Το « Imagine», ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα τραγούδια παγκοσμίως, μας παροτρύνει να φανταστούμε έναν κόσμο στον οποίο δεν θα υπάρχουν συγκρούσεις, σύνορα και θρησκείες. Με ένα τέτοιο όραμα για την Κύπρο η δικοινοτική Τεχνική Επιτροπή για την Εκπαίδευση, τα τελευταία δύο χρόνια κατάφερε να σπάσει το αήττητο σερί της δυσπιστίας που κρατούσε σε απόσταση μεγάλη μερίδα Κυπρίων και από τις δύο πλευρές, διεκδικώντας για τον τόπο μας ένα καλύτερο μέλλον στηριγμένο στον αντιρατσιστικό λόγο, στα ανθρώπινα δικαιώματα και στις δημοκρατικές αξίες.
Μέσω ενός προγράμματος που φέρει το όνομα του τραγουδιού του Τζον Λένον, «Imagine», 3.500 παιδιά ηλικιών έξι έως δεκαοκτώ από σχολεία από τις δύο πλευρές συναντήθηκαν από το 2017 έως σήμερα στο Λήδρα Πάλλας, γνωρίστηκαν, έπαιξαν, συνεργάστηκαν, μίλησαν, συνεννοήθηκαν, χωρίς η διαφορετικότητα της γλώσσας να αποτελεί εμπόδιο και κάποιοι έγιναν φίλοι. Για τα θετικά αυτής της ζύμωσης μίλησαν στον «Π» ο συμπρόεδρος της Τεχνικής Επιτροπής Εκπαίδευσης Μιχαλίνος Ζεμπύλας και ο Λοΐζος Λουκαΐδης, λειτουργός εκπαιδευτικών προγραμμάτων στον Όμιλο Ιστορικού Διαλόγου και Έρευνας ο οποίος υλοποιεί τα δικοινοτικά εργαστήρια στο πλαίσιο του «Imagine».
Πέρα από κάθε προσδοκία
«Η συμμετοχή από όλες τις επαρχίες, από όλες τις βαθμίδες από τη δημοτική μέχρι τα λύκεια, ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Συμμετέχουν άτομα που δεν συμμετείχαν ποτέ σε καμία άλλη δικοινοτική εκδήλωση. Άτομα που δεν πέρασαν ποτέ από το οδόφραγμα. Συνεπώς αγγίζουμε άτομα τα οποία κάτω από άλλες συνθήκες δεν θα το καταφέρναμε. Αυτό είναι επιτυχία», σημειώνει ο κ. Ζεμπύλας, και τονίζει πως η φιλοσοφία του προγράμματος στηρίζεται στους στόχους του Συμβουλίου της Ευρώπης καθώς και του εκπαιδευτικού μας συστήματος. «Κτίσαμε, για παράδειγμα, πάνω στην αντιρατσιστική πολιτική η οποία υιοθετήθηκε από το Υπ. Παιδείας πριν μερικά χρόνια. Συνεπώς, το πρόγραμμα «Imagine» δεν είναι πρόγραμμα για την ειρήνη αποκλειστικά. Αγγίζει πιο πανανθρώπινους στόχους. Συμβίωσης, σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της διαφορετικότητας. Δεν αγγίζει όμως ευαίσθητα θέματα είτε για τη μία είτε για την άλλη πλευρά»...
«Ανεξαρτήτως της μορφής λύσης του Κυπριακού, το πεπρωμένο των δύο κοινοτήτων είναι να ζήσουν μαζί, αναφέρει ο κ. Ζεμπύλας. «Αντιλαμβανόμαστε τις ανησυχίες που υπάρχουν από τα τραύματα του παρελθόντος, αλλά αυτό δεν μπορεί να αποτελεί συνεχώς άλλοθι για να μένουμε άπραγοι».
«Ο δε προσανατολισμός είναι καθαρά παιδαγωγικός», προσθέτει από την πλευρά του ο κ. Λουκαΐδης. Όπως αναφέρει, το πρόγραμμα άρχισε να στήνεται από το 2015 οπόταν συγκροτήθηκε η επιτροπή, ενώ τον Ιούνιο του 2016 σε μία εκδήλωση στη νεκρή ζώνη, παρουσία των δύο ηγετών, 100 παιδιά από δύο σχολεία σε κάθε κοινότητα ήρθαν για πρώτη φορά σε επαφή. «Τον Ιούνιο του 2017 ξεκινήσαμε το πρόγραμμα πιλοτικά και τις τελευταίες δύο σχολικές χρονιές στάλθηκαν εγκύκλιοι σε όλα τα σχολεία όποιος εκπαιδευτικός ενδιαφέρεται να δηλώσει συμμετοχή. Μέχρι την προηγούμενη εβδομάδα γύρω στις 3.500 μαθητές 6-18 χρόνων από τις δύο κοινότητες ήρθαν σε επαφή. Από όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης, από όλες τις επαρχίες».
