Πώς εξηγείται η στάση της Άγκυρας στο Ουκρανικό

Από τις αντιδράσεις των διαφόρων κρατών, ειδικά δε των περισσότερο επηρεαζόμενων από τις εξελίξεις στην Ουκρανία, η στάση της Τουρκίας είναι εκείνη η οποία που δημιουργεί ίσως τα περισσότερα ερωτήματα σήμερα. Και καθώς η ένταση την οποία επιφέρει η ρωσική εισβολή αυξάνεται δραματικά και όλο και πιο επικίνδυνα για την παγκόσμια ασφάλεια, ο παράγοντας «Τουρκία» προβληματίζει όλο και περισσότερο τους διεθνείς παρατηρητές, αλλά και την παγκόσμια κοινή γνώμη, η οποία προσπαθεί να καταλάβει πού ακριβώς στέκει η Τουρκία στην υπόθεση αυτή, τι επιδιώκει, αλλά και τι ενδεχομένως μπορούν να προκαλέσουν οι φαινομενικά ακατανόητοι ισορροπισμοί της Άγκυρας στο ζήτημα.

Η απάντηση σε όλα αυτά τα ερωτήματα σίγουρα δεν διευκολύνθηκε από την άρνηση της Τουρκίας να συμμετάσχει στις κυρώσεις έναντι της Μόσχας, μια στάση την οποία κάποιοι εδώ στην Κύπρο έσπευσαν να αποδώσουν σε παζάρια της Άγκυρας ανάμεσα στη Δύση και τη Ρωσία, με στόχο τη διασφάλιση των τουρκικών συμφερόντων. Κι αν και κανείς δεν αμφιβάλλει ότι στο μυαλό του Ερντογάν και της υπόλοιπης τουρκικής ηγεσίας αυτά τα συμφέροντα είναι που έχουν πρωταρχικό ρόλο, η πραγματικότητα παραμένει ότι η θέση της Άγκυρας είναι πολύ πιο δύσκολη από όσο η προσέγγιση αυτή εισηγείται. Και πως η δήλωση Ερντογάν ότι «η Τουρκία δεν μπορεί να εγκαταλείψει τα συμφέροντά της με την Ουκρανία, ούτε τη Ρωσία», θα πρέπει να εκλαμβάνεται όσο πιο κυριολεκτικά είναι δυνατόν να εκληφθεί και να ερμηνευθεί. Γιατί το ζήτημα όντως δεν είναι πια τι θέλει, αλλά τι μπορεί να κάνει η Τουρκία.

Οι σχέσεις ανάμεσα στη Μόσχα και την Άγκυρα περνούν εδώ και μια δεκαετία από διάφορα κύματα, με την τελευταία να μην διστάζει σε κάποιες περιπτώσεις να έρθει, έστω και προσωρινά πάντοτε, σε άμεση ρήξη με τη Μόσχα, όπως λ.χ. είχε γίνει με την κατάρριψη του ρωσικού μαχητικού το 2015 στη Συρία και τα όσα ακολούθησαν με τις ρωσικές κυρώσεις εναντίον της. Και από εκεί, σε μικρό χρονικό διάστημα, να βρίσκεται σε σύγκρουση με τους ΝΑΤΟϊκούς της εταίρους για την επαναπροσέγγιση με τη Ρωσία και την αγορά των S-400, ενώ την ίδια ώρα να επιλέγει να κάνει κινήσεις οι οποίες θα μπορούσαν να θεωρηθούν εχθρικές από τη Ρωσία, όπως π.χ. η αμυντική συμφωνία της Άγκυρας με το Κίεβο ή το κλείσιμο των στενών του Βοσπόρου τις προάλλες, αφού βέβαια άφησε πρώτα τα ρωσικά πολεμικά πλοία και υποβρύχια τα οποία βρίσκονταν στη Μεσόγειο να επιστρέψουν στις βάσεις τους στη Μαύρη Θάλασσα.

