Η παραγωγή πλαστικών προϊόντων αυξήθηκε δραματικά τα τελευταία 15-20 χρόνια. Κάθε χρόνο, περίπου 8 εκατ. τόνοι πλαστικών απορριμμάτων καταλήγουν από την ξηρά στη θάλασσα. Σύμφωνα με ευρωπαϊκές μελέτες, το 80-85% των θαλάσσιων απορριμμάτων που εντοπίζονται στις παραλίες είναι πλαστικά, υλικά που απαιτούν περισσότερο από 350 χρόνια για να αποσυντεθούν. Το θέμα ήρθε αυτές τις μέρες στην επιφάνεια, λόγω των μεγάλων ποσοτήτων μικροπλαστικών στις ακτές της επαρχίας Πάφου, από την περιοχή Χρυσοχούς και τον Ακάμα μέχρι την Πέγεια, την πόλη της Πάφου και τη Γεροσκήπου. Σύμφωνα με το Κέντρο Μελετών και Έρευνας ΑΚΤΗ ο βυθός της Μεσογείου έχει τη μεγαλύτερη πλαστική ρύπανση στον πλανήτη. Στην προκειμένη προφανώς υπήρξε έντονος κυματισμός στην Ανατολική Μεσόγειο, που δημιούργησε κινητικότητα και απόθεση των μικροπλαστικών στην παραλία, οπότε και έγινε αντιληπτό ένα πρόβλημα, το οποίο υφίσταται εδώ και περίπου 20 χρόνια.
Εναρμόνιση
Μία σημαντική νομοθετική ρύθμιση, την οποία έχει ενώπιόν της η Επιτροπή Περιβάλλοντος της Βουλής, ώστε μετά από εξέταση και συζήτηση να την οδηγήσει στην Ολομέλεια για ψήφιση, είναι η νέα δέσμη κανονισμών για τη διαχείριση αποβλήτων αλιευτικών εργαλείων που περιέχουν πλαστική ύλη. Η εφαρμογή της νομοθεσίας, που τον περασμένο Μάρτιο κατέθεσε στη Βουλή το Υπουργείο Περιβάλλοντος, είναι απαραίτητη, αφού αποτελεί εναρμόνιση με ευρωπαϊκή Οδηγία και σε περίπτωση μη συμμόρφωσης θα υπάρχουν συνέπειες.
Μεταξύ των στόχων είναι να δοθούν επαρκή κίνητρα σε αλιείς, υδατοκαλλιεργητές, διανομείς ή άλλους χρήστες των συγκεκριμένων υλικών, για την επιστροφή τους στην ξηρά για συλλογή και επεξεργασία. Πρόκειται για τα λεγόμενα απόβλητα αλιευτικών εργαλείων, όπως είναι τα δίχτυα, οι πετονιές και παγίδες και τα οποία είτε εγκαταλείπονται είτε χάνονται στη θάλασσα. Σύμφωνα με τους επιστήμονες τα υλικά αυτά συνιστούν μεταξύ άλλων πηγή μικροπλαστικών και επικίνδυνων χημικών ουσιών.
Κίνδυνοι για αλιείς
Τα αλιευτικά εργαλεία-φαντάσματα καταλήγουν στον πυθμένα της θάλασσας, μετατρέποντας σιγά-σιγά τμήματα της Μεσογείου σε ένα πραγματικό «νεκροταφείο εξοπλισμού», επικίνδυνο ακόμη και για όσους ασκούν αυτή τη δραστηριότητα. Τα δίχτυα αλιείας μπορεί να αποτελέσουν πρόβλημα ασφάλειας για τα σκάφη, όπως μπορούν να εξηγήσουν και οι ίδιοι οι ψαράδες. Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι άρχισαν να εφαρμόζονται στον Ατλαντικό Ωκεανό και τη Μεσόγειο ευρωπαϊκά σχέδια για την επίλυση του προβλήματος, όπως η πρωτοβουλία NETTAG+, η οποία φέρνει σε επαφή επιστήμονες, μηχανικούς και ψαράδες, για την πρόληψη και την ανάκτηση του χαμένου εξοπλισμού, μετριάζοντας τις βλαβερές συνέπειες αυτών των αποβλήτων. Το έργο χρηματοδοτείται από την ΕΕ και λειτουργεί σε Πορτογαλία, Ισπανία, Κροατία και Μάλτα.
