ΑΠΟΣΤΟΛΗ: Κώστας Κωνσταντίνου και Ελένη Παπαδοπούλου
Δύο και μισή το πρωί. Οι σειρήνες ηχούν για πρώτη φορά από την ώρα που μπήκαμε στην Ουκρανία. Είναι σχεδόν σουρεάλ για εμάς τους Κύπριους να ξυπνάμε στον ήχο των σειρήνων - και να ηχούν στα σοβαρά. Ίσως για αυτό, ενστικτωδώς, και τώρα, ψάχνεις αρχικά μια πιο βολική στάση για να συνεχίσεις τον ύπνο σου. Γρήγορα όμως ξυπνάς. Εδώ οι σειρήνες δεν ηχούν επετειακά, δεν είναι Ιούλιος, δεν είσαι στην Κύπρο και δεν έχεις την πολυτέλεια να τις αγνοήσεις. Εδώ οι σειρήνες λένε ότι επείγει να ξυπνήσεις.
Νεαροί εθελοντές χαιρετίζουν με το σήμα της νίκης γεμίζοντας σακιά άμμου σε μια παλια πυριτιδαποθήκη στο κέντρο του Λβίβ, 14 Μαρτίου 2022.
Και όταν το συνειδητοποιείς, το αίσθημα είναι όντως τρομακτικό. Εδώ που μένουμε, για το ένα βράδυ πριν μεταφερθούμε αλλού, υπάρχει σχετική ασφάλεια. Ανάγκη για καταφύγιο υπάρχει μόνο εάν ακούσεις την έκρηξη, την πρώτη έκρηξη την οποία περιμένουν εδώ και μέρες οι κάτοικοι του Λβιβ. Η έκρηξη όμως δεν έρχεται, η εξαντλητική της μέρας κούραση σε καταβάλλει, οι σειρήνες σταματούν και εσύ επιστρέφεις στο κρεβάτι. Αν κάποιος σου έλεγε ότι θα το έκανες μέχρι και μερικές ώρες πριν, θα τον έβγαζες τρελό. Και να που το έκανες. Το βάπτισμα του πυρός μιας φρικώδους «κανονικότητας». Οι σειρήνες σε ξυπνούν και πάλι στις 07:30 το πρωί, αυτή τη φορά, πιο επίμονες, δεν λένε να σταματήσουν και ανησυχείς. Η ώρα περνάει. Τελικά σταματούν. Δεν έρχεται η έκρηξη.
Ο Πἀβελ με τον γιο του έξω από τον κεντρικό σταθμό τρένου, Λβιβ, 14 Μαρτίου 2022.
Τα ενωμένα ΜΜΕ
Η ουκρανική τηλεόραση μεταδίδει ειδήσεις. Μόνο ειδήσεις. Ο Ζελένσκι επισκέπτεται νοσοκομεία με τραυματίες. Διακοπές για διαφημίσεις δεν υπάρχουν πια, στα διαλείμματα υπάρχουν μόνο κλιπ με Ουκρανούς και Ουκρανές οι οποίοι δείχνουν να λένε κάτι πατριωτικό και να καλούν τους συμπατριώτες τους να συνταχθούν μαζί τους. Δείχνουν και πλάνα από σημεία κατάταξης, όπου οι άντρες όντως κάνουν ουρές για να καταταγούν. Οι Ουκρανοί λένε πως από την έναρξη της εισβολής, περίπου 60.000 άντρες που ζούσαν στο εξωτερικό επέστρεψαν. Ο αριθμός είναι μάλλον υπερβολικός προς τα πάνω, σίγουρα όχι τόσο όσο επιμένει να παίζει με τους αριθμούς, προς τα κάτω, η προπαγάνδα των Ρώσων αλλά και πάλι. Ζητήσαμε και εμείς να πάμε σε ένα από αυτά τα στρατόπεδα αλλά δεν επιτρέπεται πουθενά η είσοδος ξένων ΜΜΕ σε τέτοιους χώρους για λόγους ασφάλειας. Ίσως να είναι και λογικό. Μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια είναι πως όλα τα ουκρανικά κανάλια συμφώνησαν να μεταδίδουν μόνο μια εκπομπή ζωντανά, έτσι που να υπάρχουν δημοσιογράφοι σε κάθε σημείο και να μεταδίδουν το τι γίνεται. Ακόμα και οι παρουσιαστές του καναλιού, μαθαίνουμε, είναι όλοι οι παρουσιαστές όλων των καναλιών εκ περιτροπής.
Έξω από τον κεντρικό σταθμό τρένου της πόλης οικογένειες περιμένουν έξω από σκηνές εθελοντών που προσφέρουν ζεστό φαγητό και είδη πρώτης ανάγκης, Λβιβ, 14 Μαρτίου 2022.
