Με τη βοήθεια του καλού μου φίλου Φωτίου Κουζούπη διευθετήθηκε μια συνέντευξη με τον διάσημο καλλιτέχνη-γλύπτη Φίλιππο Γιαπάνη. Ο Φώτιος μας βοηθά στη διάρκεια της συνέντευξης όταν χρειάζεται μετάφραση και είμαστε έκπληκτοι από το έργο του και το σπίτι του στη Φασούλα. Σώθηκε από έναν Τούρκο αξιωματικό στους της Perdjana στο Βαρώσι το 1974 και αυτή είναι η ιστορία του, αφού θέλει να εκφράσει το δικό του ευχαριστώ. Φυσικά, ο Τούρκος δεν ζει, αλλά όταν καταφέρω, θα τον φέρουμε κοντά με τον γιο του.
Ο Φίλιππος Γιαπάνης γεννήθηκε στο Βαρώσι, η οικογένειά του ήταν μια από τις παλιότερες οικογένειες του Βαρωσιού. Ο πατέρας του λεγόταν Τάκης Γιαπάνης και η μητέρα του Δέσποινα Πουλλή. Η μητέρα του καταγόταν από το χωριό Στύλλοι. Η γη τους ήταν δίπλα στο νεκροταφείο της Αγίας Παρασκευής. στο Βαρώσι. Ο Φίλιππος έχει δύο αδερφές – η μία ήταν τότε τρία χρόνια μεγαλύτερή του και η άλλη τρία χρόνια μικρότερη. Η γιαγιά του πήγαινε στη χαβούζα για να πλύνει ρούχα φορώντας τα ρούχα της και όταν ήταν έγκυος έπεσε στη χαβούζα, πνίγηκε και πέθανε εκεί. Ο πατέρας του Φίλιππου ήταν το μεγαλύτερο παιδί, κι έτσι έπρεπε να φροντίσει την οικογένεια. Η μητέρα του Φίλιππου δούλευε στους πορτοκαλεώνες. Ο πατέρας του Φίλιππου ήταν επίσης «παραλήπτης», έτσι λέγονταν όσοι έλεγχαν την ποιότητα των πορτοκαλιών. Μάλιστα, πήγαινε ακόμη και στη Μόρφου και έμενε εκεί για αρκετές εβδομάδες, ελέγχοντας τους πορτοκαλεώνες και τα πορτοκάλια.
Οι μνήμες του
Οι κήποι της Perdjana ανήκαν σε μια Εβραία Κύπρια που την έλεγαν Perdjana. Ήταν καλή φίλη του πατέρα του Φιλίππου, αλλά πριν το 1974, σύμφωνα με τον Φίλιππο Γιαπάνη, είχε πουλήσει τη γη και την περιουσία της. Είχαν κόψει κάποια από τα δέντρα και μετάτρεψαν σε ανοιχτούς χώρους για να χτιστούν σπίτια. Η οικογένεια Perdjana μετά το 1974 άρχισε να ζει στη Λεμεσό και ήταν γείτονες με τα πεθερικά του Φιλίππου στη Λεμεσό. Ο Φίλιππος γεννήθηκε το 1957 και το μόνο πράγμα που θυμάται από το 1963, όταν ήταν έξι χρονών, ήταν ότι είχαν προβλήματα με την εντός των τειχών πόλη της Αμμοχώστου και ότι κάποιοι δεν έμεναν στα σπίτια τους τη νύχτα – νομίζει ότι ίσως φοβόντουσαν ότι θα έρχονταν οι Τουρκοκύπριοι. Το 1974 άκουσε για το πραξικόπημα από το ραδιόφωνο καθώς ξάπλωνε στο κρεβάτι στην αυλή του σπιτιού. Θυμάται ότι δεν υπήρχαν πολλά προβλήματα στο Βαρώσι, όπως στη Λευκωσία, στη