Παρέμβαση Ιωνά Νικολάου για την Αρχή κατά της Διαφθοράς - Οι ανακριτικές εξουσίες να ανατεθούν σε ειδική μονάδα

Ο πρώην υπουργός Δικαιοσύνης και Δημόσιας Τάξης Ιωνάς Νικολάου, με επιστολή του προς τα μέλη της Επιτροπής Νομικών της Βουλής, επισημαίνει τις αντιρρήσεις του σε σχέση με την ανάθεση ανακριτικών εξουσιών στην Αρχή Καταπολέμησης της Διαφθοράς. Ο κ. Νικολάου, ο οποίος υπήρξε ο αρχιτέκτονας της σύνταξης του σχετικού νομοσχεδίου διαφωνεί με την τοποθέτηση ότι η Αρχή θα είναι «ξεδοντιασμένη» αν δεν διαθέτει ανακριτικές αρμοδιότητες.

Ο Ιωνάς Νικολάου στην επιστολή του αναφέρει ότι είναι σημαντικό η καταστολή της διαφθοράς «να γίνεται από μια εξειδικευμένη Αρχή επιβολής του νόμου, που να συγκεντρώνει όλα τα στοιχεία και εγγυήσεις αποφυγής των οποιωνδήποτε παρεμβάσεων ή εμποδίων».

Κατά την άποψή του η οποία διαμορφώθηκε από τη μελέτη συστημάτων άλλων χωρών, μαζί με την Αρχή κατά της Διαφθοράς θα μπορούσε να συσταθεί και Μονάδα Καταπολέμησης Πράξεων Διαφθοράς, η οποία μπορεί να κάνει ανακρίσεις για αδικήματα διαφθοράς. Κατά τον πρώην υπουργό, η μονάδα θα λειτουργεί υπό τον γενικό εισαγγελέα και θα στελεχώνεται από λειτουργούς της Νομικής Υπηρεσίας, και έμπειρους ανακριτές της Αστυνομίας, οι οποίοι θα έχουν υπηρεσιακή ανεξαρτησία και θα αναφέρονται είτε στον γενικό είτε στον βοηθό γενικό εισαγγελέα. Στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων της, αυτή η μονάδα θα μπορεί να εξετάζει πράξεις διαφθοράς που αφορούν τόσο τον δημόσιο όσο και τον ιδιωτικό τομέα.

Όπως τονίζει ο Ιωνάς Νικολάου στην επιστολή του «η εξάλειψη των προκλήσεων όσον αφορά την ικανότητα των διωκτικών αρχών να διερευνούν και να διώκουν αποτελεσματικά τη διαφθορά μπορεί να αντιμετωπιστεί με την εξειδίκευση στη διερεύνηση αδικημάτων διαφθοράς η οποία θα συμβάλει στην αντιμετώπιση ζητημάτων όπως είναι η ικανότητα των ανακριτών, η αντιμετώπιση των υπερβολικών ή ασαφών διατάξεων για την άρση ασυλιών ή άκαμπτων κανόνων για την πρόσβαση σε τραπεζικές πληροφορίες που εμποδίζουν χρηματοοικονομικές έρευνες, η ενίσχυση της διασυνοριακής συνεργασίας, η εφαρμογή καλών πρακτικών από άλλες χώρες».

Ζυγίστε καλά

Ο Ιωνάς Νικολάου καλεί τους βουλευτές της Επιτροπής Νομικών να ζυγίσουν τα πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα της ανάθεσης ανακριτικών αρμοδιοτήτων «σε μια Αρχή της οποίας το οποιοδήποτε πλαίσιο διορισμού δεν μπορεί να διασφαλίσει τις εγγυήσεις αποτελεσματικότητας, την ανεξαρτησία και ακεραιότητά της». Όπως σημειώνει η λειτουργία της Αρχής με ανακριτικές εξουσίες δεν θα μπορεί να διασφαλίσει τον αποτελεσματικό συντονισμό της με τις αρχές επιβολής του νόμου (Αστυνομία, Τελωνείο κ.ά.), θα έχει λειτουργικές αδυναμίες, αδυναμίες ανταπόκρισης στις ανακριτικές ευθύνες ή δυσκολίες ή ιδιαιτερότητες λόγω απουσίας εμπειριών, επάρκειας προσωπικού, ικανοτήτων σε θέματα ανακρίσεων, πόρων και συγκροτημένης δομής, κάτι που θα αποτελέσει εμπόδιο και τροχοπέδη στην αποτελεσματική δίωξη της διαφθοράς σε μια εποχή που συζητείται η ατιμωρησία και η ανεπάρκεια στη διερεύνηση αδικημάτων διαφθοράς».

