Η πρόσφατη εξεταστική περίοδος για τους μαθητές της Α' και Β' λυκείου ανέδειξε σοβαρά ψυχοπαιδαγωγικά προβλήματα, μετατρέποντας μια διαδικασία αξιολόγησης γνώσεων σε μια δοκιμασία αντοχής στο άγχος. Η δρ Αριστονίκη Θεοδοσίου - Τρυφωνίδου, εξελικτική και σχολική ψυχολόγος, μεταφέρει την εικόνα από την καθημερινή της επαφή με τους έφηβους και προειδοποιεί για τις βαθιές επιπτώσεις που έχει αυτό το σύστημα στην ψυχική υγεία και το μέλλον των παιδιών.
Η ψυχολόγος ξεκαθαρίζει ότι η παρέμβασή της αφορά τη μερίδα εκείνη των μαθητών που προσπαθούν και επενδύουν στο δημόσιο σχολείο, ένα ποσοστό που βάσει στατιστικών αγγίζει το 10% με 15%.
Όπως αναφέρει η ίδια, «από την ιδιότητά μου ως σχολικής και παιδευτικής ψυχολόγου, μιλώ ως ένας άνθρωπος που βρίσκεται καθημερινά αντιμέτωπος με θέματα που υπάρχουν στα σχολεία, στις αίθουσες, αλλά και αντικρίζω στο γραφείο μου τα μάτια των εφήβων μας και βλέπω την πραγματικότητα στα μάτια τους. Αυτή η προσέγγιση είναι αφιερωμένη σε αυτά τα παιδιά. Το ξεκαθαρίζω από την αρχή».
Γρίφοι και παγίδες
Επί της ουσίας τονίζει ότι «αντί τα παιδιά αυτά να έρθουν αντιμέτωπα με ένα έγκυρο εργαλείο αξιολόγησης των γνώσεων ή της κριτικής τους σκέψης, βρέθηκαν μπροστά σε δυσανάλογα δυσβάστακτα δοκίμια «που είχαν θέματα-παγίδες και γρίφους». Είδαμε λοιπόν άριστα προετοιμασμένα παιδιά να βγαίνουν από τις αίθουσες σε κατάσταση σοκ, με κρίσεις άγχους και πανικού, και να νιώθουν ότι το ίδιο το σχολείο τους τα τιμωρεί. Οπότε, το πρόβλημά μας εδώ δεν είναι οι εξετάσεις, ότι ήταν δύσκολες, γιατί δεν θέλουμε οι εξετάσεις να είναι εύκολες κατ' ανάγκη. Το πρόβλημα εδώ είναι ψυχοπαιδαγωγικό και εντοπίζεται σε τρία επίπεδα», εξηγεί η κ. Θεοδοσίου.
Γιατί να προσπαθώ;
Το πρώτο επίπεδο αφορά το πλήγμα στην αριστεία και τη στοχοπροσήλωση μέσω της επίκτητης αβοηθησίας: «Για να έχει ένας έφηβος κίνητρο να διαβάσει πρέπει να εμπιστεύεται ότι το σύστημά μας είναι δίκαιο. Όταν του βάζεις παγίδες, σπας αυτό το συμβόλαιο. Οδηγείς το παιδί σε μια επίκτητη αβοηθησία. Δηλαδή, μια πρόωρη παραίτηση. Και λέει το παιδί - και μου το έχουν πει τουλάχιστον τρία παιδιά τις τελευταίες μέρες: 'Όσο και να διαβάσω, εμένα θα με παγιδεύσουν. Άρα γιατί να συνεχίζω να προσπαθώ; Γιατί να χάνω τον χρόνο μου, γιατί να μην παίζω με τους φίλους μου; Γιατί να μην χαίρομαι την εφηβεία μου και να κάθομαι να διαβάζω από τη στιγμή που τα θέματα δεν θα είναι με βάση αυτά που διδαχθήκαμε;'».
Τεστ... άγχους
Το δεύτερο επίπεδο εντοπίζεται στη δημιουργία τοξικού άγχους που ακυρώνει την εγκυρότητα της εξέτασης. «Τα θέματα-παγίδες δεν μετρούν τη γνώση. Ενεργοποιούν το κέντρο του φόβου στον εγκέφαλο και μπλοκάρουν την εργαζόμενη μνήμη. Έτσι, το εργαλείο αυτό το εξεταστικό χάνει την εγκυρότητά του. Δεν εξετάζουμε, δηλαδή, ποιος ξέρει, αλλά ποιος αντέχει στο άγχος. Κάνουμε, δηλαδή, τεστ άγχους στο παιδί».