Από την οικονομία στο... Συριακό

Για να κατανοήσει κανείς τον αλλόκοτο τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η Άγκυρα, θα πρέπει πρώτα να κοιτάξει την εσωτερική κατάσταση στη χώρα, με βασικότερο το ζήτημα της τουρκικής οικονομίας και τον τρομακτικό πληθωρισμό. Πηγαίνοντας, από εκεί, σε παράγοντες κρίσιμους, όπως τη σημαντική εξάρτησή της από το ρωσικό φυσικό αέριο (σχεδόν τα 2/3 του αερίου που εισάγει), αλλά και το γεγονός ότι, πέραν των τουρκικών εξαγωγών προς τη Ρωσία (γύρω στα 4,5 δισεκατομμύρια δολάρια τον χρόνο) η Ρωσία είναι σταθερά και με διαφορά η πρώτη πηγή για την τουρκική τουριστική βιομηχανία. Το 2019 -προ πανδημίας- την είχαν επισκεφθεί επτά εκατομμύρια Ρώσοι τουρίστες.

Προχωρώντας παρακάτω, υπάρχει και το ίσως κρισιμότερο ζήτημα της ασφάλειας. Η κατάσταση στη Συρία, και ειδικά το ζήτημα του Ιντλίμπ το οποίο παραμένει υπό τον έλεγχο ισλαμιστών αντιτιθέμενων στην κυβέρνηση Άσαντ και υποστηριζόμενων από την Τουρκία, είναι ένα εξόχως σημαντικό ζήτημα το οποίο δεν θα ήταν υπερβολή να πει κανείς ότι βασανίζει πραγματικά την Άγκυρα. Η κυβέρνηση Ερντογάν γνωρίζει πως, εάν θέλει, η Μόσχα μπορεί να ωθήσει τις δυνάμεις Άσαντ σε γενικευμένες επιχειρήσεις ενάντια στην περιοχή, κάτι που θα ήταν επικίνδυνο για την ασφάλεια της Τουρκίας και την προσπάθειά της να κρατήσει μια ζώνη ασφαλείας στο κρίσιμο αυτό σημείο των νοτίων της συνόρων, χωρίς μάλιστα κανείς να προσμετρά και το τι θα σήμαινε ένα νέο τεράστιο και δεδομένο κύμα προσφύγων από την περιοχή στην Τουρκία, σε μια περίοδο που η κυβέρνηση στην Άγκυρα αγωνίζεται για να συγκρατήσει τη λαϊκή απαρέσκεια και τις εντεινόμενες ρατσιστικές επιθέσεις με αφορμή την παρουσία ήδη 3,6 εκατομμυρίων Σύρων στο τουρκικό έδαφος. Εν μέσω σοβαρής οικονομικής δυσχέρειας στη χώρα.

Η σχέση με το ΝΑΤΟ

Και αυτά είναι μόνο μερικά από τα προβλήματα. Η Τουρκία, λοιπόν, γίνεται σήμερα περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη χώρα δέκτης πιέσεων, ειδικά από τη Δύση αλλά και από τη Ρωσία, για να ξεκαθαρίσει τη θέση της, καθώς τα περιθώρια εκ των πραγμάτων και με βάση την εξέλιξη του πολέμου στην Ουκρανία στενεύουν, κάτι που καθιστά εξαιρετικά δύσκολη, εάν όχι και αδύνατη, την τήρηση ουδετερότητας από πλευράς της Τουρκίας, μιας χώρας η οποία θα πρέπει να θυμάται κανείς ότι δεν είναι ουδέτερη αλλά μέλος του ΝΑΤΟ, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Η Ρωσία σαφώς και προσπάθησε να την απομακρύνει όσο μπορούσε από το ΝΑΤΟ, όμως η Άγκυρα γνώριζε και γνωρίζει ότι πέρα από την αντικειμενική δυσκολία του πράγματος, μια τέτοια κίνηση δεν θα οδηγούσε σε συνθήκες συμμαχίας αλλά υποτέλειάς της στη Μόσχα, δεδομένων των μεγεθών, αλλά και των πολλών της εξαρτήσεων από αυτή.