Λεμεσό και στην Πάφο όπου σκοτώθηκαν αρκετοί. «Στις 20 Ιουλίου 1974 άκουσα από το ραδιόφωνο για την εισβολή της Τουρκία και πήγα στον στρατό. Μετά την κατάληψη του τουρκοκυπριακού σχολείου από τους Ελληνοκύπριους, πήγα εκεί (το Λύκειο Namik Kemal – S.U.). Δεν σκότωσα κανέναν και δεν πυροβόλησα κανέναν, ήμουν εκεί, με έστειλαν εκεί. Και τι έγινε εκεί; Ποια μέρα ήταν; Πέρασαν πολλά χρόνια, δεν θέλω να πω κάποια λάθος ημέρα. Μας είπαν ότι τα ελληνικά αεροπλάνα ήταν καθ' οδόν, και πήγαμε στο γήπεδο του σχολείου περιμένοντάς τα. Ένας Ελληνοκύπριος ανεβαίνει στην οροφή του κτηρίου για να κατεβάσει τη σημαία και κάποιος από απέναντι από τα τείχη πυροβολεί και τον σκοτώνει. Όταν ήρθε το αεροπλάνο, έριξε μια ρουκέτα. Αυτή η ρουκέτα χτύπησε ένα μεγάλο δέντρο έξω από το σχολείο. Πηγαίνουμε μέσα στο σχολείο, σε μια τάξη. Ένα λεπτό αργότερα, βλέπω κάποιον να αιμορραγεί μόλις 30 εκατοστά μακριά μου. Βλέπω το αίμα του να ρέει προς το μέρος μου. Λόγω της πρόσκρουσης της ρουκέτας από το αεροπλάνο, τα τζάμια έσπασαν και το σώμα του κόπηκε με κομμάτια γυαλιού. Δεν θα ξεχάσω ποτέ εκείνη τη στιγμή. Φέρνουν ένα φορείο και προσπαθούν να μεταφέρουν τον τραυματία στο νοσοκομείο. Όμως, το αεροπλάνο ακολουθεί το τζιπ και ανοίγει πυρ στο τζιπ. Μετά την αρχική μάχη, με έστειλαν σπίτι από το σχολείο, αφού δεν ήμουν στρατιώτης. Μένουμε στο σπίτι μέχρι τις 14 Αυγούστου 1974. Κατά τη διάρκεια των μαχών, πολλοί Ελληνοκύπριοι στρατιώτες μένουν στους κήπους μας και σε άλλους κήπους.»
Η επιστροφή
«Κατά τη δεύτερη εισβολή, αυτή τη φορά τα τουρκικά αεροπλάνα ανοίγουν πυρ στους κήπους, δεν υπάρχουν στρατιώτες στους κήπους, αλλά πολίτες. Και αυτό δείχνει ότι ήταν προγραμματισμένοι πυροβολισμοί, δεν ήταν σύμπτωση. Κάποιος πρέπει να ενημέρωσε τους Τουρκοκύπριους, μιας και τα τουρκικά αεροπλάνα άνοιξαν πυρ και τα δέντρα καταστράφηκαν. Φεύγουμε λοιπόν με παρότρυνση του πατέρα μου στις 14 ή 15 Αυγούστου. Εγώ, η μητέρα μου, ο πατέρας μου, οι αδελφές μου και η γιαγιά μου η Λουκού. Φύγαμε από το Βαρώσι και πήγαμε στην Ξυλοφάγου όπου οι αδελφές μου είχαν βρει μια μισοτελειωμένη οικοδομή χωρίς παράθυρα, η οποία είχε τουαλέτα, που ήταν καλό για τον θείο μου που κυκλοφορούσε με πατερίτσες. Η αδελφή μου είχε τηλεφωνήσει στον πατέρα μου και του είπε πως βρήκε ένα σπίτι και έτσι ήρθαν κι ο πατέρας μου με τον θείο μου.