Παραπαιδεία
Το τρίτο και πιο σοβαρό επίπεδο, κατά την ίδια, είναι η διαιώνιση της κοινωνικής ανισότητας. «Και τέλος, το πικρότερο για μένα, η κοινωνική ανισότητα. Αυτό το μοντέλο εξόντωσης, το εξετασιοκεντρικό που είναι, δεν ξεχωρίζει τον άριστο. Ξεχωρίζει εκείνον που έχει την οικονομική δυνατότητα να πληρώνει εξειδικευμένη παραπαιδεία για να μαθαίνει κόλπα αποφυγής παγίδων. Το δημόσιο σχολείο πρέπει να είναι εξισορροπιστής και όχι τροφοδότης των ανισοτήτων που υπάρχουν. Αυτά λοιπόν είναι τα τρία σημεία που θίγω και θεωρώ, επιστημονικά και τεκμηριώνοντας το θέμα, ότι είναι το πρόβλημα και χρειάζεται να το κάνουμε ζήτημα».
Συναισθηματικό καταφύγιο
Μπροστά σε αυτήν την κατάσταση, οι γονείς καλούνται να διαχειριστούν την απογοήτευση των παιδιών τους που επιστρέφουν στο σπίτι μετά από τέτοιες εξεταστικές εμπειρίες. Η δρ Θεοδοσίου - Τρυφωνίδου τονίζει την ανάγκη το σπίτι να παραμείνει ένας ασφαλής χώρος.
«Το πρώτο πράγμα που θέλω να πω στους γονείς που βλέπουν τα παιδιά τους να υποφέρουν από άγχος και γενικότερα από αυτήν την παραίτηση είναι να μην γινόμαστε η συνέχεια του υπουργείου μέσα στο σπίτι. Όταν λοιπόν έχουμε ένα σχολικό σύστημα το οποίο είναι άδικο, το σπίτι πρέπει να λειτουργεί ως απόλυτο συναισθηματικό καταφύγιο. Αν το παιδί μας νιώθει ότι πιέζεται και απειλείται μέσα στο ίδιο του το δωμάτιο, τότε το άγχος μετατρέπεται σε τοξικό και γενικότερα οι γονείς είναι σαν να συνεχίζουμε το έργο που κάνουν στο υπουργείο. Δεν είναι σωστό οι έφηβοί μας να ταυτίζουν την προσωπική τους αξία με την επιτυχία στις εξετάσεις»,
Απαντώντας στην παρατήρηση ότι η προσέγγιση αυτή μπορεί να φαντάζει θεωρητική για ένα παιδί κατά τη διάρκεια της εξεταστικής περιόδου, η δρ Αριστονίκη Θεοδοσίου - Τρυφωνίδου επιμένει στην πρακτική της βάση: «Η προσέγγιση που πρέπει να έχουμε είναι ότι αποδεχόμαστε το παιδί μας, το αγαπούμε, το καμαρώνουμε για τον κόπο του και όχι για τον βαθμό του. Ένα άδικο γραπτό δεν ορίζει το ποιοι είμαστε, ούτε το μέλλον μας».
Διέξοδος μέσω διεκδίκησης
Η ψυχολόγος υπογραμμίζει ότι η παθητική στάση και η εσωτερίκευση της αδικίας δεν βοηθούν τους έφηβους. Αντίθετα, πρέπει να τους υποδειχθεί ο δρόμος της ενεργού και αξιοπρεπούς διεκδίκησης, όπως έπραξε και η ίδια στέλνοντας σχετικές επιστολές στο Υπουργείο Παιδείας.
«Προσπαθώ να βοηθήσω δείχνοντας μέσα από την πράξη μου αυτή τον δρόμο: Ότι όταν κάτι δεν μας αρέσει, κάνουμε πράγματα για να το αλλάξουμε. Στέλνουμε επιστολές, ζητάμε να γίνει αποκατάσταση της αδικίας. Ζητάμε να μιλήσουμε, να βγει η φωνή μας έξω. Μπορούν να το κάνουν ακόμα και τώρα. Το υπουργείο μπορεί να κάνει αποκατάσταση. Μπορεί να αλλάξει πολλά πράγματα. Μέσα στις επιστολές που έστειλα στην κ. Μιχαηλίδου το έχω αναφέρει ως επιστήμονας. Τι θα μπορούσε να κάνει - όχι γιατί ήδη δεν ξέρει, σίγουρα τα ξέρει καλύτερα από μένα. Τι θα μπορούσε να κάνει για να αποκατασταθεί αυτή η αίσθηση αδικίας που νιώθουν τα παιδιά, ούτως ώστε να αισθάνονται ότι όταν έχουμε ένα πρόβλημα το λύνουμε. Δεν καθόμαστε να κλαίμε τη μοίρα μας. Πολύ σημαντικό».
