Η ανακεφαλαιοποίηση του συνεργατικού πιστωτικού τομέα (ΣΠΤ) με κρατικό χρήμα δεν αποτελούσε την πρώτη επιλογή των διεθνών δανειστών της Κύπρου, ήδη από την περίοδο που διαπραγματεύονταν με την κυβέρνηση Χριστόφια. Η διαπίστωση αυτή προκύπτει τόσο από το σχέδιο του μνημονίου που συμφώνησε για τον τραπεζικό τομέα ο τότε διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας Πανίκος Δημητριάδης, τον Νοέμβριο του 2012, όσο και από έγγραφα που κατατέθηκαν στην ερευνητική επιτροπή για τον Συνεργατισμό. Τα κείμενα αναδεικνύουν την κακή οικονομική κατάσταση του τομέα, τις ιδιαίτερα προβληματικές δομές εταιρικής διακυβέρνησης, ενώ η λύση των συγχωνεύσεων αποτελούσε προϊόν πολιτικής πίεσης της κυπριακής πλευράς προς την τρόικα, η οποία πείστηκε να εξετάσει το σενάριο.
Μετά από πολλές πιέσεις της κυπριακής πλευράς η τρόικα αποδέχθηκε αρχικά τη δημιουργία 21 νέων ΣΠΕ για να καταλήξει η κυβέρνηση Αναστασιάδη στο σενάριο των 18 ΣΠΕ. Αν είχε εφαρμοστεί το αρχικό σενάριο της τρόικας θα έμεναν σε λειτουργία μόνο τα επαγγελματικά ΣΠΕ και τα υπόλοιπα θα έκλειναν. Επιπλέον η τότε ηγεσία του Συνεργατισμού προσπάθησε μέχρι την τελευταία στιγμή να αποφύγει το ενδεχόμενο παροχής κρατικής στήριξης, ζητώντας από το κράτος να αγοράσει μετοχές τάξης Β’, κάτι που απέρριπτε κατηγορηματικά η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
«Μέχρι και τις τελευταίες συναντήσεις με την τρόικα πριν την κατάληξη στην τελική λύση/μοντέλο, ως τρόπος καταβολής της κρατικής ενίσχυσης προωθείτο από τον Συνεργατισμό η αγορά από την κυβέρνηση μετοχών τάξης Β’ (δηλαδή χωρίς δικαίωμα ψήφου) με στόχο το ΣΚ να διατηρήσει τον συνεργατικό του χαρακτήρα με τα μέλη να διατηρούν τον έλεγχο. Λίγο πριν ολοκληρωθούν οι διαβουλεύσεις και οριστικοποιηθεί η τελική λύση/μοντέλο η Γενική Διεύθυνση Ανταγωνισμού έθεσε ως αδιαπραγμάτευτη προϋπόθεση ότι για να λάβει ο ΣΠΤ κρατική ενίσχυση το κράτος θα έπρεπε να πάρει ως αντάλλαγμα μετοχές τάξης Α’, κάτι το οποίο είναι λογικό από τεχνοκρατικής άποψης. Αυτό ήταν και το τέλος του ΣΠΤ στη μορφή με την οποία συστάθηκε και λειτούργησε για 90 χρόνια», αναφέρει ο Σταύρος Ιακώβου, πρώην επικεφαλής της Διεύθυνσης Λειτουργικών και Διοικητικών Εργασιών της Συνεργατικής Κυπριακής Τράπεζας και νυν μεταβατικός CEO στην Κυπριακή Εταιρεία Διαχείρισης Περιουσιακών Στοιχείων Λτδ (ΚΕΔΙΠΕΣ), σε εμπιστευτικό υπόμνημα που κατέθεσε στην ερευνητική επιτροπή για τον Συνεργατισμό.
Το μνημόνιο του 2012
Πριν φτάσουμε στο μοντέλο των 18 ΣΠΙ είχε προηγηθεί σειρά επαφών και διεργασιών. Μετά από έντονες πιέσεις και τις φήμες για αυξανόμενες εκροές στη Λαϊκή Τράπεζα, ο Πανίκος Δημητριάδης «κλείνει» τον Νοέμβριο του 2012 το τραπεζικό σκέλος του προγράμματος στήριξης που διαπραγματευόταν η κυβέρνηση Χριστόφια. Στο κείμενο υπάρχει ειδική αναφορά για τον συνεργατικό πιστωτικό τομέα και για ένα σφιχτό πλαίσιο αναδιάρθρωσης. «Τα συνεταιριστικά πιστωτικά ιδρύματα διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη χρηματοδότηση της εγχώριας οικονομίας και η ενίσχυση του ΣΠΤ αποτελεί σημαντικό στόχο του προγράμματος. Λόγω της οικονομικής του συνάφειας και των νομικών ιδιαιτεροτήτων του, καθώς και της έλλειψης αξιολόγησης των κινδύνων, αυτό το τμήμα του χρηματοπιστωτικού τομέα απαιτεί αναδιάρθρωση και εξυγίανση καθώς και ισχυρότερη ρύθμιση και εποπτεία», αναφέρεται. Τι συμφωνήθηκε να γίνει:
- Η εποπτεία των ΣΠΙ να αποσπασθεί από το Υπουργείο Εμπορίου και να ενσωματωθεί στην Κεντρική Τράπεζα μέχρι το τέλος Ιουνίου 2013. Η νομοθεσία ορίστηκε να εγκριθεί μέχρι το τέλος Μαρτίου 2013.