Οι νέοι κανονισμοί
Οι σημαντικότερες διατάξεις των νέων κανονισμών που βρίσκονται ενώπιον της Βουλής, αφορούν, μεταξύ άλλων, τον ορισμό για τα αλιευτικά εργαλεία και τα απόβλητά τους, το πεδίο εφαρμογή των κανονισμών, την υποχρέωση των παραγωγών αλιευτικών εργαλείων που περιέχουν πλαστική ύλη για εγγραφή τους σε φορέα δαχείρισης της συγκεκριμένης γραμμής αποβλήτων και την οργάνωση σχετικού συλλογικού συστήματος διαχείρισης.
Επίσης προνοείται η συλλογή των συγκεκριμένων αποβλήτων, η πρόληψη δημιουργίας τους και η συνεργασία του φορέα διαχείρισης με άλλα φυσικά ή νομικά πρόσωπα. Άλλοι κανονισμοί αφορούν τη λειτουργία και αδειοδότηση συλλογικού συστήματος και την υποβολή ετήσιων εκθέσεων για την εφαρμογή του. Η διάθεση των προϊόντων αλιευτικών εργαλείων που περιέχουν πλαστική ύλη, οι υποχρεώσεις των διανομέων, το μητρώο παραγωγών, τα αδικήματα και οι ποινές αλλά και οι ποσοτικοί στόχοι των συστημάτων διαχείρισης των αποβλήτων αλιευτικών εργαλείων που περιέχουν πλαστική ύλη περιλαμβάνονται επίσης στη νέα νομοθεσία.
Υποδομές απόρριψης
Σύμφωνα με την προτεινόμενη νομοθεσία, ο φορέας διαχείρισης που θα συστήσει συλλογικό σύστημα διαχείρισης έχει την υποχρέωση, σε συνεργασία με το Τμήμα Αλιείας και Θαλάσσιων Ερευνών, την Αρχή Λιμένων Κύπρου και τις αρμόδιες τοπικές Αρχές, να διασφαλίζει τη δημιουργία, διαθεσιμότητα και προσβασιμότητα κατάλληλων υποδομών συλλογής για την απόρριψη των αποβλήτων αυτών, τουλάχιστον στους χώρους αλιευτικών καταφυγίων, λιμενικών εγκαταστάσεων, καταστημάτων πώλησης αλιευτικών εργαλείων που περιέχουν πλαστική ύλη καθώς και σε άλλους χώρους, όπου διευκολύνεται η απόρριψη από αλιείς, υδατοκαλλιεργητές, παραγωγούς των αποβλήτων αυτών, χρήστες ή λοιπούς κατόχους των αποβλήτων αυτών.
50% μέχρι το 2030
Σε σχέση με τους ποσοτικούς στόχους του συλλογικού συστήματος, αναφέρονται τα εξής:
1. Έως το 2030, ποσοστό τουλάχιστον 50% του συνόλου των αλιευτικών εργαλείων που περιέχουν πλαστική ύλη, σε παγκύπρια βάση, να συλλέγεται χωριστά και να μεταφέρεται σε αδειοδοτημένες εγκαταστάσεις για περαιτέρω διαχείριση.
2. Μέχρι το 2035 το ποσοστό να ανέλθει σε τουλάχιστον 70%.
