Στην πορεία τους προς το Ισραήλ και την ίδρυση του δικού τους κράτους, 52 χιλιάδες Εβραίοι βρήκαν καταφύγιο στην Κύπρο και περισσότερα από δύο χιλιάδες παιδιά Εβραίων γεννήθηκαν στη χώρα μας, σε στρατόπεδα κράτησης στον Καράολο, τη Ξυλοτύμπου, τη Δεκέλεια και αλλού, την περίοδο 1946-1949.
Η κυπριακή γη αποτέλεσε το καταφύγιο των επιζώντων από το Ολοκαύτωμα, και χθες, 73 χρόνια από τον τερματισμό λειτουργίας των στρατοπέδων κράτησης τους, η πολιτεία τίμησε αυτή την επέτειο, «μαρτυρία της μακροχρόνιας φιλίας μεταξύ Κύπρου και Ισραήλ και των δεσμών μεταξύ των δύο λαών, όπως διαμορφώθηκαν την περίοδο μεταξύ 1946 και 1949», όπως είπε ο Υπουργός Άμυνας, Χαράλαμπος Πετρίδης. Η παρουσία πάνω από 50.000 Εβραίων προσφύγων στην Κύπρο είναι μια ιστορία που αξίζει να παραμείνει στη μνήμη των νεότερων αλλά και των μελλοντικών γενεών, σημείωσε.
Ο Πρέσβης του Ισραήλ στην Κύπρο, Ορέν Ανολίκ, δήλωσε πως «τιμούμε τους 52.000 Εβραίους που πέρασαν από την Κύπρο και τα 2.200 παιδιά που γεννήθηκαν στα στρατόπεδα κράτησης, αλλά και τον κυπριακό λαό που στάθηκε στο πλευρό τους αλληλέγγυος, τιμούμε τη γενναιοδωρία όσων προσέφεραν βοήθεια δίχως όρους στον λαό μας, ευχαριστούμε τους απογόνους αυτών των ανθρώπων που διατηρούν ζωντανή αυτή την κληρονομιά». Ας μην ξεχνούμε, είπε, ότι η περίοδος αυτή αποτέλεσε την απαρχή των στενών δεσμών μεταξύ των δύο κρατών μας, οι οποίοι συνεχίζουν να αναπτύσσονται, επεσήμανε.
Συγκλονιστική ήταν η στιγμή που ο Ισραηλινός πρέσβης αναφέρθηκε στην προσωπική ιστορία μέλους της οικογενείας του, ο οποίος σε ηλικία 15 ετών βρέθηκε από τη Ρουμανία στην Κύπρο, στην πορεία του προς το Ισραήλ. Παρά τις δύσκολες συνθήκες διαβίωσης στα στρατόπεδα κράτησης, οι Εβραίοι πρόσφυγες κατόρθωσαν να συνεχίσουν τις πολιτιστικές και θρησκευτικές τους δραστηριότητες είπε ο κ. Ανολίκ, προσθέτοντας πως «η περίοδος αυτή έχει χαραχθεί βαθιά στη συλλογική μνήμη του ισραηλινού λαού και αποτελεί σημαντικό κεφάλαιο της ιστορίας μας. Η προσωρινή παραμονή 52.000 Εβραίων προσφύγων στην Κύπρο υπήρξε προπαρασκευαστικό βήμα για την ομαλή ένταξή τους στο κράτος του Ισραήλ».
Ο Ισραηλινός Πρέσβης είπε επίσης πως η ιστορία των Εβραίων προσφύγων δεν ήταν γνωστή στον κυπριακό λαό για πολλές δεκαετίες, σημειώνοντας πως «το αφιερωμένο στη γέννηση πάνω από 2.000 παιδιών Εβραίων κρατουμένων μνημείο σηματοδοτεί τη δημιουργία ενός κοινού ορόσημου στη συλλογική μνήμη και των δύο λαών».
