Ρωσική εισβολή: Ο Ουκρανός ακαδημαϊκός, Α. Savenkο, στον «Π» για τη δημοκρατία και την τυραννία - «Στην Ουκρανία διακυβεύεται η ελευθερία»

 

 

kateliadi@politis-news.com

 

 

24η Φεβρουαρίου του 2022, η ημέρα που γύρισε σελίδα η Ιστορία. Ο Πρόεδρος της Ρωσίας, Βλαντίμιρ Πούτιν, λίγο πριν τις 5:00 το πρωί (ώρα Κύπρου) της Τσικνοπέμπτης, ανακοίνωσε στρατιωτική επιχείρηση στην ανατολική Ουκρανία. Μέσα σε μια στιγμή άλλαξε η ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων - άγνωστος ο αριθμός των νεκρών, πάνω από ένα εκατομμύριο οι εκτοπισμένοι και οι πρόσφυγες, τεράστιες οι καταστροφές στη χώρα από τα ρωσικά κτυπήματα.

 

Ο Andriy Savenko, αναπληρωτής καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών στο Taras Shevchenko Εθνικό Πανεπιστήμιο του Κιέβου, μίλησε στον «Π» -μια εβδομάδα μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής- για τον λαό και την πατρίδα του, για την επίθεση που δέχεται η χώρα του από τη Ρωσία. Ο ακαδημαϊκός -που σπούδασε στη Θεσσαλονίκη- έχει μεταφράσει, μεταξύ άλλων, Σεφέρη και Καβάφη, και δουλεύει πάνω σε Ελύτη και Παπαδιαμάντη.

Νέα καθημερινότητα

«Οι ουκρανικές πόλεις φλέγονται. Οι κάτοικοί τους κρύβονται στα καταφύγια ή νεκροί μένουν στα ερείπια. Ο στρατός πολεμά, η πολιτική ηγεσία κρατά γερά, το Κοινοβούλιο λειτουργεί, τα δημαρχεία προσπαθούν να δώσουν την τάξη στο χάος, να οργανώνουν τους πολίτες και να αντιστέκονται στις προβοκάτσιες. Οι εταιρείες παραγωγής τροφίμων μοιράζουν δωρεάν τα προϊόντα τους. Οι γείτονες αυτοοργανώνονται και διαχειρίζονται (προσέχουν) τα σπίτια. Στο Κίεβο εισήλθαν κρυφά πολλοί σαμπορτέρ του εχθρού, προσπαθούν να αφήσουν τα εκρηκτικά στις πολυκατοικίες, να τα φέρουν στους σταθμούς μετρό που έγιναν καταφύγια. Το πιο αξιοθαύμαστο σ’ αυτή την κόλαση είναι ότι στις ψυχές πολλών ανθρώπων αναβλύζει η καλοσύνη. Τα αυτοκίνητα σταματάνε να πάρουν τους πεζοπόρους, τα τρόφιμα πωλούνται και για την ηλικιωμένη γειτόνισσα στον πάνω όροφο, οι άγνωστοι πιάνουν την κουβέντα στον δρόμο κοντά στις λακκούβες που δημιουργήθηκαν από τις εκρήξεις, για να αισθάνονται τη ζέστη της ανθρώπινης επαφής. Έχουμε ρεύμα και νερό και συγκοινωνίες και τηλεπικοινωνίες -προς το παρόν- έχουμε όπλα και πυρομαχικά».

Το διακύβευμα

«Στην Ουκρανία τώρα διακυβεύεται η ελευθερία ως μία βασική ιδέα και αξία του παγκόσμιου πολιτισμού. Η ελευθερία προβλέπει το δικαίωμα στη σκέψη και στην επικοινωνία. Όποιος σκέφτεται και θέλει να γνωρίσει τον κόσμο, θέλει να το συζητήσει με κάποιον άλλο. Από δω ξεκινάνε όλες οι δυνατότητες και ευκαιρίες. Το απίστευτο κύμα της παραπληροφόρησης και των ψεμάτων σήμερα, παρουσιάζουν μια οργουελική κατάσταση. Αυτή τη στιγμή, μια ανεξάρτητη χώρα κατασπαράσσεται από έναν δικτάτορα με τη σιωπηλή συνενοχή της κοινωνίας που τον έβγαλε, αύριο μια δικτατορία του κεφαλαίου ή των πολυεθνικών θα πουλήσει τους ανθρώπους στον ύπνο, παραγνωρίζοντας τα σύνορα και κοινωνικές δομές εφόσον απλά 'μπορεί' και έχει μπροστά τα προηγούμενα».