Υψηλές δυνατότητες ανακύκλωσης
Η ανάλυση αντικτύπου της νομοθετικής πρότασης, την οποία ετοίμασε το Τμήμα Περιβάλλοντος, παρέχει σημαντικά στοιχεία σε σχέση με τους στόχους των νέων κανονισμών. «Η ανεξέλεγκτη απόρριψη και οι μεγάλες ποσότητες πλαστικών υλών από απορριφθέντα ή εγκαταλειμμένα και απολεσθέντα αλιευτικά εργαλεία ρυπαίνουν το θαλάσσιο κυρίως περιβάλλον, ενώ παράλληλα έχουν αρνητικές επιπτώσεις και στην ανθρώπινη υγεία. Οι αρνητικές αυτές επιπτώσεις για την υγεία και το περιβάλλον δημιούργησαν την ανάγκη για δημιουργία ενός ειδικού νομικού πλαισίου για την αποτελεσματική διαχείριση των αποβλήτων αλιευτικών εργαλείων που περιέχουν πλαστική ύλη. Στόχος είναι η πρόληψη και η μείωση του αντικτύπου των αποβλήτων αλιευτικών εργαλείων που περιέχουν πλαστική ύλη στο θαλάσσιο κυρίως περιβάλλον και την ανθρώπινη υγεία, καθώς και η εξοικονόμηση φυσικών πόρων και η προώθηση της μετάβασης σε μια κυκλική οικονομία με καινοτόμα και βιώσιμα επιχειρηματικά μοντέλα, προϊόντα και υλικά, συμβάλλοντας έτσι στην αποδοτική λειτουργία της εσωτερικής αγοράς, δεδομένου ότι τα πλαστικά εξαρτήματα των αλιευτικών εργαλείων έχουν υψηλές δυνατότητες ανακύκλωσης», αναφέρεται στη σχετική παράγραφο.
Κίνητρα επιστροφής
Στη συνέχεια παρατίθενται τα κύρια συμπεράσματα από την ανάλυση αντικτύπου που έγινε για τη νομοθεσία σε επίπεδο ΕΕ, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής Οδηγίας. Όπως αναφέρεται, «το μεγάλο ποσοστό πλαστικών υλών από τα απορριφθέντα αλιευτικά εργαλεία, περιλαμβανομένων των εγκαταλελειμμένων και απολεσθέντων στα θαλάσσια απορρίμματα, έδειξε ότι οι υφιστάμενες νομικές απαιτήσεις, που θεσπίστηκαν με τον Κανονισμό (EK) 1224/2009, την Οδηγία 200/59/ΕΚ και 2008/98/ΕΚ, δεν προβλέπουν επαρκή κίνητρα για την επιστροφή των αλιευτικών εργαλείων στην ξηρά για συλλογή και επεξεργασία. Ωστόσο, το σύστημα έμμεσων τελών, που θεσπίστηκε με την Οδηγία 2019/883/ΕΚ, χρειάζεται να συμπληρωθεί με περαιτέρω οικονομικά κίνητρα για τους αλιείς. Δεδομένου των υψηλών δυνατοτήτων ανακύκλωσης των εν λόγω αποβλήτων, προέκυψε ότι θα πρέπει τα κράτη μέλη της ΕΕ να θεσπίσουν συστήματα διευρυμένης ευθύνης των παραγωγών για τα αλιευτικά εργαλεία και τα συστατικά τους που περιέχουν πλαστική ύλη, ώστε να εξασφαλιστεί η χωριστή συλλογή».
Νέες πράσινες θέσεις εργασίας
Πέρα από τις θετικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις σε ύδατα, θαλάσσιους οργανισμούς, έδαφος και ανθρώπινη υγεία, αναμένονται και θετικές κοινωνικές. Συγκεκριμένα η ανάλυση αντικτύπου αναφέρει τις εξής:
- Ανάπτυξη νέων πράσινων θέσεων εργασίας, λόγω της αξιοποίησης των αποβλήτων ως νέων πόρων, για την παραγωγή νέων καινοτόμων προϊόντων, στο πλαίσιο των αρχών της κυκλικής οικονομίας.