Από την ηλεκτρονική εγκυκλοπαίδεια polignosi διαβάζουμε σχετικά:
«Δώδεκα στρατόπεδα λειτούργησαν στην Κύπρο και συνολικά 52.221 μετανάστες εβραϊκής καταγωγή διέμειναν σε αυτά από το 1946-1949. Οι Εβραίοι άρχισαν να μεταφέρονται στην Κύπρο μετά το Β Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι άνθρωποι αυτοί έφεραν στον κόσμο 2,200 παιδιά, στο Βρετανικό Στρατιωτικό Νοσοκομείο BMH.
Ιστορικό υπόβαθρο
Μετά το πέρας του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, και ύστερα από την τραγωδία του Ολοκαυτώματος, το ζήτημα της δημιουργίας ενός εβραϊκού κράτους επανήλθε δυναμικά στο προσκήνιο.
Το λεγόμενο εβραϊκό ζήτημα έπρεπε να επιλυθεί, και μάλιστα σε μια εποχή κατά την οποία ο εβραϊκός πληθυσμός στην περιοχή της Παλαιστίνης άγγιζε πλέον τις 550.000-600.000.
Την ίδια περίοδο το αίτημα των λαών για ελευθερία και η προϊούσα αποδυνάμωση της Βρετανικής Αυτοκρατορίας επηρέαζαν την όλη κατάσταση στην περιοχή της Μέσης Ανατολής.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι Βρετανοί, αφού πρώτα αποχώρησαν από την Ιορδανία και λίγο πριν εγκαταλείψουν την Ινδία, οδηγήθηκαν στην απόφαση να εγκαταλείψουν την Παλαιστίνη.
Το Φεβρουάριο του 1947 η Βρετανία ζήτησε από τον αρτισύστατο Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών να αποφανθεί για την τύχη της Παλαιστίνης, που συνιστούσε την τελευταία Δυτική «εντολή» στη Μέση Ανατολή.
Η ειδική επιτροπή που συγκρότησε προς τούτο ο ΟΗΕ μελέτησε τη διαμορφωθείσα κατάσταση και υπέβαλε εντέλει δύο σχέδια για το μέλλον της Παλαιστίνης: το πρώτο σχέδιο προέβλεπε τη διαίρεση της Παλαιστίνης με τη δημιουργία ενός εβραϊκού και ενός αραβικού κράτους, ενώ το δεύτερο, το σχέδιο της μειοψηφίας, προέκρινε την ομοσπονδιακή ένωση των δύο κρατών και την άσκηση μιας κοινής εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής.
Η εβραϊκή πλευρά αποδέχτηκε την πρόταση της πλειοψηφίας, ενώ οι Άραβες απέρριψαν και τα δύο προταθέντα σχέδια. Έτσι, στις 29 Νοεμβρίου 1947 η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ αποφάσισε κατά πλειοψηφία τη σύσταση δύο κρατών, ενός αραβικού και ενός εβραϊκού.
Σύμφωνα με τη Δρ Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας Ευαγγελία Ματθοπούλου οι Εβραίοι έμειναν στην Κύπρο μέχρι τις 10 Φεβρουαρίου 1949. Κατά τους τελευταίους μήνες έμειναν 10 περίπου χιλιάδες άνδρες, στρατεύσιμης ηλικίας, αφού η κυβέρνηση της Μεγάλης Βρετανίας ανησυχούσε ότι η μαζική άφιξη ανδρών από τα στρατόπεδα της Κύπρου στην Παλαιστίνη θα ενίσχυε στρατιωτικά την εβραϊκή πλευρά και θα δυναμίτιζε τις προοπτικές της ανακωχής μεταξύ Εβραίων και Αράβων.
Summer camp
Οι εκτοπισμένοι «παράνομοι μετανάστες» όπως τους θεωρούσε η Βρετανία, «φιλοξενήθηκαν» σε χώρους κράτησης. Το λεγόμενο summer camp λειτουργούσε στην περιοχή Καράολος, βόρεια της Αμμοχώστου ενώ το winter camp στην περιοχή Ξυλοφάγου–Ορμήδειας. Η Βρετανία προσπαθώντας να διατηρήσει τις ισορροπίες εμπόδιζε την πορεία τους προς την Παλαιστίνη. Οι Κύπριοι κάτοικοι του νησιού όμως τους βοηθούσαν να δραπετεύσουν.
