Ο Ιούλιος Καίσαρας ήταν ο άνθρωπος-κλειδί για το πέρασμα της Ρώμης από τη δημοκρατία στη δικτατορία. Ήταν έξυπνος, ικανότατος στρατιωτικός και πολιτικός, και πολύ τυχερός: Έζησε την εποχή που ο λαός της Ρώμης άρχιζε να θεωρεί τη διαφθορά και τις πολιτικές δοσοληψίες περίπου «φυσιολογικές», εξαγοραζόταν εύκολα με «άρτον και θεάματα», και ερωτευόταν κάθε λογής παραμύθι για εύκολα μεγαλεία. Τον κίνδυνο οσμίστηκαν μερικοί συγκλητικοί, που προσπάθησαν να σταθούν εμπόδιο στον Ιούλιο. Πρωταγωνιστής ανάμεσά τους ο Κάτων (ο Νεότερος).
Ο Κάτων πολέμησε με όλες του τις δυνάμεις ώστε οι παρασκηνιακές δοσοληψίες να μην οδηγήσουν σε κατάλυση της δημοκρατίας. Έτυχε χλευασμού από πολλούς. Για κάθε επιχείρημά του, εφηύρισκαν δέκα δικαιολογίες γιατί ο Ιούλιος δεν θα έπρεπε να εμποδιστεί να γίνει αυτοκράτορας (άρα να καταλυθεί η δημοκρατία).
Ο Κάτων ήταν ο «άπιστος Θωμάς» της εποχής του. Ο άνθρωπος που, καθοδηγούμενος από τη λογική και την πίστη σε μιαν ευνομούμενη δημοκρατία, δεν πίστευε σε παραμύθια για (Ρωμαίους, Εβραίους, ή χριστιανούς) «μεσσίες». Θεωρούσε πως οι παρασκηνιακές πολιτικές δοσοληψίες και αυτό που σήμερα αποκαλούμε «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα», είναι ο ασφαλέστερος τρόπος οι «σωτήρες» να διολισθήσουν ένα κράτος από τη δημοκρατία στη δικτατορία.
Το σημείο καμπής
Μερικές φορές, η καχυποψία και η αντίσταση – όταν βασίζονται στα δεδομένα και στον ορθολογισμό – δεν είναι «τοξικές». Αντίθετα, είναι οι δημιουργοί τοξικών θεσμικών συνθηκών (οι οποίοι καθιστούν απόλυτα δικαιολογημένη την καχυποψία), που είναι ο πραγματικός κίνδυνος για τη δημοκρατία.
Το σημείο καμπής είναι η στιγμή που μια πολιτεία αρχίζει να διαχωρίζει τις διαπιστώσεις από τις πράξεις. Η στιγμή όπου οι παρασκηνιακές δοσοληψίες επικυριαρχούν, και γίνεται ανεκτό αυτά που διακηρύσσονται να μην έχουν αποτύπωμα και αντίκρυσμα σε πράξεις και επιλογές.
Μετά από αυτό το σημείο, χάνεται το πολυτιμότερο εφόδιο που μπορεί να χαρακτηρίζει την πλειονότητα του πολιτικού προσωπικού και των πολιτών σε ένα κράτος: Η διαυγής ορατότητα. Δηλαδή, το να βλέπει κανείς καθαρά τι έχει μπροστά του και τι πιθανόν να ακολουθήσει.
Τα πράγματα κινδυνεύουν να γίνουν ακόμη δυσκολότερα, αν μιλάμε για ένα μικρό κράτος. Τα μεγάλα κράτη έχουν πιο απρόσωπες δομές, άρα έχουν και μεγαλύτερη βελτιωτική ευελιξία. Για παράδειγμα, εάν το σύστημα λειτουργίας της τοπικής αυτοδιοίκησης στη Γαλλία χρειάζεται βελτιώσεις, η επιρροή του δημάρχου Χ που θέλει να αποτρέψει τις αλλαγές και βελτιώσεις είναι πολύ μικρότερη από αυτήν που έχει ένας δήμαρχος στη Μάλτα. Εάν οι εισαγγελικές αρχές στη Βρετανία αρχίσουν να συγκεντρώνουν υπερεξουσίες, το ότι ο γενικός εισαγγελέας είναι φίλος του πρώην Πρωθυπουργού, εμποδίζει τις βελτιώσεις σε πολύ μικρότερο βαθμό απ’ ό,τι στην Κύπρο.
Άρα, τα μικρά κράτη φτάνουν πολύ πιο εύκολα και γρήγορα στο επικίνδυνο σημείο καμπής απ’ ό,τι τα μεγαλύτερα και χάνουν πολύ πιο εύκολα τη διαυγή ορατότητα.
Στο βάθος κόλαση
Επομένως, ένα πρώτο συμπέρασμα είναι ότι τα μικρά κράτη έχουν πολύ μεγαλύτερη ανάγκη την ορθολογική θωράκιση και διαρκή αναβάθμιση των θεσμών.
