Κάθε φορά που ένας ισχυρός σεισμός συγκλονίζει μια περιοχή, αναζωπυρώνεται ένα εύλογο ερώτημα, μήπως η κλιματική κρίση επηρεάζει πλέον και τη σεισμική δραστηριότητα; Είναι ακόμη μία από τις αλυσιδωτές συνέπειες της υπερθέρμανσης του πλανήτη ή πρόκειται για έναν ακόμη διαδεδομένο μύθο;
Η επιστημονική απάντηση είναι πιο σύνθετη από ένα απλό ναι ή όχι. Και ίσως γι’ αυτό είναι ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Ας ξεκινήσουμε από το δεδομένο. Οι μεγάλοι σεισμοί που συγκλονίζουν χώρες όπως η Ελλάδα, η Τουρκία, η Ιαπωνία ή η Χιλή οφείλονται στην αδιάκοπη κίνηση των τεκτονικών πλακών. Πρόκειται για μια διαδικασία που εξελίσσεται σε βάθη δεκάδων ή και εκατοντάδων χιλιομέτρων κάτω από την επιφάνεια της Γης. Οι δυνάμεις αυτές γεννιούνται στο εσωτερικό του πλανήτη και όχι στην ατμόσφαιρα. Με τα σημερινά επιστημονικά δεδομένα, η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή δεν αυξάνει άμεσα τη συχνότητα των μεγάλων τεκτονικών σεισμών.
Ωστόσο, εκεί που τελειώνει η βεβαιότητα αρχίζει η επιστημονική περιέργεια. Τα τελευταία χρόνια, γεωλόγοι και γεωφυσικοί εξετάζουν με ολοένα μεγαλύτερο ενδιαφέρον τις έμμεσες επιδράσεις της κλιματικής κρίσης στον γήινο φλοιό. Η λογική είναι απλή, όταν αλλάζει δραστικά η κατανομή τεράστιων μαζών νερού ή πάγου στην επιφάνεια του πλανήτη, μεταβάλλονται και οι πιέσεις που ασκούνται στα πετρώματα.
Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι οι παγετώνες. Στη Γροιλανδία, στην Ανταρκτική, στην Ισλανδία και στην Αλάσκα, εκατοντάδες δισεκατομμύρια τόνοι πάγου λιώνουν κάθε χρόνο. Η απώλεια αυτού του τεράστιου βάρους επιτρέπει στον γήινο φλοιό να ανυψώνεται σταδιακά, ένα φαινόμενο γνωστό ως ισοστατική ανάκαμψη. Η διαδικασία αυτή μεταβάλλει τις μηχανικές τάσεις που ασκούνται στα γεωλογικά ρήγματα. Αν κάποιο ρήγμα βρίσκεται ήδη κοντά στο σημείο θραύσης, η αλλαγή αυτή μπορεί να λειτουργήσει ως ο τελευταίος καταλύτης για την εκδήλωση ενός σεισμού.
Με άλλα λόγια, η κλιματική αλλαγή δεν δημιουργεί σεισμούς. Μπορεί όμως, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να επισπεύσει την εκδήλωση ενός σεισμού που το γεωλογικό σύστημα ήταν ήδη έτοιμο να παράγει. Παρόμοια εικόνα παρατηρείται και με το νερό.
Οι ολοένα συχνότερες ξηρασίες, αλλά και οι ακραίες βροχοπτώσεις που προκαλεί η κλιματική κρίση μεταβάλλουν την ποσότητα νερού που αποθηκεύεται στο υπέδαφος. Οι αλλαγές αυτές επηρεάζουν την πίεση στους πόρους των πετρωμάτων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορούν να διευκολύνουν την ολίσθηση μικρών ρηγμάτων.
Η γεωλογία γνωρίζει εδώ και δεκαετίες ένα παρόμοιο φαινόμενο. Σε αρκετές χώρες, η δημιουργία μεγάλων τεχνητών λιμνών πίσω από φράγματα συνοδεύτηκε από αύξηση της μικροσεισμικής δραστηριότητας. Το πρόσθετο βάρος του νερού και η διείσδυσή του στα πετρώματα μεταβάλλουν το τοπικό πεδίο τάσεων.
Οι αλλαγές που επιφέρει η κλιματική κρίση λειτουργούν με παρόμοιο τρόπο, αν και σε πολύ μεγαλύτερες γεωγραφικές κλίμακες. Υπάρχει ακόμη μία ενδιαφέρουσα πτυχή, τα ηφαίστεια. Στην Ισλανδία, επιστήμονες μελετούν κατά πόσο η υποχώρηση των παγετώνων μειώνει την πίεση πάνω στους μαγματικούς θαλάμους, διευκολύνοντας την άνοδο του μάγματος. Αν και η σχέση αυτή παραμένει αντικείμενο έρευνας, αρκετές μελέτες υποδεικνύουν ότι η τήξη των πάγων ενδέχεται να επηρεάζει, μακροπρόθεσμα, τόσο τη σεισμικότητα όσο και την ηφαιστειακή δραστηριότητα.
Η επιστήμη, λοιπόν, δεν υποστηρίζει ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη προκαλεί τους καταστροφικούς σεισμούς που συγκλονίζουν κατά καιρούς τη Μεσόγειο ή τον Ειρηνικό. Υποστηρίζει όμως κάτι ίσως εξίσου σημαντικό, ότι το κλιματικό σύστημα και το γεωλογικό σύστημα δεν είναι απολύτως ανεξάρτητα μεταξύ τους.
Η εικόνα της Γης ως ενός συνόλου αλληλοσυνδεόμενων συστημάτων γίνεται ολοένα πιο καθαρή. Η ατμόσφαιρα, οι ωκεανοί, οι πάγοι, ο υδρολογικός κύκλος και ο στερεός φλοιός αλληλεπιδρούν περισσότερο απ’ όσο πιστεύαμε πριν από λίγες δεκαετίες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε φυσική καταστροφή πρέπει να αποδίδεται στην κλιματική κρίση. Αντιθέτως, η υπεραπλούστευση αποδυναμώνει την ίδια την επιστήμη. Σημαίνει όμως ότι η ανθρώπινη παρέμβαση στο κλιματικό σύστημα μπορεί να έχει συνέπειες που εκτείνονται πολύ βαθύτερα από την ατμόσφαιρα κυριολεκτικά και μεταφορικά.
Η Γη δεν αποτελείται από ξεχωριστά κεφάλαια φυσικής ιστορίας. Είναι ένα ενιαίο, δυναμικό σύστημα. Και όσο περισσότερο μεταβάλλουμε τη μία του συνιστώσα, τόσο πιθανότερο γίνεται να ανακαλύπτουμε νέους, απρόσμενους τρόπους με τους οποίους επηρεάζονται και οι υπόλοιπες. Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μήνυμα της σύγχρονης επιστήμης, όχι ότι η κλιματική κρίση γεννά σεισμούς, αλλά ότι οι επιπτώσεις της είναι πολύ πιο πολύπλοκες απ’ όσο επιτρέπει η ανθρώπινη διαίσθηση.
Το άρθρο βασίζεται σε δημοσιευμένες μελέτες της διεθνούς γεωφυσικής και κλιματολογικής βιβλιογραφίας, συμπεριλαμβανομένων ερευνών που έχουν δημοσιευθεί στα επιστημονικά περιοδικά Nature Geoscience, Science και Geophysical Research Letters, καθώς και σε εκθέσεις της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC).
*Μέλους Κινήματος Οικολόγων
