Του Ανδρέα Γρ. Ορφανίδη*
Το Κυπριακό αποτελεί εδώ και δεκαετίες ένα από τα πιο περίπλοκα και επίμονα προβλήματα στη διεθνή σκηνή, με τις διαπραγματεύσεις για την επίλυσή του να έχουν επανειλημμένα διακοπεί και επανεκκινήσει. Η τρέχουσα συγκυρία, ωστόσο, φαίνεται να προσφέρει κάποιες προοπτικές για πρόοδο, κυρίως λόγω των ενεργειών του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, καθώς και των αυξημένων πιέσεων για την πραγματοποίηση τριμερούς συνάντησης μεταξύ των ηγετών των δύο κοινοτήτων και της ηγεσίας του ΟΗΕ.
Πρόσφατες εξελίξεις
Παρά την έλλειψη άμεσων αποτελεσμάτων, οι διεργασίες στο παρασκήνιο και οι δημόσιες δηλώσεις όλων των πλευρών υποδηλώνουν πως υπάρχει ακόμα το ενδεχόμενο για ουσιαστικές διαπραγματεύσεις. Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, φαίνεται πρόθυμος να προωθήσει μια τριμερή συνάντηση, που θα μπορούσε να δώσει την ευκαιρία για νέα ώθηση στο διαπραγματευτικό πλαίσιο.
Από την άλλη πλευρά, η Τουρκία συνεχίζει να προωθεί τις θέσεις της για λύση δύο κρατών, ενισχύοντας τη ρητορική περί κυριαρχικής ισότητας. Αυτή η προσέγγιση αποτελεί ένα σημαντικό εμπόδιο στις προσπάθειες εξεύρεσης κοινά αποδεκτής λύσης, καθώς η ελληνοκυπριακή πλευρά και η διεθνής κοινότητα στηρίζουν λύση διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας (ΔΔΟ). Η Τουρκία έχει, επίσης, προβεί σε ενέργειες που ενισχύουν τον έλεγχό της στην κατεχόμενη Κύπρο, όπως η ανάπτυξη στρατιωτικών δυνάμεων και η προώθηση των σχεδίων για εποικισμό της περίκλειστης περιοχής των Βαρωσίων, γεγονός που αποτελεί παράβαση των αποφάσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ.
Ανάλυση της κατάστασης
Το πλαίσιο των διαπραγματεύσεων για το Κυπριακό παραμένει εξαιρετικά δύσκολο. Η βασική αντίθεση έγκειται στη διαφορετική θεώρηση της λύσης. Η κατάσταση περιπλέκεται από τις ευρύτερες γεωπολιτικές εξελίξεις. Η Τουρκία έχει ενισχύσει τον ρόλο της στην Ανατολική Μεσόγειο και χρησιμοποιεί το Κυπριακό ως μοχλό πίεσης σε σχέση με τα ενεργειακά αποθέματα της περιοχής. Οι εντάσεις στην Ανατολική Μεσόγειο βρίσκονται σε κρίσιμο σημείο, με τη συνεχιζόμενη απειλή παρουσίας τουρκικών πλοίων στην κυπριακή ΑΟΖ, γεγονός που προκαλεί ανησυχία και επηρεάζει αρνητικά το κλίμα των διαπραγματεύσεων.
Παράλληλα, η εσωτερική πολιτική κατάσταση στην Τουρκία υπό την ηγεσία του Προέδρου Ερντογάν καθιστά την προοπτική και αυτές καθεαυτές τις συνομιλίες πιο περίπλοκες. Ο Ερντογάν, επιδιώκοντας να διατηρήσει την εθνικιστική του βάση, δεν εμφανίζεται διατεθειμένος να υποχωρήσει από τη θέση περί δύο κρατών, κάτι που τον καθιστά λιγότερο ευέλικτο στις συνομιλίες. Επιπλέον, η επιμονή της Τουρκίας στην κυριαρχική ισότητα υποδηλώνει ότι η διαπραγματευτική της τακτική είναι κυρίως προσανατολισμένη στη μακροχρόνια κωλυσιεργία.
Πιθανές εξελίξεις
Οι επαφές, διεργασίες και πρωτοβουλίες κατά την επικείμενη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ αναμένεται να δώσουν την ευκαιρία να αναζωπυρωθεί το ενδιαφέρον για το Κυπριακό. Η προσπάθεια του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ για προώθηση μιας τριμερούς συνάντησης είναι μια θετική εξέλιξη που μπορεί να οδηγήσει σε νέα δυναμική. Ωστόσο, υπάρχουν σημαντικά εμπόδια, όπως τα εξής:
Πολιτικές διαφορές: Η βασική απόσταση ανάμεσα στις θέσεις της ελληνοκυπριακής και της τουρκοκυπριακής πλευράς παραμένει αδιάλειπτη. Η επιμονή της Τουρκίας στη λύση δύο κρατών και η ελληνοκυπριακή επιμονή σε λύση ΔΔΟ δείχνουν ότι ακόμα και με την τριμερή συνάντηση η γεφύρωση των διαφορών θα είναι δύσκολη.