Ο πόλεμος της προπαγάνδας
Όμως αυτή δεν είναι η μοναδική εικόνα. Ο Ντμίτρο, ο φίλος που μας βοηθά, μας είχε εξηγήσει το προηγούμενο βράδυ ότι ο παππούς του ο οποίος είναι ρωσόφωνος και μεγάλης ηλικίας παρακολουθεί ρωσικά κανάλια τα οποία βέβαια είναι ελεγχόμενα, εκεί διά της βίας όχι στο πλαίσιο συνεννόησης και λόγω συνθηκών πολέμου, και είναι πεπεισμένος ότι οι Ρώσοι δεν πειράζουν κανέναν και ότι τα περί εισβολής και πολέμου, οι εκτεταμένες καταστροφές και όλα τα άλλα είναι υπερβολές. Ειδικά στο Λβιβ, μας είχε εξηγήσει, όπου μέχρι την ώρα που γραφόταν αυτό το κείμενο δεν είχε πέσει ακόμα κάποιος πύραυλος, ένα από τα τελευταία σχετικά ήσυχα σημεία της Ουκρανίας, πολλοί ηλικιωμένοι δεν θέλουν να πιστέψουν ότι αρχίζει ξανά πόλεμος. Και η ρωσική προπαγάνδα τους βοηθά να το υποβάλουν στον εαυτό τους. Ίσως όμως, για αυτούς τους ανθρώπους πολλοί από τους οποίους έζησαν ως παιδιά τον προηγούμενο πόλεμο, τον Β' Παγκόσμιο η ανάγκη εδώ να είναι πιο δυνατή από την παρηγοριά.
- Η γενιά των αμφισβητημένων
Βγαίνουμε για μια βόλτα στην πόλη. Έξω από μια μεσαιωνική πυριτιδαποθήκη, ένα κτήριο στη εντυπωσιακή -μεταγενέστερη κυρίως και αυστροουγγρικής εποχής- παλιά πόλη του Λβιβ η οποία όμως έχει πάμπολλα μεσαιωνικά μνημεία, μια παρέα από έφηβους γεμίζουν σακιά με άμμο προκειμένου να προστατέψουν και αυτό το κτήριο όπως και τα παρακείμενα από θραύσματα σε περίπτωση εκρήξεων. Απέναντι κάτω από ένα άγαλμα έχει στηθεί ένα υπαίθριο βιβλιοπωλείο και οι περαστικοί χαζεύουν τα βιβλία. Οι έφηβοι, αγόρια και κορίτσια, προσέχουν ότι φωτογραφίζουμε και μας λένε αν μπορούμε να περιμένουμε λίγο διότι είναι η ώρα που κάνουν διάλειμμα για να φάνε κάτι. Δεν έχουμε χρόνο. Το λέμε, χαμογελούν πρόθυμα και ποζάρουν. Κάποιοι κάνουν το σήμα της νίκης. Είναι μια γενιά απόλυτα εξοικειωμένη με τη φωτογράφηση σε αντίθεση με τους μεγαλύτερους οι οποίοι μεγάλωσαν στα χρόνια της ΕΣΣΔ όπου έπρεπε να προσέχεις και όπου κανείς δεν γύριζε τις φωτογραφικές μηχανές στους ανθρώπους. Ο ενθουσιασμός του κόσμου, ειδικά των νέων είναι κάτι που φαίνεται παντού. Αυτή είναι μια γενιά η οποία είτε γεννήθηκε, είτε μεγάλωσε εν μέσω προσπαθειών άρνησης ή ακόμα και αποστέρησης της ταυτότητάς της. Είναι τα (άλλοτε) παιδιά οι πρώτες μνήμες των οποίων είναι οι δολοφονίες διαδηλωτών από τους ακροβολιστές του Γιανούκοβιτς στην κεντρική πλατεία του Κιέβου, το Μεϊντάν, τα παιδιά της Πορτοκαλί Επανάστασης. Και η γενιά τους όπως και η γενιά των μεγαλυτέρων, αν και δεν φανταζόταν ποτέ ότι η Ρωσία θα εισέβαλλε στην Ουκρανία σε αυτή την έκταση και θα βομβάρδιζε πολυκατοικίες και νοσοκομεία ή ότι θα εκτελούσαν εν ψυχρώ Ουκρανούς σε προάστια του Κιέβου, μεγάλωσε γνωρίζοντας πως η Μόσχα ήταν αποφασισμένη να μην αφήσει την Ουκρανία να εξελιχθεί σε ένα δημοκρατικό μοντέλο στο μαλακό της υπογάστριο υπονομεύοντας τη δικτατορία με την ελεγχόμενη ενημέρωση, τη φίμωση και τις δολοφονίες που έχτιζε για χρόνια, προσεκτικά και μεθοδικά ο Πούτιν και οι ολιγάρχες. Προορισμός της Ουκρανίας, όσο εξωφρενικό και εάν ακούγεται για έναν ελεύθερο λαό και μια ανεξάρτητη χώρα, ειδικά στην εποχή μας, ήταν και παραμένει να γίνει το πολύ ένα κράτος-μαριονέτα στο πρότυπο της δικτατορίας του Λουκασένκο στη γειτονική Λευκορωσία. Όπως ήταν άλλωστε και στις μέρες του Γιανούκοβιτς. Λίγο παρακάτω δίπλα από άλλα σακιά βλέπουμε και για πρώτη φορά οδοφράγματα για τεθωρακισμένα. Οι προετοιμασίες εντείνονται.