Έτσι, προσπαθεί να κερδίσει χρόνο κάνοντας τα απολύτως απαραίτητα για να μην έρθει σε σύγκρουση, ούτε με τη μία πλευρά, ούτε και με την άλλη. Να μην «εγκαταλείψει τα συμφέροντά της» με καμία πλευρά, όπως δήλωσε ο Ταγίπ Ερντογάν, παρότι καθίσταται ξεκάθαρο ότι αυτή η περιγραφή εξωραΐζει την πραγματική εικόνα και το πόσο δύσκολη γίνεται κάθε ώρα που περνά η θέση της Τουρκίας. Με τη Μόσχα να διατηρεί τους μοχλούς πίεσης που διαθέτει έναντί της σε σχέση με την οικονομία και την ασφάλεια, το δε ΝΑΤΟ και τη Δύση να υπενθυμίζουν παρασκηνιακά στην Άγκυρα ότι οι υποχρεώσεις της έναντι της Συμμαχίας -υποχρεώσεις τις οποίες ο Ταγίπ Ερντογάν χρειάστηκε και πρόσφατα να επαναλάβει δημόσια ότι η Τουρκία θα τιμήσει στο ακέραιο- δεν είναι αλά καρτ και παραμένουν απολύτως δεσμευτικές για όλα τα μέλη του ΝΑΤΟ.

Οι συνέπειες των πειραματισμών

Είναι σημαντικό να διαχωρίσει κανείς το σημερινό δίλημμα της Τουρκίας από την πρακτική που η χώρα ακολουθούσε στο παρελθόν, πριν τους πειραματισμούς Ερντογάν όταν παρέμενε ξεκάθαρα τοποθετημένη στη Δύση, διαφυλάσσοντας παράλληλα τα συμφέροντά της με άλλες γειτονικές χώρες χωρίς να ανοίγει πολλαπλά μέτωπα, να δημιουργεί εξαρτήσεις και να βρίσκει τον εαυτό της παγιδευμένο σε καταστάσεις από τις οποίες δύσκολα μπορεί να απεμπλακεί. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει πως η Τουρκία δεν θα βρει τρόπο να χρησιμοποιήσει με περισσότερη σύνεση το μεγάλο πλεονέκτημα της γεωστρατηγικής της θέσης, η οποία αναδεικνύεται όσο ποτέ τα τελευταία χρόνια με την κρίση στην Ουκρανία - και όχι μόνο.

Το δύσκολο είναι να φανταστεί κανείς πώς θα το κάνει τη στιγμή που καλείται να ισορροπήσει επικίνδυνα σε ένα τεντωμένο σχοινί, κουβαλώντας μάλιστα στην πλάτη της το αυξανόμενο άχθος της οικονομικής της κατάστασης, αλλά και των πιέσεων από όλες τις πλευρές. Αν σ’ αυτό προσθέσει κανείς και τις συνέπειες της ίδιας της ρωσικής εισβολής για την Τουρκία, από τις κάκιστες προοπτικές πια της τουριστικής σεζόν στην ευρύτερη περιοχή, μέχρι τις τιμές του αερίου και την προσέλκυση επενδύσεων, οι διέξοδοι του Ταγίπ Ερντογάν περιορίζονται ακόμα περισσότερο.

Με κινήσεις, όπως η άρνηση της Τουρκίας να κλείσει τον εναέριό της χώρο για τα ρωσικά αεροπλάνα και να συμμετάσχει στις κυρώσεις, να μετριάζουν απλώς τη ζημιά χωρίς να επιφέρουν κανένα ουσιαστικό όφελος. Ειδικά εάν λάβει κανείς υπόψη ότι η υπομονή της Δύσης με την «ουδετερότητα» της ΝΑΤΟϊκής Τουρκίας στην πιο κρίσιμη ιστορικά στιγμή για τα Συμμαχία από τη δημιουργία του ΝΑΤΟ, δείχνει να εξαντλείται.