Ρωσοουκρανικές σχέσεις

«Η Ουκρανία παραδοσιακά είχε σχέσεις με τη Ρωσία που σε διάφορες εποχές είχαν διαφορετικές αποχρώσεις: από την πνευματική διδασκαλία (π.χ. ο ρόλος του Θεοφάνους Προκοπόβιτς και άλλων ιερέων στη διαμόρφωση του μοσχοβίτικου κράτους ή η λειτουργία της Ακαδημίας Κίεβο-Μογιλιάν όπου σπούδασε αρχικά ο ιδρυτής της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών ο Μ. Λομονόσοφ), μέχρι τις καταστολές και την εκμετάλευση με αποκορύφωμα τον 19^ο αιώνα όταν επιβλήθηκε η απαγόρευση χρήσης των ουκρανικών στον έντυπο λόγο. Τους τελευταίους αιώνες οι σχέσεις ήταν αποικιοκρατικές, κάτι που πλήγωνε τα συναισθήματα των Ουκρανών, των οποίων οι πόλεις κάποτε είχαν τα δικαιώματα του Μαγδεβούργου και ίδρυσαν την πολεμική δημοκρατία Ζαπορίζκα Σιτς. Υπήρχε όμως και ένα μεγάλο κομμάτι της ελίτ που υιοθετούσε την αυτοκρατορική λογική της ομοιοποίησης των λαών για πρακτικούς λόγους. Να μην ξεχνάμε ότι ιστορικά οι Ουκρανοί συχνά βρίσκονταν χωρισμένοι μεταξύ των κρατικών δομών - τον 20ό αιώνα ήταν ο τελευταίος μεγάλος ευρωπαικός λαός που δεν είχε το δικό του κράτος. Βέβαια, η ρωσική επανάσταση έφερε πολλές ελπίδες και άνθηση των αποικιοκρατημένων πολιτισμών (π.χ. η ουκρανική αναγέννηση της δεκαετίας του ’20), αλλά γρήγορα τελείωσε με το σταλινικό termidor και τις διώξεις της διάνοιας όλων των λαών της ΕΣΣΔ. Από τη μια, τα τελευταία 30 χρόνια οι Ουκρανοί βίωναν συνεχώς τις επιθέσεις του σοβινισμού (π.χ. Ρώσοι πολιτικοί να μιλάνε για την ανυπαρξία ή τον τεχνικό χαρακτήρα της ουκρανικής γλώσσας, πολιτισμού κ.λπ.). Από την άλλη, η Ουκρανία του 20^ού αιώνα έγινε μια χώρα πολυπολιτισμική και πολύγλωσση. Η ρωσική μειονότητα αποτελεί περίπου το 40% του πληθυσμού και από απόψεως αριθμού των ΜΜΕ στα ρωσικά, βιβλιοπαραγωγής κ.λπ., δεν είναι καταπιεσμένη. Ο πολυσυζητημένος νόμος περί κρατικής γλώσσας, ίσως έχει κάποια στοιχεία θετικής διάκρισης, σύμφωνα όμως με τις σύγχρονες απόψεις του αντιαποικιοκρατισμού, δεν είναι κάτι πρωτοφανές ή παράνομο. Όταν εγώ πήγαινα στο Χάρκοβο ή την Οδησσό, για τις ομιλίες μου σχετικά με τις μεταφράσεις μου του Καβάφη και του Σεφέρη, μιλούσα ουκρανικά στο κοινό που ρωτούσε στα ρώσικα. Αυτή είναι η πραγματική εικόνα, που ναι, θέλει βελτίωση και επεξεργασία σε ό,τι αφορά την εκπαίδευση και τον δημόσιο τομέα».

Περί αποναζιστοποίησης...

