαντο. Λογικά υπάρχουν πάρα πολλοί παράγοντες που καθορίζουν το φαινόμενο αυτό. Κοινωνικοί, οικονομικοί, πολιτικοί, ψυχολογικοί κ.λπ. Υπάρχει βιβλιογραφία για τον ρατσισμό και την ξενοφοβία. Διάφορες ερμηνείες και εξηγήσεις του φαινομένου σε άλλες χώρες οι οποίες μπορούν να μας βοηθήσουν να αντιληφθούμε σωστά το πρόβλημα.
Για παράδειγμα, το ψυχολογικό ερμηνευτικό μοντέλο της αυταρχικής προσωπικότητας υποστηρίζει ότι τα άτομα που έχουν μεγαλώσει σε αυταρχικές οικογένειες εμφανίζουν βίαιη συμπεριφορά. Το ίδιο συμβαίνει και με τα άτομα τα οποία μεγάλωσαν σε οικογενειακό περιβάλλον που δεν είχε καθόλου αυστηρούς κανόνες και επικρατούσε η αυθαιρεσία. Επίσης, η αυθαιρεσία που επικρατεί σε πολιτικό επίπεδο, όπως η διαφθορά και η κατάργηση του νόμου, οδηγεί σε φαινόμενα ανομίας και βίας.
Υπάρχουν και άλλες αιτίες της ξενοφοβίας και του σημερινού ρατσιστικού φαινομένου. Πόσοι από αυτούς που έλαβαν μέρος στα επεισόδια νιώθουν ή είναι κοινωνικά αποκλεισμένοι; Υπάρχουν άτομα που βρίσκονται στο περιθώριο; Ο σύγχρονος πολιτισμός και ο εκπολιτισμός τους προκαλεί δυσφορία και άγχος; Μπορούν και συμμετέχουν στην κοινωνία της γνώσης; Στην ανταγωνιστική οικονομία; Έχουν κάποιο μερίδιο στην υλική ευμάρεια της κοινωνίας; Νιώθουν το απόρριμμα μιας κοινωνίας και αναστατώνονται όταν αντικρίζουν την εικόνα ακόμη ενός απορρίμματος του σύγχρονου κόσμου όπως οι μετανάστες; Μήπως σε αυτούς όλους συγκαταλέγονται και άτομα τα οποία νιώθουν ανία και πλήξη μέσα στη σύγχρονη καταναλωτική κοινωνία και τη μαζική κουλτούρα που εξισώνουν τα πάντα; Πολλά τέτοια ερωτήματα μπορεί να τεθούν προς απάντηση σε μια έρευνα για το φαινόμενο της ξενοφοβίας και του πολιτισμικού ρατσισμού στην Κύπρο.
Η λήψη κατασταλτικών μέτρων και ο καταγγελτικός λόγος δεν μπορούν από μόνοι τους να επιλύσουν το πρόβλημα. Ως κοινωνία χρειάζεται να εγκύψουμε στο πρόβλημα και να διεξάγουμε διάφορες διεπιστημονικές μελέτες. Υπάρχουν τα δημόσια πανεπιστήμια και το κράτος που θα μπορούσε να διαθέσει κονδύλια για τον σκοπό αυτόν. Κάθε κοινωνία της γνώσης αυτό κάνει, διότι χρειάζεται πρώτα να κατανοήσουμε το πρόβλημα και μετά να λάβουμε μέτρα. Εξάλλου ο πολιτισμικός ρατσισμός είναι τόσο διάχυτος που τον συναντούμε μέσα στην οικογένειά μας, στη γειτονιά μας. Τον συναντούμε στη δουλειά μας. Στους φίλους μας. Σε μεγάλο ή μικρό βαθμό. Θα αρχίσουμε να βλέπουμε φασίστες παντού; Κι αν καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι είναι φασίστες όλοι αυτοί που εκφράζονται με μειωτικό τρόπο κατά των μεταναστών και των αιτητών ασύλου, ποια λύση θα εφαρμόσουμε απέναντι σε τόσους πολλούς ανθρώπους; Θα τους σπρώξουμε στα χέρια της Ακροδεξιάς;
Εάν τελικά καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι έχουμε να κάνουμε με υπάνθρωπους οι οποίοι δεν αξίζουν καμίας ανθρώπινης μεταχείρισης, τότε δικαιώνουμε εμείς οι ίδιοι τα ρατσιστικά επιχειρήματα και ιδεολογήματα. Η αντιστροφή του ρατσισμού και η ρατσιστική αντιμετώπιση των συγκεκριμένων ατόμων από πλευράς των υπολοίπων συνιστά μια νίκη του ίδιου του ρατσισμού. Είναι τον υποβιβασμό των ανθρώπων σε κτήνη που χρίζουν άλλης μεταχείρισης που απορρίπτουμε. Αυτήν την αντίληψη δεν υιοθετούμε και δεν μπορεί να επιστρέφει υπό μια άλλη μορφή. Υπάρχει ο νόμος. Υπάρχει η τιμωρία, ο σωφρονισμός και η συγχώρεση.