Ουκρανοί στρατιώτες περπατούν στον πεζόδρομο μπροστά από το Θέατρο Όπερας και Μπαλέτου του Λβιβ, 14 Μαρτίου 2022.
- Ελπίδα επιβίωσης
Περπατώντας μέσα από την παλιά πόλη με τη ασύλληπτη αρχιτεκτονική των Αψβούργων και τα περίτεχνα Αρ Νουβό κτήρια με τα βιτρώ και τα πανέμορφα μπαλκόνια κατεθυνόμαστε στον κεντρικό σταθμό των τρένων. Σε θυμώνει να σκέφτεσαι ότι τόσοι αιώνες τέτοιας ομορφιάς, σε μια πόλη που είναι παγκόσμιο μνημείο πολιτισμού, μια πόλη η οποία γλύτωσε από τον Χίτλερ, μπορεί να καταστραφεί από το πείσμα ενός άλλου διεφθαρμένου δικτάτορα, παράφρονα επίσης λένε πολλοί. Αλλά και εδώ η παραφροσύνη μοιάζει με φιλοφρόνηση. Φτάνοντας στον εντυπωσιακό επίσης σταθμό βλέπουμε να απλώνεται μπροστά του ένας μεγάλος καταυλισμός με αντίσκηνα. Είναι πρόχειρα καταφύγια για κόσμο ο οποίος θα συνεχίσει σύντομα το ταξίδι του παρακάτω ή έτσι ελπίζει τουλάχιστον. Υπαίθριες κουζίνες από τον Ερυθρό Σταυρό και άλλες οργανώσεις βοήθειας μοιράζουν δωρεάν φαΐ στους πρόσφυγες, μαζί με νερό και τσάι.
Ένα μικρό κορίτσι κρατά τη σημαία της Ουκρανίας σε κεντρική πλατεία του Λβιβ, 14 Μαρτίου 2022.
Οι «τυχεροί»
Ο Πάβελ είναι Πολωνός στην καταγωγή αλλά ζει εδώ και αρκετά χρόνια στο Κροπιβνίτσκι, μια πόλη στην κεντρική Ουκρανία στο μέσο της απόστασης περίπου από το Κίεβο στη Μαριούπολη με τη σύζυγό του η οποία κατάγεται από εκεί. Η πόλη τους δεν έχει μεν πληγεί αλλά διεξάγονται μάχες σε μικρή απόσταση. Έτσι αποφάσισαν να φύγουν με δύο βαλίτσες και τον μερικών μηνών γιο τους, για να βρουν καταφύγιο στην Πολωνία. Είναι από τα «τυχερά» ζευγάρια καθώς η σύζυγος δεν χρειάζεται να αποχαιρετίσει τον άντρα της στα σύνορα, όπως οι υπόλοιπες Ουκρανές, όταν βέβαια φθάσουν εκεί. Ο Πάβελ κρατά τον γιο του και παίζει μαζί του προσπαθώντας να τον ζεστάνει και να του αποσπάσει την προσοχή. Ελπίζει λέει ότι θα μπορέσουν να γυρίσουν και πως όταν γυρίσουν θα βρουν το σπίτι τους να στέκει ακόμα. Είναι η κοινή ευχή όσων φεύγουν ή τουλάχιστον εκείνων που φεύγουν έχοντας ακόμα ένα σπίτι. Γιατί όσο προχωρεί κανείς ανατολικά, αυξάνονται και εκείνοι που έφυγαν, ευτυχείς γιατί γλύτωσαν και επέζησαν αλλά έχοντας πια κατανοήσει για τα καλά ότι δεν έχουν σπίτι για να γυρίσουν. Για πολλούς, ειδικά στη Μαριούπολη, το Χάρκοβο και άλλες πόλεις και χωριά έχει χαθεί και η γειτονιά. Ενίοτε και ολόκληρη η κοινότητα. Άλλοι φυσικά έχουν χάσει και ανθρώπους τους μαζί. Στον πόλεμο όσο σκληρό κι αν ακούγεται ο πόνος είναι περισσότερο υπόθεση προσωπική. Το ρολόι δείχνει 19:56, οι σειρήνες ηχούν και πάλι…
Συνταξιούχοι παίζουν σκάκι σε ένα παγκάκι κατά μήκος του πεζόδρομου μπροστά από το Θέατρο Όπερας και Μπαλέτου του Λβιβ, 14 Μαρτίου 2022.