- Μείωση των ποσοτήτων απόρριψης, κυρίως στο θαλάσσιο περιβάλλον, αποβλήτων αλιευτικών εργαλείων που περιέχουν πλαστική ύλη, άρα βελτίωση της ποιότητας ζωής.
- Ενίσχυση της περιβαλλοντικής ενημέρωσης και εκπαίδευσης για τη βιώσιμη κατανάλωση, την κυκλική οικονομία και τη διαχείριση αποβλήτων, καθώς και ενίσχυση της κοινωνικής ευαισθητοποίησης για τη μείωση της λανθασμένης απόρριψης και διαχείρισης των αποβλήτων αυτών.
Πηγή αποβλήτων και οι μίνι κρουαζιέρες
Σχολιάζοντας το νομοσχέδιο, η επικεφαλής του Κέντρου Μελετών και Έρευνας ΑΚΤΗ και ακτομηχανικός, Ξένια Λοϊζίδου, δήλωσε στον «Π» ότι είναι προς τη σωστή κατεύθυνση, καθώς τα απόβλητα αλιευτικών εργαλείων που περιέχουν πλαστική ύλη είναι ένα μεγάλο πρόβλημα στον κυπριακό και ευρύτερα στον μεσογειακό βυθό. Την ίδια ώρα τόνισε την ανάγκη να μην περιπλακεί στην πορεία με μία τεράστια γραφειοκρατία, η οποία θα οδηγήσει για ακόμα μία φορα σε «βραχυκύκλωμα». Επίσης ανέφερε ότι θα πρέπει να βρεθεί ουσιαστική λύση για την ανακύκλωση αυτών των αποβλήτων, χωρίς να θυματοποιούνται οι ψαράδες με επιπλέον κόστος.
Σύμφωνα με την κ. Λοϊζίδου, τα μικροπλαστικά έρχονται από τη θάλασσα κυρίως από παράνομες παράκτιες χωματερές στις γειτονικές μη ευρωπαϊκές χώρες και τις εκβολές των ποταμών τους, που κατεβάζουν μεγάλες ποσότητες πλαστικού. Όσον αφορά τις ευθύνες της Κύπρου, εκτός από την εφαρμογή του νομοσχεδίου για τα απόβλητα αλιευτικών εργαλείων που περιέχουν πλαστική ύλη, σημείωσε ότι αυτά που μπορούν να κάνουν οι αρμόδιοι είναι τα εξής:
- Να ελέγξουν ότι οι αγωγοί ομβρίων από τις πόλεις δεν καταλήγουν στη θάλασσα. Εδώ διαβεβαίωσε ότι καταλήγουν, με την ΑΚΤΗ να διαμαρτύρεται χρόνια για το ζήτημα, καθώς οι απορροές των ομβρίων από τις πόλεις είναι σημαντική πηγή μικροπλαστικών.
- Να ελεγχθούν οι μίνι-κρουαζιέρες, τις οποίες χαρακτήρισε ως πηγή σκουπιδιών και αποβλήτων στην παράκτια ζώνη.
- Να βρεθεί λύση για τη διαχείριση των πλαστικών επικαλύψεων εδάφους και των πλαστικών από τα θερμοκήπια στις γεωργικές καλλιέργειες.
- Να ανασταλούν όλα τα σκληρά παράκτια έργα, όπως οι κυματοθραύστες, που, όπως είπε, δημιουργούν συνθήκες συσσώρευσης μικροπλαστικών και διαταράσσουν την παράκτια δυναμική στην ευρύτερη περιοχή.
Το πρόβλημα υπάρχει εδώ και χρόνια. Η ΑΚΤΗ μετρά τα μικροπλαστικά σε 10 ακτές της ελεύθερης Κύπρου, τέσσερις φορές τον χρόνο, από το 2022. Σύμφωνα με τη βάση δεδομένων που διατηρεί το Κέντρο, σε μία χρονιά μετρήθηκαν έως και 4.000 μικροπλαστικά ανά τετραγωνικό μέτρο σε ορισμένες παραλίες.