Μετά από όλα αυτά, ακούσαμε ένα κάλεσμα στο ραδιόφωνο. Το βασικό ερώτημα για μένα είναι ποιος έκανε τη δήλωση στο ραδιόφωνο του ΡΙΚ ότι όλοι οι Ελληνοκύπριοι από το Βαρώσι θα μπορούσαν να επιστρέψουν στο Βαρώσι. Το ακούσαμε και πήγαμε στο Βαρώσι με το αυτοκίνητο. Πιστεύω ότι ήμασταν τα τελευταία πέντε άτομα που συνελήφθησαν ενώ προσπαθούσαμε να επιστρέψουμε, γιατί μετά έκλεισαν την περιοχή. Πήγαμε με το μπλε αυτοκίνητο Austin Morris του πατέρα μου. Στο αυτοκίνητο ήμουν εγώ, ο πατέρας μου και ο ξάδελφός μου Πανίκος που σπούδαζε ναυτιλιακά. Και στο άλλο αυτοκίνητο ήταν ο θείος μου Ανδρέας Γιαπάνης, ο οποίος έφερνε Τουρκοκύπριους για το κούρεμα των δέντρων του, οπότε τον ήξεραν, και μετά τον άφησαν να φύγει όταν τον αναγνώρισαν. Φύγαμε από την Ξυλοφάγου και πήγαμε στη Δερύνεια, όπου είδαμε κάποιους στρατιώτες. Ήταν Τουρκοκύπριοι στρατιώτες με όπλα Martini. Μας έκαναν νόημα να σταματήσουμε. Πήραν τα κλειδιά του αυτοκινήτου και τα πέταξαν, λέγοντάς μας να κατέβουμε. Καταλάβαμε ότι ήταν Τουρκοκύπριοι στρατιώτες. Στον δρόμο βρισκόταν το πτώμα ενός αμάχου, οπότε είχαν ήδη σκοτώσει κάποιον. Κατεβήκαμε από το αυτοκίνητο και μας πήγαν στους κήπους της Perdjana. Υπήρχε ένα άνοιγμα προς το πίσω μέρος των Κήπων της Perdjana, εκεί όπου δεν υπήρχαν δέντρα. Και εκεί βρισκόταν πολύς κόσμος, γέροι, νέοι, στρατιώτες. Είχαν φέρει και έναν Ελληνοκύπριο στρατιώτη που είχαν βρει στο στρατόπεδο του Καραόλου. Τον ήξερα, ήταν ένα 17χρονο παιδί που δεν ήταν πολύ έξυπνος. Είχαν κάνει ένα μεγάλο σημάδι «Χ» με την ξιφολόγχη τους στην πλάτη του. Οι αξιωματικοί και Ελληνοκύπριοι στρατιώτες τον άφησαν εκεί, χωρίς να του πουν έλα μαζί μας, και έτσι έμεινε εκεί όρθιος κοντά σε ένα Browning 50.»
