«Την ελευθερία πολλοί αγάπησαν, τους φιλελεύθερους ελάχιστοι» της Ρένας Χόπλαρου

«Είμαι φιλελεύθερος και τις πράξεις μου διέπουν οι φιλελεύθερες αρχές. Αλλά δεν είμαι καθόλου βέβαιος ότι η Ελλάδα είναι έτοιμη να δεχθεί αυτές τις αρχές. Νομίζω ότι η Ελλάδα δεν είναι έτοιμη να δεχθεί τη συνταγματική διακυβέρνηση. Για να λειτουργήσει σωστά το συνταγματικό πολίτευμα, θα πρέπει κατ' αρχάς τα δημοκρατικά συλλογικά όργανα, δηλαδή αυτά που ψηφίζουν τους νόμους και αυτοί που τους εφαρμόζουν, να καταλαβαίνουν και να σέβονται τους νόμους που ψηφίζουν και εφαρμόζουν [...] Νομίζεις ότι το Δημόσιο θα στελεχώνεται από τους καλύτερους; Θα σου πω εγώ τι θα γίνει. Δεν θα προλαβαίνει ο υπουργός να διορίζει πολιτικούς φίλους και να απολύει πολιτικούς αντιπάλους. Θα βουλώνει ένα στόμα και θα ανοίγουν πενήντα. Στο τέλος, κι αυτοί οι λίγοι καλοί που θα απομείνουν στο δημόσιο θα αηδιάσουν και θα παραιτηθούν [...] Το δύσκολο δεν είναι να πλάσεις ένα Σύνταγμα για τους ανθρώπους. Το δύσκολο είναι να πλάσεις ανθρώπους κατάλληλους για Σύνταγμα […]

Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, 1840»

Το παραπάνω συγκλονιστικό απόσπασμα έφερε πρόσφατα στο προσκήνιο ο Αριστείδης Χατζής, καθηγητής στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, ο οποίος τα τελευταία χρόνια έχει αφιερωθεί στη μελέτη της συνταγματικής ιστορίας της Ελλάδας και στην ανάδειξη της φιλελεύθερης διάστασης της Ελληνικής Επανάστασης. Ο Μαυροκορδάτος πάντως σε αυτό το απόσπασμα είναι λες και το έγραψε σήμερα το πρωί απευθυνόμενος σε εμάς.

Κι όμως! Τα τελευταία είκοσι χρόνια που διδάσκω Ιστορία σε παιδιά, επαναλαμβάνεται το ίδιο μοτίβο: οι μαθητές μου γνωρίζουν συνήθως το όνομα του Κολοκοτρώνη ή της Μπουμπουλίνας, αλλά δεν γνωρίζουν τίποτε για τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο. Το ίδιο συμβαίνει και στις εκπαιδεύσεις εκπαιδευτικών ή στην επαφή μου με φοιτητές που κάνουν τη διδακτική τους στις τάξεις μου. Στην περίπτωση που υπάρχει κάποια γνώμη για αυτόν είναι πάντα αρνητική: ραδιούργος, συμφεροντολόγος, αγγλόφιλος ή ελιτιστής.

Ο Αριστείδης Χατζής, εκ μέρους του Κέντρου Φιλελεύθερων Μελετών, επιβεβαιώνει και ερευνητικά, μέσα από μια μεγάλη έρευνα κοινής γνώμης, ότι η δημοφιλία του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου βρίσκεται στα τάρταρα (ΚΕΦΙΜ, 2019). Το ίδιο ισχύει και για την άλλη φιλελεύθερη προσωπικότητα της εποχής, στενό συνεργάτη του Μαυροκορδάτου, τον Αναστάσιο Πολυζωΐδη. Συντάκτης της περίφημης Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας του 1822, παραμένει άγνωστος στο ευρύ κοινό παρά την αξία και τη σημαντικότατη προσφορά του.

Ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος ήταν γόνος φαναριώτικης οικογένειας, με μεγάλη μόρφωση, πολύγλωσσος και με ισχυρό δίκτυο επαφών στο εξωτερικό. Με σπάνια διπλωματική οξυδέρκεια κατάφερε να πείσει δύο λονδρέζικους οίκους να δανείσουν την επαναστατημένη κυβέρνηση των Ελλήνων για να συνεχιστεί ο αγώνας. Πρωταγωνιστεί μαζί με τους συνεργάτες του στη σύνταξη των πρώτων Συνταγμάτων, «τη σημαντικότερη κατάκτηση του δημοκρατικού φιλελευθερισμού στην ελληνική πολιτική ζωή του 19ου αιώνα», σύμφωνα με τον Πασχάλη Κιτρομηλίδη. Αργότερα, το 1826, όταν η επανάσταση διέτρεχε θανάσιμο κίνδυνο μετά την εξάντληση που έφεραν οι εμφύλιοι πόλεμοι και η επέλαση του τουρκοαιγυπτιακού στρατού, ο Μαυροκορδάτος μαζί με τον Κουντουριώτη είναι αυτοί που θα δώσουν μια τιτάνια διπλωματική μάχη για να πειστούν οι Μεγάλες Δυνάμεις να παρέμβουν υπέρ της υπόθεσης των Ελλήνων. Η ναυμαχία του Ναυαρίνου έσωσε στην κυριολεξία την Επανάσταση. Είναι κάτι που δεν το τονίζουμε αρκετά στο σχολείο, γιατί τότε θα έπρεπε να παραδεχτούμε τη θετική συμβολή των Μεγάλων Δυνάμεων, κάτι που θα ανέτρεπε το μεταγενέστερο αφήγημα που θέλει τους ξένους (ειδικά τους Άγγλους) πάντα εναντίον των ελληνικών συμφερόντων.

Γιατί όμως είναι τόσο αντιδημοφιλής ο Μαυροκορδάτος παρά τη σημαντική προσφορά του; Η σχολική έμφαση στη στρατιωτική πτυχή της Επανάστασης λειτουργεί εις βάρος του. Δεν αρκούν ωστόσο οι υπαρκτοί προσωπικοί παράγοντες (φιλοδοξίες, αντιζηλίες, φιλίες, έχθρες, κουμπαριές, εκδικήσεις μεταξύ προεστών, οπλαρχηγών και πολιτικών) για να κατανοήσουμε τη σύγκρουση για την κάλυψη του κενού εξουσίας που άφησε η νίκη επί των Οθωμανών. Πέραν των όποιων συγκεκριμένων προσώπων, υπήρχε η ολοφάνερη και επείγουσα ανάγκη να συντονίσει τον Αγώνα μία ισχυρή κεντρική εξουσία, υποτάσσοντας την αντίσταση των κάθε λογής τοπικών εξουσιών (το ίδιο πρόβλημα αντιμετώπισε και ο Καποδίστριας λίγο αργότερα). Πρόκειται για μία σύγκρουση της παραδοσιακής ιεραρχικής κοινωνίας με τη νεωτερική φιλελεύθερη. Με σταθερό τρόπο, ο Μαυροκορδάτος εκφράζει μειοψηφικά τη δεύτερη επιλογή.

Από τη στάση που τήρησε η κάθε ομάδα απέναντι στην κεντρική εξουσία και τον εξευρωπαϊσμό – και όχι από κάποια υποτίθεται ιδιαίτερα και προαιώνια χαρακτηριστικά των Ελλήνων – προέκυψε η σύνθετη αντιπαράθεση μεταξύ πολιτικών, προεστών και στρατιωτικών, και η οξεία αντίθεση ανάμεσα στους «αυτόχθονες» των περιοχών αυτών και τους «ετερόχθονες» Έλληνες, που προέρχονταν από άλλα μέρη. Ο Μαυροκορδάτος δεν ταίριαζε εύκολα σε καμιά από αυτές τις ομάδες. Ήταν πάντα ο «ετερόχθονας» που ήρθε να πάρει τις θέσεις των πραγματικών αγωνιστών και των παιδιών τους.

Εν κατακλείδι, πολλοί αγάπησαν την ελευθερία, ελάχιστοι του φιλελεύθερους, και ακόμα πιο λίγοι πίστεψαν στους θεσμούς που τη διασφαλίζουν.