- Οι λογαριασμοί των συνεταιριστικών πιστωτικών ιδρυμάτων πάνω από ένα μέγεθος που θα αποφασιζόταν από την Κεντρική Τράπεζα σε συνεννόηση με την ΕΕ, την ΕΚΤ και το ΔΝΤ να υπόκεινται σε ανεξάρτητο ετήσιο έλεγχο από εξωτερική διεθνώς αναγνωρισμένη ελεγκτική εταιρεία.
- Με νομοθεσία που θα εγκρινόταν μέχρι το τέλος Ιουνίου του 2013, σε συνεννόηση με την ΕΕ, την ΕΚΤ και το ΔΝΤ, η Κεντρική Τράπεζα, με τη βοήθεια του τότε εποπτικού φορέα, να προχωρούσε σε μελέτη βιωσιμότητας κάθε ΣΠΙ ξεχωριστά και να σχεδίαζε μια στρατηγική για την αναδιάρθρωση των βιώσιμων και την εξυγίανση των μη βιώσιμων ιδρυμάτων. Προκειμένου να καταστεί δυνατή η εξυγίανση των ΣΠΕ, έπρεπε να ληφθούν όλα τα κατάλληλα μέτρα, συμπεριλαμβανομένης και της προσωρινής αναστολής του πλαισίου αμοιβαίας εγγύησης για τα ΣΠΙ.
- Η στρατηγική για το ΣΠΤ, που θα περιείχε τις επιλογές συγχωνεύσεων, αναδιάρθρωσης και εξυγίανσης, να υποβαλλόταν για ενημέρωση στην τρόικα μέχρι το τέλος Απριλίου 2013 και να δινόταν η εντολή να γίνει διάκριση μεταξύ βιώσιμων και μη βιώσιμων οργανισμών. Η κατευθυντήρια αρχή ήταν σε κάθε περίπτωση να επιλεγεί η λιγότερο ακριβή λύση. Η υλοποίηση της στρατηγικής θα έπρεπε να ολοκληρωθεί έως τις 31/12/2014. Μετά την ολοκλήρωση της διαδικασίας αναδιάρθρωσης η αμοιβαία εγγύηση θα μπορούσε να επανέλθει υπό τον όρο ότι θα υπάρξει μια νέα δομή διακυβέρνησης, η οποία θα προβλέπει σαφή διαδικασία λογοδοσίας και κίνητρα για την αποφυγή του ηθικού κινδύνου, λαμβάνοντας υπόψη ένα διττό σύστημα εποπτείας που εφαρμόζεται σε άλλες χώρες της ΕΕ.
Θα έμεναν μόνο οκτώ
Πλήρης ανατροπή του τρόπου διοίκησης των ΣΠΕ είχε συμφωνηθεί το 2012, η οποία προέβλεπε απομάκρυνση μελών των δ.σ. με μη εξυπηρετούμενα δάνεια, επιβολή ορίου δανεισμού για τα μέλη των διοικήσεων (όσοι είχαν πάνω από ένα όριο που θα όριζε η Κεντρική Τράπεζα θα απομακρύνονταν), απαγόρευση παροχής δανείων σε μη μέλη των ΣΠΕ (ίσως η πιο ριζοσπαστική πρόταση καθώς θα μετέτρεπε τις ΣΠΕ και πάλι σε συνεταιριστικές οργανώσεις), δημοσιοποίηση του δανεισμού των μελών των διοικήσεων και ορισμό νέων διοικητικών συμβουλίων στα οποία η πλειοψηφία θα αποτελούνταν από ανεξάρτητα μέλη. Οι παραπάνω όροι της τρόικας αναδεικνύουν και τη χαοτική κατάσταση που επικρατούσε στο εσωτερικό του Συνεργατισμού.