Την τριετία 1946-1949, ανεγέρθηκαν 12 «κάμποι» στις περιοχές Καράολου στην Αμμόχωστο και στην Ξυλοτύμπου-Δεκέλεια. Εβραίοι όλων των ηλικιών και ιδίως ορφανά παιδιά που έχασαν τους γονείς τους στο Ολοκαύτωμα, «φιλοξενήθηκαν» στα κρατητήρια υπό άθλιες συνθήκες. Η μόνη τους έγνοια, να φτάσουν στην Παλαιστίνη. Τα στρατόπεδα κράτησης των Βρετανών, δεν προσέφεραν καμία άνεση στους εκτοπισμένους. Αυτό το συμπέρασμα προκύπτει και από τα όσα είχε αναφέρει ο Emanuel Gutmann. Ο καθηγητής είχε σταλεί στην Κύπρο από την εβραϊκή οργάνωση Χαγκάνα της Παλαιστίνης, για να εργαστεί ως δάσκαλος για τους έφηβους κρατουμένους. Όπως είχε καταγράψει, οι άνθρωποι είχαν μόνο ένα ξύλινο κρεββάτι. Αυτή ήταν όλη κι όλη η περιουσία τους και η ασχολία τους. Στον καταυλισμό επικρατούσε απραξία και ανία. Επιπλέον οι Βρετανοί, προσπαθούσαν να κρατήσουν απόσταση από τους κρατουμένους. Δεν ασχολούνταν μαζί τους και τους εγκατέλειψαν στην τύχη τους. Η απουσία ρουχισμού και η κακή διατροφή είχε ως αποτέλεσμα, τα τρία αυτά χρόνια να παραμείνουν στην ανάμνησή τους ως εφιαλτικά.
Οι πρώτοι
Οι πρώτοι Εβραίοι πρόσφυγες έφτασαν στο νησί στις 15 Αυγούστου 1946. Για την κατασκευή των κρατητηρίων εργάστηκαν Κύπριοι και Βρετανοί εργάτες. Μάλιστα ζητήθηκε από τους Εβραίους να βοηθήσουν έναντι αμοιβής στην ανέγερση των δικών τους «φυλακών». Η απάντησή τους ήταν αποστομωτική δηλώνοντας πως «[…] έχουν κτίση αρκετά στρατόπεδα εις ολόκληρον την Ευρώπην και ότι δεν επιθυμούν να ανεγείρουν και έτερον στρατόπεδον» («Ελευθερία», 31 Αυγούστου 1946). Ακόμα ένα γεγονός όμως που εξόργισε τους πρόσφυγες Εβραίους, ήταν η παρουσία Γερμανών αιχμαλώτων της Βρετανικής διοίκησης. Είχαν μεταφερθεί στο νησί για να κτίσουν ακόμη μια φορά κρατητήρια για τους πρόσφατα «απελευθερωμένους» Εβραίους που γλύτωσαν από το ναζιστικό ολοκαύτωμα. Ο πρόεδρος της Εβραϊκής Επιτροπής του στρατοπέδου είχε δηλώσει στους δημοσιογράφους πως αν τολμήσουν οι Γερμανοί να πλησιάσουν το στρατόπεδο, θα εκτυλίσσονταν δραματικές καταστάσεις.
Σχολεία
Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της περιόδου, οι κακές συνθήκες διαβίωσης δεν εμπόδισαν τους Εβραίους να ερωτευτούν και να συνεχίσουν τη ζωή τους. Έτσι μεταξύ των κρατουμένων έγιναν γάμοι και πίσω από τα συρματοπλέγματα γεννήθηκαν περίπου 2.200 παιδιά. Επιπλέον, λειτουργούσαν σχολεία μέσα στους χώρους κράτησης όπου οι νεαροί Εβραίοι λάμβαναν τις πρώτες βάσεις εκπαίδευσης».