Δεν αρκεί η καταστολή

Ο Ιωνάς Νικολάου κάνει αναφορά σε έκθεση της ΕΕ για τη διαφθορά στην οποία μεταξύ άλλων επισημαίνεται ότι η αξιολόγηση όλων των σταδίων της διαδικασίας των υποθέσεων της διαφθοράς είναι δύσκολη, καθώς στα περισσότερα κράτη μέλη δεν υπάρχει συνοχή στα στατιστικά στοιχεία. Εν τούτοις τα συμπεράσματα της έκθεσης όπως καταγράφονται είναι ενδεικτικά των προβλημάτων και του μεγέθους αυτών, όταν το σκέλος της καταστολής της διαφθοράς θα ανατεθεί σε μια Αρχή χωρίς εχέγγυα αποτελεσματικότητας.

•           Τα κατασταλτικά μέτρα, όπως σημειώνεται, από μόνα τους δεν επαρκούν για την αντιμετώπιση της διαφθοράς με αποτελεσματικό τρόπο. Παρ' όλα αυτά, η δυνατότητα των δικαστηρίων να επιβάλλουν αποτρεπτικές ποινικές κυρώσεις, διαδραματίζει σημαντικό αποτρεπτικό ρόλο και αποτελεί σαφή ένδειξη ότι η διαφθορά δεν είναι ανεκτή.

•           Η ανεξαρτησία των ανακριτικών αρχών και της δικαστικής εξουσίας αποτελούν βασικά στοιχεία για την καταπολέμηση της διαφθοράς από την άποψη της ικανότητας του ανακριτικού και δικαστικού συστήματος να χειρίζεται αποτελεσματικά τις περιπτώσεις διαφθοράς, μεταξύ άλλων και στα υψηλά κλιμάκια, καθώς και από την άποψη των προτύπων ακεραιότητας που διαμορφώνονται εντός αυτών, ώστε να αποδίδεται δικαιοσύνη σε υποθέσεις διαφθοράς, κατά τρόπο αντικειμενικό και αμερόληπτο, χωρίς οποιαδήποτε αθέμιτη επιρροή.

•           Σε άλλες περιπτώσεις, οι υπηρεσίες επιβολής του νόμου για την καταπολέμηση της διαφθοράς αντιμετώπισαν την παρέμβαση των πολιτικών παραγόντων στη διαχείριση και τη λειτουργία τους. Οι ευρείες εξουσίες που απολαμβάνουν οι φορείς καταπολέμησης της διαφθοράς δεν συνδυάζονται πάντα με την υποχρέωση λογοδοσίας, γεγονός που δημιουργεί υπόνοιες ότι ενδέχεται να διστάζουν να αποκαλύψουν υποθέσεις που αφορούν τα υψηλά κλιμάκια ή να καταφεύγουν σε αμφιλεγόμενες μεθόδους έρευνας.

•           Οι μεμονωμένες αναλύσεις ανά χώρα επισημαίνουν ανησυχίες όσον αφορά την ακεραιότητα των ανακριτών, εισαγγελέων και δικαστικών λειτουργών που ασχολούνται με υποθέσεις διαφθοράς και προβληματισμούς σχετικά με την ανεξαρτησία και την ακεραιότητά τους, όπως φαίνεται από το εύρος και το είδος των υποθέσεων διαφθοράς στις οποίες εμπλέκονται δικαστές. Ένα εκ των κρατών μελών θέσπισε ειδικό δικαστήριο κατά της διαφθοράς το οποίο αντιμετώπισε σημαντικές προκλήσεις (ακόμη και την προσωρινή διάλυση), οι οποίες επηρεάζουν τη σταθερότητά του και την ικανότητα θεμελίωσης ενός πειστικού ιστορικού.

•           Σε αρκετά κράτη μέλη, φαίνεται να υπάρχει έλλειψη βούλησης και ικανότητας αντιμετώπισης περίπλοκων ή ευαίσθητων υποθέσεων διαφθοράς.

•           Η περιορισμένη αποτρεπτικότητα της δικαστικής καταδίκης επισημάνθηκε, επίσης, σε πολλά κράτη μέλη, όπου η συχνότητα της αναστολής των κυρώσεων ή η επιβολή εξαιρετικά ήπιων κυρώσεων σε υποθέσεις διαφθοράς παρατηρήθηκε ως συχνό φαινόμενο.

•           Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι τα δικονομικά κενά ενδέχεται πολλές φορές να παρεμποδίζουν τη διερεύνηση υποθέσεων διαφθοράς σε ορισμένα κράτη μέλη. Τα παραδείγματα περιλαμβάνουν υπερβολικές ή ασαφείς διατάξεις για άρση ασυλιών ή εσφαλμένη εφαρμογή αυτών και διατάξεις περί παραγραφής που εμποδίζουν την ολοκλήρωση πολύπλοκων υποθέσεων, κυρίως σε συνδυασμό με χρονοβόρες διαδικασίες ή άκαμπτους κανόνες για την πρόσβαση σε τραπεζικές πληροφορίες που εμποδίζουν χρηματοοικονομικές έρευνες και τη διασυνοριακή συνεργασία.