Με βάση τα όσα περιγράφει ο Σταύρος Ιακώβου σε εμπιστευτικό υπόμνημα που κατέθεσε στην ερευνητική επιτροπή για τον Συνεργατισμό, τον Δεκέμβριο του 2012 η τρόικα ζητούσε «αίμα».
«Στελέχη της ΣΚΤ είχαν τότε ενημερωθεί προφορικά από ανώτερο λειτουργό του Υπουργείου Οικονομικών ότι σε συνάντηση με κλιμάκιο της τρόικας του επισημάνθηκε ότι δεν συζητούνται πλέον σενάρια συγχωνεύσεων των ΣΠΙ και σύσταση μοντέλου τύπου Rabobank Ολλανδίας. Η τρόικα προσανατολιζόταν πλέον προς τη δημιουργία μιας συνεργατικής τράπεζας με καταστήματα […]. Αναμένονταν όπως ανέφερε βίαιες απολύσεις υπαλλήλων στον ΣΠΤ μέχρι τον επόμενο Σεπτέμβριο το αργότερο. Έχοντας υπόψη την κακή οικονομική και λειτουργική κατάσταση των ΣΠΙ η αρχική θέση της τρόικας ήταν ότι έκαστο ΣΠΙ θα έπρεπε για σκοπούς εξακρίβωσης της βιωσιμότητας και της ευρωστίας του να αξιολογηθεί σε χωριστή βάση ανεξαρτήτως της σύνδεσής τους με τη ΣΚΤ. Εάν κάτι τέτοιο εφαρμοζόταν, 90 από τα 98 ΣΠΙ θα έμπαιναν αμέσως υπό εκκαθάριση και θα παρέμεναν μόνο τα επαγγελματικά ΣΠΙ», αναφέρει ο κ. Ιακώβου.
Τα παραπάνω κινητοποίησαν την τότε ηγεσία του Συνεργατισμού, η οποία απέστειλε σε κυβέρνηση και κόμματα υπόμνημα με το οποίο εξηγούνταν γιατί έπρεπε να διασωθεί ο Συνεργατισμός.
«Τελικά», αναφέρει ο κ. Ιακώβου, «μετά από πολλές προσπάθειες τόσο της ΣΚΤ όσο και της ΚΤΚ η τρόικα αποδέχθηκε τις συγχωνεύσεις ως τρόπο αναδιάρθρωσης [σ.σ. το σχετικό email έχει ημερομηνία 16/11/2012]. Οι λειτουργοί της ΥΚΦ μετά από ολονύκτιες προσπάθειες και εξετάζοντας πολυάριθμα σενάρια συγχωνεύσεων κατάφεραν τελικά με πολλές δυσκολίες να καταλήξουν σε σενάριο μέσα από το οποίο προέκυπταν 21 βιώσιμες οντότητες. […] Η τελική λύση όπως αυτή διαμορφώθηκε σε έγγραφο στρατηγικής το οποίο συμφωνήθηκε μεταξύ της τρόικας και της Κυπριακής Δημοκρατίας, ΚΤΚ και ΣΚΤ, προνοούσε τη δημιουργία μέσα από συγχωνεύσεις 18 οντοτήτων. Το πλαίσιο των συγχωνεύσεων μαζί με σχετική επεξήγηση των βασικών προνοιών του σχεδίου αναδιάρθρωσης παρουσιάστηκε σε σχετική παγκύπρια σύσκεψη στο ξενοδοχείο Hilton Park στη Λευκωσία τον Αύγουστο του 2013».
Πάντως, η αρχική αντίδραση της ηγεσίας του Συνεργατισμού στο σενάριο των συγχωνεύσεων σε 21 ιδρύματα ήταν αρνητική! «Ενημερώθηκε η Διεύθυνση και η Επιτροπεία της Τράπεζας για το ότι τη τελευταία στιγμή υποβλήθηκε σενάριο συγχωνεύσεων με 21 ΣΠΙ και αποφεύχθηκε το μοιραίο. Δεν έδειξαν όμως να αντιλαμβάνονται τη σοβαρότητα της κατάστασης προβαίνοντας σε δριμεία επίθεση προς τους αρμόδιους λειτουργούς αφού, όπως ανέφεραν, δεν είχαν εξουσιοδοτήσει κανέναν να προβεί σε υποβολή πρότασης για συγχωνεύσεις έστω και εάν αυτή δεν ήταν επίσημη και/ή δεσμευτική και πως το ΣΚ δεν είχε καμία πρόθεση να προβεί σε περαιτέρω συγχωνεύσεις», τονίζει ο κ. Ιακώβου στο σημείωμά του προς την ερευνητική επιτροπή.