Διεθνής πίεση: Η Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς και οι Ηνωμένες Πολιτείες, φαίνεται να στηρίζουν τις προσπάθειες του ΟΗΕ. Οποιαδήποτε προσπάθεια επίλυσης του Κυπριακού πιθανόν να εξαρτηθεί από τη δυνατότητα αυτών των δυνάμεων να ασκήσουν πίεση στην Τουρκία. Ωστόσο, οι ισχυρές γεωπολιτικές σχέσεις της Τουρκίας με χώρες όπως η Ρωσία και η Κίνα περιπλέκουν τη δυνατότητα διεθνούς πίεσης.
Εσωτερική πολιτική κατάσταση: Η τουρκοκυπριακή κοινότητα, παρά την ηγεσία Τατάρ που υποστηρίζει τη λύση δύο κρατών, περιλαμβάνει μια σημαντική μερίδα πληθυσμού που υποστηρίζει την επανένωση. Η κοινωνική δυσαρέσκεια στη βόρεια Κύπρο ενάντια στην τουρκική επιρροή μπορεί να δημιουργήσει πιέσεις για αλλαγή της διαπραγματευτικής προσέγγισης.
Προτεινόμενη στρατηγική της ελληνοκυπριακής πλευράς
Υπό το φως αυτών των εξελίξεων, η ελληνοκυπριακή πλευρά θα πρέπει να ακολουθήσει μια προσεκτική αλλά δυναμική στρατηγική για να επιτύχει τα επιθυμητά αποτελέσματα στις διαπραγματεύσεις:
Σαφής επιμονή στη συμφωνημένη μορφή λύσης: Η ελληνοκυπριακή πλευρά πρέπει να παραμείνει σταθερή στη θέση της για λύση διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας με πολιτική ισότητα, όπως προβλέπεται από τα ψηφίσματα του ΟΗΕ. Οποιαδήποτε υποχώρηση προς τη λύση δύο κρατών θα ήταν καταστροφική, καθώς αυτό θα σηματοδοτούσε την παραδοχή της διχοτόμησης.
Διεθνής συνασπισμός: Η ελληνοκυπριακή πλευρά πρέπει να ενισχύσει τη συνεργασία με σημαντικούς διεθνείς παράγοντες, όπως η ΕΕ και οι ΗΠΑ, οι οποίοι μπορούν να διαδραματίσουν κεντρικό ρόλο στην άσκηση πίεσης στην Τουρκία. Η στενή συνεργασία με την Αθήνα θα είναι επίσης καθοριστική, καθώς η Ελλάδα αποτελεί έναν βασικό σύμμαχο και παράγοντα σταθερότητας στην περιοχή.
Αξιοποίηση των ενεργειακών πόρων: Η Κύπρος μπορεί να χρησιμοποιήσει τους ενεργειακούς της πόρους ως στρατηγικό πλεονέκτημα για να ενισχύσει τη θέση της στη διεθνή σκηνή. Η ενίσχυση της συνεργασίας με χώρες όπως το Ισραήλ και η Αίγυπτος θα μπορούσε να αυξήσει την ενεργειακή της σημασία και να προσελκύσει περισσότερη διεθνή στήριξη. Επιπλέον, η προοπτική συμμετοχής της Τουρκίας με την επίλυση του Κυπριακού μπορεί να αποτελέσει ισχυρό κίνητρο.
Εμπλοκή της τουρκοκυπριακής κοινότητας: Η ελληνοκυπριακή πλευρά θα πρέπει να αναπτύξει περισσότερο ουσιαστικούς δεσμούς με την τουρκοκυπριακή κοινότητα. Με δεδομένη τη δυσαρέσκεια των Τουρκοκυπρίων έναντι της αυξανόμενης τουρκικής επιρροής, η ελληνοκυπριακή πλευρά πρέπει να επενδύσει στην οικοδόμηση γεφυρών επικοινωνίας και κατανόησης με την τουρκοκυπριακή κοινότητα. Η ενίσχυση του διαλόγου σε κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο μπορεί να βοηθήσει στη δημιουργία ενός πιο ευνοϊκού κλίματος για επανένωση, καθώς και στην αποδυνάμωση της επιρροής της Τουρκίας στον βορρά.
Αξιοποίηση του διεθνούς δικαίου και των ψηφισμάτων του ΟΗΕ: Η Κύπρος πρέπει να συνεχίσει να επικαλείται τα ψηφίσματα του ΟΗΕ και τις αποφάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας, που απορρίπτουν τη λύση δύο κρατών και υποστηρίζουν την επανένωση μέσω ΔΔΟ. Η προάσπιση της διεθνούς νομιμότητας και η νομική αντιμετώπιση της κατοχής αποτελούν σημαντικό εργαλείο για την απονομιμοποίηση της τουρκικής θέσης, ενώ ταυτόχρονα διασφαλίζουν τη στήριξη της διεθνούς κοινότητας.