«Πρόκειται για το παλιό αφήγημα της ρωσικής ηγεσίας που έπλασε στο μυαλό της τους Ουκρανούς-ναζιστές και τους πολεμά... όχι στο μυαλό, και επομένως όχι τους ναζιστές. Είναι μια εντελώς φαντασιακή εικόνα. Σε κάθε ευρωπαικό κράτος υπάρχουν οι νεοναζί, κάθε ευρωπαικό κράτος κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο είχε τους συνεργάτες, αλλά δεν λέμε για τη ναζιστική απειλή στη Γαλλία ή την Ελλάδα. Η ίδια η Ρωσία έχει χιλιάδες νεοναζί που κάθε χρόνο κατεβαίνουν στη 'Ρωσική Πορεία' με τα συνθήματα περί λευκής φυλής, σλαβικής κυριαρχίας κ.λπ. Παρόμοια και η Ουκρανία έχει την Ακροδεξιά της. Οι ακροδεξιοί συμμετείχαν στην τελευταία εξέγερση του Μαϊντάν, αλλά σας υπενθυμίζω ότι το Μαϊντάν απαιτούσε τον ευρωπαικό προσανατολισμό της χώρας (τον οποίο οι δεξιοί κοροϊδευτικά έλεγαν Gayrope) και την καταπολέμηση της διαφθοράς, η οποία οδηγεί στη δικτατορία (που τόσο απολαύουν οι ακροδεξιοί πιστεύοντας στην αποτελεσματικότητα της σιδηρένιας γροθιάς). Δεν ήταν η πιο σημαντική δύναμη του Μαϊντάν, αλλά μετά οικειοποιήθηκαν τη νίκη του. Και με τη βοήθεια ρωσικών ΜΜΕ παρουσιάστηκε ένα αφήγημα για το Μαϊντάν που το θέλει μόνον εθνικιστικό, κάτι που αντίκειται στην πραγματικότητα. Παράλληλα, οι ακροδεξιοί εξυπηρετούσαν τα συμφέροντα των ολιγαρχών, όπως του Κολομόισκι που επένδυε στο εθνικιστικό κόμμα 'Σβομπόντα', του Αβάκοβ που μετά έγινε υπουργός των Εσωτερικών και διατηρούσε στενές σχέσεις με το Τάγμα Αζόφ και τη μη στρατιωτική του οργάνωση 'Εθνικό Σώμα'. Στις εκλογές όμως το κόμμα 'Δεξιός Τομέας' πήρε τα ελάχιστα ποσοστά, κάτι που ξεκάθαρα δείχνει πόσο η ουκρανική κοινωνία δεν υποστηρίζει μια τέτοια ιδεολογία. Όσον αφορά τα πογκρόμ και τα εγκλήματα (που δυστυχώς διαπράττονται από τους νεοναζί, αλλά αντιμετωπίζονται δικαστικά όπως και σε άλλες δημοκρατικές χώρες), πολύ συχνά είναι αφηγήσεις ατόμων που κάτι άκουσαν 'από έναν φίλο', και μοιάζουν με τις αφηγήσεις των αντισημιτών για τους Εβραίους που μέσα τους κρύβουν φοβίες, κόμπλεξ, ανεκπλήρωτες επιθυμίες, αλλά όχι τα πραγματικά γεγονότα. Ο Πρόεδρος της Ουκρανίας, Β. Ζελένσκι, είναι Εβραίος και τον κατηγορεί ο δικτάτορας Πούτιν για ναζισμό; Το αρχικό πολιτικό αφήγημα του Ζελένσκι ήταν η ανεξάρτητη Ουκρανία με πολύ σοβιετική κληρονομιά, φιλική προς τη Ρωσία. Και ενόσω οι Ρώσοι φασιστοποιούσαν την Ουκρανία μέσω της προπαγάνδας, η ρωσική κοινωνία -σαστισμένη και εξαγριεμένη- δεν πρόσεξε τα δικά της φασιστοειδή στοιχεία, και έπεσε στην αγκαλιά της δικτατορίας, κοιμώμενη σε βαθύ λήθαργο».