Ένα δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι, από ένα σημείο και μετά, η δυσλειτουργία και η αναξιοπιστία των θεσμών δεν επηρεάζει μόνο την κατάταξή στους δείκτες κράτους δικαίου της Eurostat ή τις προειδοποιήσεις στις εκθέσεις της GRECO. Όταν παγιωθούν, αρχίζουν να αγγίζουν τον ίδιο τον πυρήνα της δημοκρατίας σε μια χώρα.
Ο Κάτων ήξερε πολύ καλά ότι η δημοκρατία δεν είναι απλώς το δικαίωμα να ψηφίζει ο λαός κάθε τόσο. Δεν φοβόταν μόνο ότι η διαπλοκή πολλών συγκλητικών και η εκτεταμένη διαφθορά στους θεσμούς θα κόστιζε στην εύρυθμη λειτουργία του κράτους της Ρώμης και ότι θα εμπόδιζε την υγιή ανάπτυξη σε κράτος δικαίου. Φοβόταν ότι όλο αυτό το πλέγμα θα οδηγούσε αργά ή γρήγορα στην κατάλυση της δημοκρατίας. Είτε φανερά, είτε υπόγεια.
Αποδείχτηκε ότι ο Κάτων είχε απόλυτο δίκαιο. Την ώρα που ο Ιούλιος Καίσαρας διέβη τον Ρουβίκωνα, η ίδια η δημοκρατία στη Ρώμη άρχισε να περνά στη σφαίρα της δικτατορίας. Το ρωμαϊκό παρακράτος κατέλυε σταδιακά τη δημοκρατία.
Η πλειονότητα των συγκλητικών και των πολιτών είχαν περάσει το σημείο καμπής. Και έχασαν τη διαυγή ορατότητα. Μόνο λίγοι καταλάβαιναν τι έρχεται.
Το «αόρατο» τριπλό δηλητήριο
Στην ελληνοκυπριακή πολιτεία έχουμε ήδη ξεπεράσει το σημείο καμπής. Επομένως, είμαστε ήδη στη φάση που δεν βλέπουμε καθαρά τι έχουμε μπροστά μας και τι μας περιμένει. Για παράδειγμα:
1. Το θέμα δεν είναι μόνο αν η «Σάντη» έχει πράγματι υπερφυσικές ικανότητες και αν κατασκεύασε μόνη της όλα αυτά τα μηνύματα. Το θέμα είναι ότι λίγοι πιστεύουν τι λένε οι θεσμοί· μόνο όσοι θα ήθελαν εξαρχής να τους πιστέψουν. Οι υπόλοιποι έχουν παγιωμένους λόγους να είναι δύσπιστοι: Όλοι έχουν κάποια γνώση ή εμπειρία για το πώς λειτουργεί η Αστυνομία ή η εισαγγελία, ξέρουν πώς γίνονται οι προαγωγές ή οι διορισμοί. Και ξέρουν πως το κράτος συνολικά τείνει να λειτουργεί, κάτω από την επιφάνεια των νόμων, στους ρυθμούς που υπαγορεύει το παρακράτος. Άρα, το πρόβλημα δεν είναι η «τοξικότητα» όσων δεν εμπιστεύονται τους θεσμούς. Το πρόβλημα είναι η πραγματική τοξικότητα που το παρακράτος έχει διαχύσει στη λειτουργία του συστήματος και στις ψυχές των πολιτών.
2. Από τα τέλη του 20ού και τις αρχές του 21ου αιώνα, το οικονομικο-πολιτικό παρακράτος έχει μπει σε ρυθμούς ανεξέλεγκτης απληστίας. Και επειδή τα θεσμικά αντίβαρα και οι ελεγκτικοί μηχανισμοί είναι αδύναμοι, λειτουργεί και αναπτύσσεται ανεμπόδιστα. Είναι χάσιμο χρόνου ακόμη και η τεκμηρίωση με όσα έγιναν με χρηματιστήριο, Βγενόπουλο, τράπεζες, κούρεμα, συνεργατισμό, διαβατήρια, βίζες, κλπ. Αυτή η απληστία δεν δημιουργεί απλώς νέα σκάνδαλα, όπως αυτά των ημερών μας. Δημιουργεί και συνθήκες μετατροπής της Κύπρου σε «πρότυπο» κατάλυσης της δημοκρατίας μέσω του πλούτου: Μεταφέρεται όλο και περισσότερος πλούτος από τους πολλούς στους λίγους, και το χάσμα μεγαλώνει όσο η οικονομία αναπτύσσεται. Ακόμη και το πλάνο της οικιστικής ανάπτυξης και της στέγασης μεταφέρει το χάσμα στις νεότερες και στις επόμενες γενιές. Αυτό συνεπάγεται ολιγαρχικό πλαίσιο λειτουργίας, το οποίο έρχεται στη συνέχεια να επικαθορίσει το θεσμικό πλαίσιο και να ενισχυθεί ακόμη περισσότερο.