Προληπτική διπλωματία: Η ελληνοκυπριακή πλευρά πρέπει να κινηθεί προληπτικά στις διπλωματικές της ενέργειες, προκειμένου να αποτρέψει μονομερείς τουρκικές κινήσεις που θα μπορούσαν να επιδεινώσουν την κατάσταση. Αυτό περιλαμβάνει την προληπτική ενημέρωση των διεθνών οργανισμών και χωρών για πιθανές τουρκικές ενέργειες, όπως ο εποικισμός της Αμμοχώστου ή η κλιμάκωση των προκλήσεων στην κυπριακή ΑΟΖ.
Οικοδόμηση συμμαχιών στην Ανατολική Μεσόγειο: Η Κύπρος, σε συνεργασία με άλλες χώρες της Ανατολικής Μεσογείου, μπορεί να δημιουργήσει έναν στρατηγικό άξονα συνεργασίας για την ασφάλεια και την ενέργεια, ο οποίος θα αποτελέσει αντίβαρο στις τουρκικές φιλοδοξίες στην περιοχή. Η συνεργασία με το Ισραήλ, την Αίγυπτο και την Ελλάδα σε ενεργειακά και αμυντικά ζητήματα μπορεί να προσφέρει στην Κύπρο ένα πρόσθετο στρατηγικό πλεονέκτημα.
Προοπτικές και προκλήσεις
Οι προσπάθειες για επανέναρξη των διαπραγματεύσεων αναμένεται να συνεχιστούν, αν και η πορεία δεν αναμένεται να είναι εύκολη. Η Τουρκία, εφόσον παραμένει σταθερή στη θέση της για δύο κράτη, θα συνεχίσει να δημιουργεί προσκόμματα στις συνομιλίες, ενώ η διεθνής κοινότητα φαίνεται να παραμένει σε μεγάλο βαθμό υποστηρικτική της ΔΔΟ. Η αυξημένη πίεση από την ΕΕ, ειδικά με τη μορφή κυρώσεων ή πολιτικών πιέσεων, μπορεί να αποτελέσει έναν από τους λίγους μηχανισμούς που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την τουρκική πολιτική. Η ενδεχόμενη αποτυχία των συνομιλιών θα μπορούσε να οδηγήσει σε περαιτέρω εδραίωση της de facto διχοτόμησης, κάτι που θα απομακρύνει ακόμη περισσότερο την προοπτική επανένωσης. Ο κίνδυνος επισημοποίησης της διαίρεσης σε δύο κρατικά οντότητες, με την ενδεχόμενη αναγνώριση του ψευδοκράτους από περισσότερες χώρες, παραμένει υπαρκτός.
Από την άλλη πλευρά, η επιτυχής έκβαση των συνομιλιών, με συμφωνία σε ένα πλαίσιο ΔΔΟ, θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια νέα εποχή ειρήνης και σταθερότητας για την Κύπρο και την Ανατολική Μεσόγειο. Μια ενωμένη Κύπρος θα μπορούσε να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη διασφάλιση της ενεργειακής ασφάλειας στην περιοχή, καθώς και στη δημιουργία ενός πλαισίου συνεργασίας που θα ωφελεί όλες τις πλευρές.
Η παρούσα συγκυρία στο Κυπριακό παρουσιάζει ευκαιρίες, αλλά και σοβαρές προκλήσεις. Η ελληνοκυπριακή πλευρά θα πρέπει να διατηρήσει μια σταθερή, αλλά ευέλικτη στρατηγική, προωθώντας τη συμφωνημένη λύση όπως προβλέπεται από τα ψηφίσματα του ΟΗΕ. Η ενίσχυση των διεθνών συμμαχιών, η αξιοποίηση των ενεργειακών πόρων και η εμπλοκή της τουρκοκυπριακής κοινότητας αποτελούν κρίσιμα στοιχεία της στρατηγικής που πρέπει να ακολουθηθεί. Η διπλωματική ευελιξία και η ενίσχυση των πιέσεων στην Τουρκία μπορεί να οδηγήσουν σε μια νέα φάση διαπραγματεύσεων που θα προσφέρει πραγματικές προοπτικές για την επανένωση του νησιού και την επίτευξη βιώσιμης ειρήνης στην Ανατολική Μεσόγειο. Ωστόσο, η πορεία προς την επίλυση παραμένει αβέβαιη και θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τις ευρύτερες γεωπολιτικές εξελίξεις, αλλά και από την ικανότητα της ελληνοκυπριακής πλευράς να διαχειριστεί αποτελεσματικά τις προκλήσεις που βρίσκονται μπροστά της.
*Πανεπιστημιακού καθηγητή, πρώην πρύτανη και πρώην προέδρου του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Ιδρυμάτων Ανώτερης Εκπαίδευσης (EURASHE). a.orphanides@philipsuni.ac.cy