Θέμα διάκρισης εξουσιών

Ο πρώην υπουργός Δικαιοσύνης αναφέρεται στο ιστορικό σύνταξης του νομοσχεδίου τονίζοντας πως η διαδικασία διορισμού και παύσης του επιτρόπου και των βοηθών του (της Αρχής κατά της Διαφθοράς), όπως ήταν η σύνθεση στο αρχικό νομοσχέδιο, αποτέλεσε αντικείμενο έντονου προβληματισμού και συζητήθηκε σε έκταση με τον τότε γενικό εισαγγελέα Κώστα Κληρίδη, όπως και η παραχώρηση ανακριτικών αρμοδιοτήτων στην Αρχή. Προτάθηκαν και συζητήθηκαν διάφορες επιλογές που δυνατό να διασφάλιζαν περαιτέρω την ανεξαρτησία της Αρχής, έστω και αν δεν θα είχε ανακριτικές αρμοδιότητες, οι οποίες δυστυχώς κρίθηκαν από τον γενικό εισαγγελέα ότι συγκρούονταν με την Αρχή της Διάκρισης των Εξουσιών. Η ρύθμιση στο νομοσχέδιο αποτέλεσε λύση ανάγκης, γνωρίζοντας ότι θα προκαλούσε προβληματισμό και συζήτηση κατά την εξέταση του νομοσχεδίου στην αρμόδια κοινοβουλευτική επιτροπή. Γι’ αυτό η οποιαδήποτε επιλογή, πέρα από τον προβληματισμό καθόσον αφορά τη συνταγματικότητα, θα πρέπει να διασφαλίζει τις εγγυήσεις ανεξαρτησίας και την απουσία πολιτικών παρεμβάσεων, όπως είναι η συμμετοχή της Βουλής των Αντιπροσώπων στη διαδικασία επιλογής των μελών της, παράγοντες που σύμφωνα με την έκθεση επηρεάζουν την (προσωρινή ή μακροχρόνια) επιτυχία των υπηρεσιών καταπολέμησης της διαφθοράς.

Στην έκθεση της ΕΕ, η οποία ασχολήθηκε με τον διορισμό και απόλυση των επικεφαλής των αρχών επιβολής του νόμου, σημειώνεται ότι: «Δεν υφίσταται ενιαίο πρότυπο το οποίο θα μπορούσε να θεωρηθεί ως υπόδειγμα για τις διαδικασίες διορισμού και απόλυσης των επικεφαλής των αρχών επιβολής του νόμου ή των υπηρεσιών δίωξης. Οι εν λόγω αποφάσεις λαμβάνονται, στα περισσότερα κράτη μέλη, από τις κυβερνήσεις ως έκφραση της πολιτικής ευθύνης και αντικατοπτρίζουν τη θέση των αρχών επιβολής του νόμου εντός της εκτελεστικής εξουσίας. Ανεξάρτητα από τη διαδικασία που ακολουθείται, η διαδικασία πρέπει να είναι αξιόπιστη και αξιοκρατική προκειμένου να αποφευχθεί οποιαδήποτε εντύπωση πολιτικής μεροληψίας και να επιτραπεί στην Αστυνομία και τους εισαγγελείς (ανακριτές) να ερευνήσουν υποθέσεις διαφθοράς όπου και αν τις ανακαλύψουν».

Παρ’ όλο ότι η επιτυχία της Αρχής κατά της Διαφθοράς ως μηχανισμού ελέγχου και όχι ως αρχής επιβολής του νόμου θα μπορούσε, σύμφωνα με το πιο πάνω συμπέρασμα της έκθεσης, να κριθεί «ως έκφραση της πολιτικής ευθύνης εντός της εκτελεστικής εξουσίας» εν τούτοις ο κ. Νικολάου θεωρεί ότι λόγω της έκτασης και της φύσης της διαφθοράς στην Κύπρο, η λειτουργία της Αρχής ως κεντρικού μηχανισμού ελέγχου ενισχύεται από την εμπιστοσύνη και ανεξαρτησία που πρέπει να απολαμβάνει και την αποφυγή προσπαθειών δυσφήμισής της. Η ρύθμιση μιας διαφανούς διαδικασίας επιλογής των μελών της και των αναγκαίων ασφαλιστικών δικλίδων για το χωρίς αντικειμενικό λόγο παύσης τους, προσφέρουν πρόσθετη αξία στη λειτουργία και την αποτελεσματικότητά της.

Συνεπώς, η ρύθμιση διαδικασίας επιλογής από κατάλογο υποψηφίων, τριπλάσιο του αριθμού των μελών της, που θα προτείνεται από Γνωμοδοτικό Συμβούλιο και θα διορίζονται από το Υπουργικό Συμβούλιο είναι ίσως η καλύτερη δυνατή διαφανής διαδικασία. Το Γνωμοδοτικό Συμβούλιο θα απαρτίζεται από μη πολιτικά πρόσωπα, όπως πρώην δικαστικό, εκπροσώπους επαγγελματικών συνδέσμων και ΜΚΟ, ακαδημαϊκούς και προσωπικότητες του επιστημονικού κόσμου και θα συντάσσει εκθέσεις αξιολόγησης για ένα έκαστο των υποψηφίων, τις οποίες υποβάλλει κατά αλφαβητική σειρά στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.