Ο ανθρωποκεντρισμός του Χριστιανισμού και ο ουμανισμός της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού δημιούργησαν την ηθική του δυτικού ανθρώπου και το ιστορικό πλαίσιο κατοχύρωσης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Εάν, λοιπόν, το ζητούμενο είναι η διαφύλαξη και ο σεβασμός των δικαιωμάτων του ανθρώπου, τότε κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να θεωρείται κτήνος. Ακούγεται αντιφατικό, αλλά είναι αυτό που υπερασπίζεται κάποιος απέναντι σε ιδεολογίες όπως ο ναζισμός. Είναι το όριο που έχουν περάσει ο ναζισμός και ο φασισμός. Το όριο που οδηγεί στη βαρβαρότητα. Στην κατάργηση της Ηθικής και του Νόμου. Για αυτό και θα τύχουν άλλης διαχείρισης οι φασίστες στα χέρια των δημοκρατών από ό,τι οι δημοκράτες στα χέρια των φασιστών.
Συνεπώς, δεν είναι το μίσος και την απέχθεια που πρέπει να νιώσει κάποιος σήμερα απέναντι σε όσους συμπεριφέρονται ρατσιστικά, αλλά την ανάγκη κατανόησης αυτών των φαινομένων. Αν δεν κατανοήσουμε τις αιτίες και τους λόγους που οδηγούν στον σημερινό πολιτισμικό ρατσισμό, δεν θα μπορέσουμε να τον αντιμετωπίσουμε δημοκρατικά και αποτελεσματικά. Γι' αυτό θα πρέπει στη θέση του υστερικού και ιδεολογικού λόγου που αναπτύσσεται για το θέμα αυτό, να τοποθετήσουμε τον επιστημονικό λόγο και να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε με τρόπο μη εργαλειακό. Η εργαλειοποίηση του φαινομένου, για την ανάδειξη άλλων δικών μας ζητημάτων και συμφερόντων, δεν θα επιλύσει κανένα από τα προβλήματα που κρύβονται πίσω από τη σημερινή βία και ξενοφοβία. Αντιθέτως, θα προκληθεί μεγαλύτερη πόλωση και στο τέλος θα δημιουργηθεί ένα ακόμη πιο ευνοϊκό περιβάλλον για την ανάπτυξη και την ενδυνάμωση ακροδεξιών ομάδων.
Πιο ευνοϊκό διότι είναι ήδη ευνοϊκό το περιβάλλον στην Κύπρο για την ανάπτυξη του πολιτισμικού ρατσισμού. Όλα τα κόμματα μίλησαν για την εργαλειοποίηση του μεταναστευτικού από την Τουρκία. Και η Αριστερά. Μόνο αυτή η διασύνδεση είναι αρκετή για να δημιουργήσει συνθήκες ανάπτυξης ρατσιστικών στάσεων και αντιλήψεων. Το πασχαλινό μήνυμα του νέου Αρχιεπισκόπου περιείχε αναφορά σε «λαθρομετανάστες». Ακόμη ένα τρανό παράδειγμα η ad hoc Επιτροπή για το δημογραφικό. Η πολιτική του φράκτη. Ο σοβινισμός της ευμάρειας των δυτικών, λέει ο Γερμανός φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Γιούργκεν Χάμπερμας, οδηγεί στο κλείσιμο των συνόρων και στην εχθρότητα απέναντι στους μετανάστες.
Υπήρξαν αστοχίες, εργαλειοποίηση και ανεύθυνες δηλώσεις από πολλούς όσους σήμερα δείχνουν με το δάχτυλο τους εκείνους που έκαναν πράξη όσα δεν λέγονταν αλλά υπονοούνταν από κάποιους δημόσια. Μετά τα επεισόδια στη Χλώρακα και στη Λεμεσό ίσως να υπάρξει μεγαλύτερη πίεση και βούληση για εφαρμογή του νόμου. Η γνώση είναι ένας από τους δύο πυλώνες μιας ειλικρινούς προσπάθειας αντιμετώπισης του φαινομένου. Ο δεύτερος πυλώνας αφορά την εφαρμογή της νομοθεσίας για τον ρατσισμό και τη ρητορική μίσους. Κανένας δεν πρέπει να εξαιρείται, πόσω μάλλον πρόσωπα με κύρος και δημόσιο ρόλο. Ειδάλλως καταργείται ο Νόμος και συνεχίζει να υφίσταται ευνοϊκό περιβάλλον για φαινόμενα πολιτισμικού ρατσισμού και πολιτικής βίας.
*Πολιτικού επιστήμονα, δημοσιογράφου