3. Οι παρασκηνιακές δοσοληψίες και η διαπλοκή σε μια πολιτεία συσκοτίζουν την ορατότητα και στη διαχείριση άλλων μεγάλων ζητημάτων. Στην ελληνοκυπριακή πολιτεία αυτό είναι ιστορικά αποδεδειγμένο και σε επίπεδο Κυπριακού. Αλλά, πέρα από το παρελθόν: Όλα δείχνουν πως βρισκόμαστε μπροστά σε μια τελευταία πρωτοβουλία Γκουτέρες, για πλαίσιο και οδικό χάρτη. Υπάρχει κανείς που πιστεύει ότι οι δοσοληψίες και η διαπλοκή δεν θα επηρεάσουν και την οπτική της διαχείρισής της; Όταν έχεις ένα παρακράτος που αγωνίζεται παρασκηνιακά και δημόσια για συνεργασία ακροδεξιάς, δεξιάς, και απορριπτικής «κεντροδεξιάς», που αγωνίζεται να σύρει και τους τρεις κάτω από τα ράσα του Ν. Χριστοδουλίδη, πόσο περιθώριο προσδοκίας απομένει για παραγωγική διαχείριση αυτής της νέας πρωτοβουλίας;
Ο Ιούλιος Καίσαρας διέβη τον Ρουβίκωνα… Τι θα κάνουν οι συγκλητικοί και οι πολίτες;
Το Καλάθι
• …με τα κέρδη και τις ζημιές (1): Η διπλή νίκη της Αννίτας Δημητρίου (αποτέλεσμα εκλογών συν προεδρία Βουλής) είναι εντυπωσιακή και της πιστώνεται αντικειμενικά. Όμως, έχει νόημα μόνο στον βαθμό που συνιστά ενδυνάμωσή της έναντι του καθεστώτος Αναστασιάδη-Χριστοδουλίδη. Αν, δηλαδή, την ενδυναμώνει αρκετά ώστε το καθεστώς να μην καταφέρει να σύρει το κόμμα στον Ν. Χριστοδουλίδη, αν την απεξαρτήσει ουσιαστικά από τη θηλιά ΕΛΑΜ και ΔΗΚΟ που έχουν πλέξει στον λαιμό της οι δύο, και αν ενδεχόμενη υποψηφιότητά της το 2028 θα είναι χωρίς ασήκωτα βαρίδια προδεσμεύσεων. Αν το ένα από τα τρία δεν συμβεί, η νίκη θα αποδειχτεί πύρρειος…
• …με τα κέρδη και τις ζημιές (2): Το ΑΚΕΛ και ο Στέφανος Στεφάνου βγήκαν ενισχυμένοι και από τις δύο διαδικασίες (εκλογές συν διαχείριση θέματος προεδρίας Βουλής). Οι πιθανότητες εκλογής Στεφάνου στην προεδρία ήταν αντικειμενικά πολύ περιορισμένες. Γι’ αυτό, ήταν σημαντικό που (α) η παραδοσιακή αντιμετώπιση του ΔΗΚΟ ως δυνητικού συμμάχου δεν ώθησε σε στήριξή του Ν. Παπαδόπουλου από τον πρώτο γύρο, προκειμένου «να μην κερδίσουν οι άλλοι», (β) οι διαβουλεύσεις που έκανε δεν είχαν χαρακτήρα παρασκηνίου δοσοληψιών.
• …με τα κέρδη και τις ζημιές (3): Οι υπόλοιποι: (α) Το ΔΗΚΟ με απώλειες. Την υπό τις περιστάσεις επιτυχία του 10% επισκιάζει η μη εκλογή Ν. Παπαδόπουλου, αλλά κυρίως η πλήρης ετοιμότητα για γην και ύδωρ στο ΕΛΑΜ και οι σχετικές τραγελαφικές αποκαλύψεις. (β) Το ΕΛΑΜ χαμένο και για τα δύο πιο πάνω (εκλογές συν δοσοληψίες για προεδρία). (γ) Το ΑΛΜΑ με ελαφρό αλλά ουσιαστικό συν: Το κατώτερο των προσδοκιών ποσοστό αντισταθμίστηκε από την έμπρακτη απόδειξη της δυνατότητας συνεργασιών, μακριά από τις υποψίες για απλό καταγγελτικό χαρακτήρα του. (δ) Η Άμεση Δημοκρατία με καθαρό πλην. Το κατώτερο των προσδοκιών ποσοστό συμπλήρωσε η εικόνα παρασκηνιακής δοσοληψίας με τον ΔΗΣΥ για προεδρία επιτροπής. Αλλά και η παλαιοκομματική «επιβολή» Φειδία στους βουλευτές, και η αντίφαση όλων αυτών με τους όρους «άμεση» και «δημοκρατία».