«Η πατρίδα μου»

«Η Ουκρανία χάνει τα παιδιά της, αλλά στην ουσία δεν αλλάζει. Οι Ρώσοι μπορούν να καταλάβουν το Κίεβο, αλλά είναι αδύνατοι στο να αποσπάσουν τους θησαυρούς που έχει κάθε Ουκρανός - την αγάπη στη χώρα του, την πίστη στον συμπολίτη του, τον αυτοσεβασμό. Είναι η χώρα των ψηλών βουνών, των φαρδιών ποταμών, της απεραντοσύνης της στέππας, της μυστικότητας του δάσους. Οι ήρωές της πολεμούσαν στον Κόκκινο Στρατό αλλά και στον Ουκρανικό Αντάρτικο Στρατό, έκτισαν υδροηλεκτρικούς και πυρηνικούς σταθμούς, ζωγράφισαν πίνακες και έγραφαν ποίηση. Ο εθνικός μας ποιητής, Ταράς Σεβτσένκο, γεννήθηκε δουλοπάροικος, μπορούσαν να τον πουλήσουν σαν σκυλί. Αλλά σπούδασε, έγινε ακαδημαϊκός, είχε επαναστατικά φρονήματα και ζούσε στην εξορία. Στο ποίημά του 'Διαθήκη' γράφει:

Σαν θα πεθάνω να με θάψετε

Πάνω στων λόφων τη γωνία,

Στον κάμπο τον πλατύ ανάμεσα,

Στη λατρεμένη μου Ουκρανία.

Να βλέπω τα φαρδιά χωράφια μας,

Τον Δνείπερο και τους γκρεμνούς του

Και μέρα-νύχτα ν’ αφουγκράζομαι

Τους βρόντους και τους βρυχηθμούς του.

Κι όταν μια μέρα φέρει ο Δνείπερος

Το αίμα του εχθρού απ’ την Ουκρανία

Ώς κάτω στο γαλάζιο ακρόγιαλο

Τότε θ’ αρχίσω νέα πορεία, -

βουνά και κάμπους θε ν’ αφήσω

κ’ ίσα στο Θεό θα προχωρήσω

να του προσευχηθώ, μα ώς τότε

δεν τον γνωρίζω το Θεό.

Θάψτε με, κι όρθιοι σηκωθείτε,

Τις χειροπέδες σας συντρίψτε

Και με το μαύρο, το εχθρικό

αίμα, τη Λευτεριά ραντίστε.

Κ’ εμένα στη μεγάλη σας φαμίλια κλείστε,

Στη λεύτερη και νέα σας αγκαλιά

Και να με μνημονεύετε μη λησμονήστε

Με την καλή, τη σιγαλή σας τη λαλιά.

[Μετάφραση: Γιάννης Ρίτσος]

Τέτοια είναι η μοίρα των Ουκρανών: με τον επίμονο κόπο να ανεβαίνει τα σκαλοπάτια της ζωής».

Και τώρα τι;

«Τώρα αναμένουμε τον θρίαμβο του δικαίου. Δεν μπορούμε να γυρίσουμε στα Γκουλάγκ και το σιδηρούν παραπέτασμα».

Τα παιδιά της Ουκρανίας

«Το κάθε παιδί βλέπει τον πόλεμο με τα παιδικά του μάτια. Οι καρδιές τους τώρα έχουν πληγές, πολλές όμως σταμάτησαν να χτυπούν. Δηλητηριάζονται με το μίσος, το ψεύδος, τον φόβο που φτιάχνουν στη συνείδησή τους οι ενήλικες. Μαθαίνουν να φοβούνται, ένα αποτέλεσμα που επιζητούν όλες οι δικτατορίες».

Ζητάμε...

«Δεν περιμέναμε τόση δειλία από τη Δύση, όμως καταλαβαίνουμε ότι κινδυνεύει και αυτή: δεν υπάρχει διέξοδος από την πυρηνική κόλαση. Πρέπει όμως να καταλάβει και η Δύση την ψυχολογία του βιαστή - η ανοχή ανοίγει την όρεξή του. Από την Ευρώπη και τον υπόλοιπο κόσμο ζητάμε την αναγνώριση της Ουκρανίας ως ανεξάρτητου και κυρίαρχου κράτους με ευρωπαικό όραμα, το οποίο στην ουσία εξοργίζει τους δικτάτορες Λουκασένκο και Πούτιν, διότι μπορεί να ξυπνήσει 'κάποιες ιδέες' στα μυαλά των λαών τους και να τους αφυπνήσει. Ζητάμε στρατιωτική βοήθεια και άμεση είσοδο των κυανόκρανων στις ματωμένες ουκρανικές πόλεις».