Στους κήπους
«Στους κήπους της Perdjana χώρισαν τον κόσμο. Μάζευαν τα γυναικόπαιδα και μερικούς ηλικιωμένους και τους έλεγαν πού να πάνε. Και μας έβαλαν να καθίσουμε στο έδαφος σε ομάδες των δέκα. Κοντά μας υπήρχαν Τουρκοκύπριοι και Τούρκοι στρατιώτες. Πήραν κάποιες ομάδες κάπου μακριά. Ερχόντουσαν και έλεγαν π.χ. 'Αυτός ο κύκλος ανθρώπων, σηκωθείτε», και τους έπαιρναν. Χονδρικά ήταν ομάδες των δέκα ατόμων η καθεμία, που κάθονταν στο έδαφος και τους έλεγαν να σηκωθούν και τους έπαιρναν. Δεν μπορούσαμε να δούμε πού τους έπαιρναν. Και το πρόβλημα ήταν ότι δεν άκουσα ποτέ πυροβολισμούς. Πέρασαν πολλά χρόνια, αλλά ποτέ δεν θυμάμαι να άκουσα πυροβολισμούς. Και αυτοί οι άνθρωποι εξακολουθούν να 'αγνοούνται', τα οστά τους δεν βρέθηκαν ποτέ. Πού είναι; Δεν βρέθηκαν ποτέ. Όταν ήρθε η σειρά μας να μας οδηγήσουν – και παρεμπιπτόντως μας χτυπούσαν συνεχώς – είχα ένα χρυσό δαχτυλίδι. Είχα δουλέψει τους καλοκαιρινούς μήνες στους κήπους της θείας μου και είχα βγάλει κάποια λεφτά (60 λίρες για τη δουλειά μου για τέσσερις βδομάδες) ως φοιτητής και με αυτά τα λεφτά και είχα αγοράσει ένα χρυσό δαχτυλίδι με μια μπλε πέτρα για 12 λίρες. Ενώ καθόμουν στον κύκλο, έθαψα το δαχτυλίδι μου, αφού είχα δουλέψει μια εβδομάδα για να μπορέσω να το αγοράσω. Όταν μας είπαν, 'άντε, σηκωθείτε!', ήρθε εκεί ένας Τούρκος αξιωματικός που μόλις τον είδαν στάθηκαν προσοχή. Αυτός ο αξιωματικός είχε βγάλει τη ζώνη του- ήταν μια ζώνη χοντρή και χάλκινη - και άρχισε να χτυπάει τους στρατιώτες με αυτή τη ζώνη. Τους χτυπούσε, οι στρατιώτες που χτυπούσε αιμορραγούσαν, αλλά δεν κουνήθηκαν. Και αυτός ο αξιωματικός διέταξε να σταματήσουν να παίρνουν κόσμο.
Η στάση αυτού του αξιωματικού μαζί με άλλα τρία άτομα άλλαξε την κοσμοθεωρία μου. Και λέω ότι η ανθρωπιά δεν έχει θρησκεία, χρώμα ή χώρα. Γι’ αυτό ρωτούσα αν αυτός ο αξιωματικός είναι ζωντανός για να μπορέσω να του πω ευχαριστώ. Αν είναι ζωντανός, θέλω να τον επισκεφτώ στην Τουρκία. Γιατί το μεγάλο ερώτημα για μένα είναι το εξής: Γιατί μου έσωσε τη ζωή; Γιατί έσωσε εμένα και άλλους; Ίσως θα ήταν καλύτερα για μένα να πέθαινα γιατί κανείς δεν ξέρει αν κοιμούμαι τα βράδια ή όχι. Μακάρι να με είχαν σκοτώσει, αφού δεν έχω κοιμηθεί το βράδυ τα τελευταία 48 χρόνια. Κάποιοι λένε πως αυτό είναι τρελό. Όταν μιλάω για ειρήνη, ο κόσμος γελά. Μιλούν για πόλεμο. Τι είναι πόλεμος; Είναι να σκοτώνεις άλλους ανθρώπους; Αν η κόρη ή ο γιος αυτού του Τούρκου αξιωματικού είναι ζωντανοί, πρέπει να τους δώσετε το μήνυμα ότι πρέπει να είναι περήφανοι για τον πατέρα τους, η οικογένειά του πρέπει να είναι περήφανη. Αν είναι εφικτό, θέλω να επικοινωνήσω μαζί τους. Και να τους πω προσωπικά ότι 'πρέπει να είσαστε περήφανοι για τον πατέρα σας. Ήταν πραγματικός άνθρωπος, με Α κεφαλαίο'. Μετά από αυτό μας έβαλαν σε λεωφορεία. Παρόλο που αυτός ο αξιωματικός τους εμπόδισε να σκοτώσουν ανθρώπους, συνέχισαν να χτυπούν τους ανθρώπους και μου είχαν σπάσει τη μύτη. Ζω ακόμα με αυτή τη σπασμένη μύτη.»