Συνοψίζοντας, η δρ Θεοδοσίου - Τρυφωνίδου κλείνει με δύο βασικούς άξονες για τη στήριξη των μαθητών:
«Το πρώτο στοιχείο είναι ότι τα παιδιά μας τα αγκαλιάζουμε και τα αποδεχόμαστε, και τους δείχνουμε μέσα από τα λόγια μας ότι για μας δεν έχει τόση σημασία το να γράψουν ένα 20, αλλά να είναι τα ίδια καλά. Και το δεύτερο στοιχείο είναι ότι βοηθούμε, δηλαδή στον δρόμο, τους δείχνουμε τον δρόμο, αν θέλετε: Ότι 'όταν κάτι σας ενοχλεί, κάντε πράγματα. Μην τα βάζετε με τον εαυτό σας. Αναδείξτε το πρόβλημα ευγενικά, με αξιοπρέπεια και με όμορφο τρόπο, και ζητήστε αποκατάσταση της αδικίας'».
Έχει διαφορετική φιλοσοφία το Υπουργείο Παιδείας
Στον αντίποδα των όσων υποστηρίζει η σχολική ψυχολόγος, πηγή από το Υπουργείο Παιδείας τοποθετήθηκε επί του θέματος, εκφράζοντας μια εντελώς διαφορετική φιλοσοφία για τη δομή και τον στόχο των εξετάσεων. Σύμφωνα με την επίσημη ενημέρωση, παρόλο που η άποψη της δρος Θεοδοσίου - Τρυφωνίδου είναι σεβαστή, χαρακτηρίζεται από το Υπουργείο ως μια «μηδενιστική προσέγγιση» η οποία δεν συνάδει με τις απόψεις των ειδικών για τη διαμόρφωση των γραπτών. Η ίδια πηγή διευκρίνισε ότι τα εξεταστικά δοκίμια είναι διαβαθμισμένης δυσκολίας, με απώτερο σκοπό να βοηθηθούν και να αξιολογηθούν σωστά όλα τα επίπεδα των μαθητών, από τους πιο αδύναμους μέχρι και τους άριστους.
Παράλληλα, το υπουργείο υπογραμμίζει πως έχουν ήδη ληφθεί μέτρα προς όφελος των παιδιών, καθώς έχουν μειωθεί ο αριθμός των εξετάσεων αλλά και η αχρείαστη ύλη. Στόχος αυτών των αλλαγών είναι η εκπαιδευτική διαδικασία να επικεντρώνεται στην ουσία και στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, απορρίπτοντας τις αιτιάσεις περί εξετάσεων που λειτουργούν ως «παγίδες» ή «τεστ άγχους».
Μήνυμα υπουργού προς τους μαθητές
Η υπουργός Παιδείας Αθηνά Μιχαηλίδου απευθύνθηκε προς τη μαθητική κοινότητα με την έναρξη της εξεταστικής περιόδου, στέλνοντας ένα μήνυμα στήριξης και αποφόρτισης: «Σήμερα αρχίζουν οι ενιαίες τελικές προαγωγικές και απολυτήριες εξετάσεις για σας, τις μαθήτριες και τους μαθητές των λυκείων και ΤΕΣΕΚ. Να θυμάστε πως καμία εξέταση δεν καθορίζει την αξία σας, ούτε περιορίζει το μέλλον σας. Πηγαίνετε στις εξετάσεις με αυτοπεποίθηση και όσο το δυνατόν λιγότερο άγχος. Καταβάλετε το καλύτερο των δυνατοτήτων σας. Κρατήστε ψηλά τα όνειρα και τους στόχους σας. Αυτά που μετρούν περισσότερο είναι η προσπάθεια και η εμπειρία. Ως κυβέρνηση είμαστε ενεργά δίπλα σας για να στηρίζουμε τα βήματά σας και να ενδυναμώνουμε τις δυνατότητές σας. Εύχομαι από καρδιάς καλή δύναμη και κάθε επιτυχία σε όλες και όλους».