Πέρασε το μήνυμα
Όπως εξηγεί ο κ. Λουκαΐδης, οι εκπαιδευτές προετοιμάζουν το έδαφος για την επαφή με παιδιά από την άλλη κοινότητα μέσα από επιτόπια επίσκεψη στα σχολεία. Συγκεκριμένα, γίνονται παιδαγωγικές δραστηριότητες που έχουν να κάνουν με θέματα διαπολιτισμικότητας σε γενικότερο πλαίσιο. Οι εκπαιδευτικοί που συμμετέχουν στο πρόγραμμα ενημερώνουν τους γονείς μέσω μιας αίτησης συγκατάθεσης. Και παρότι το πρόγραμμα διεξάγεται σε εθελοντική βάση, η συντριπτική πλειοψηφία των παιδιών συμμετέχει. Όπως προσθέτει ο κ. Ζεμπύλας, αυτό εξέπληξε θετικά τους διοργανωτές. «Πέρασε το μήνυμα ότι αυτά τα δικοινοτικά εργαστήρια δεν είναι κάτι ιδεολογικοποιημένο ή ότι απευθύνονται σε συγκεκριμένα άτομα που υποστηρίζουν τη δικοινοτική επαφή, αλλά ένα πρόγραμμα με παιδαγωγική αξία που καλλιεργεί δεξιότητες και στάσεις που επιδιώκει το εκπαιδευτικό μας σύστημα».
Η περιέργεια
Αυτό που παρατηρεί ο κ. Λουκαΐδης είναι πως τα παιδιά έχουν διάθεση να μάθουν. Έχουν και πολλή περιέργεια. «Πολλές φορές μία ομάδα παιδιών πλησιάζει από τη μια πλευρά του οδοφράγματος, μια άλλη από την άλλη πλευρά, και καθώς προσεγγίζονται βλέπεις ότι γουρλώνουν τα μάτια τους, προσπαθούν να δουν, να καταλάβουν…». Δισταγμός υπάρχει, ωστόσο οι δραστηριότητες (π.χ. ζωγραφική, αθλητισμός, διηγήσεις ιστοριών στις δύο γλώσσες), μας εξηγούν οι συνομιλητές μας, είναι δομημένες με τέτοιο τρόπο που προωθούν την ομαδικότητα, τη συνεργασία, την ενσυναίσθηση και την αλληλοκατανόηση. Τα εργαστήρια είναι τρίγλωσσα και σύμφωνα με τον κ. Λουκαΐδη «τα παιδιά αισθάνονται ότι είναι σε ένα ασφαλές περιβάλλον που μπορούν να εκφραστούν στη δική τους γλώσσα. Στην πρώτη δραστηριότητα στεκόμαστε σε κύκλο και συστηνόμαστε ο ένας στη γλώσσα του άλλου. Επίσης προσέχουμε να ακούνε κοινές λέξεις, κάτι που τα χαροποιεί και τα ενθουσιάζει».
Η ψυχή του προγράμματος
«Είμαστε ικανοποιημένοι; Σε κάποιο βαθμό, βεβαίως. Μπορούμε όμως να πούμε ότι αλλάζουν νοοτροπίες και δημιουργείται μια διαφορετική δομή συναισθήματος μέσα στην κοινωνία; Ακόμη όχι», εξηγεί ο κ. Ζεμπύλας. «Κατανοούμε κι εμείς ότι με 2-3 επαφές δεν μπορείς να αλλάξεις τα συναισθήματα της κοινωνίας, ιδιαίτερα όταν τα βιώματα είναι πολύ έντονα και τραυματικά για τις δύο κοινότητες. Αλλά θεωρούμε ότι βήμα με βήμα κτίζουμε κάτι που δεν υπήρχε. Κανείς δεν φανταζόταν πριν ότι ένα πρόγραμμα όπως το ’Imagine’ θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί και να είναι επιτυχημένο. Πάνω σε αυτό μπορούμε να κτίσουμε στο μέλλον κάτι πιο ουσιαστικό, κάτι βαθύτερο. Θεωρούμε πως για να υπάρχει συνέχεια και βιωσιμότητα της δουλειάς που γίνεται στο ’Imagine’, το σχολείο θα πρέπει να κτίσει πάνω σε αυτές τις δραστηριότητες, διευρύνοντας και εμπλουτίζοντας τις μικρές αλλαγές που πραγματοποιούνται. Το ενθαρρυντικό είναι πως υπάρχουν εκπαιδευτικοί, περισσότεροι απ’ όσοι νομίζουμε, που αγκαλιάζουν την προσπάθεια, ζητώντας περισσότερο και κατάλληλο παιδαγωγικό υλικό για τις τάξεις τους». Στόχος της επιτροπής είναι αυτό το διάσπαρτο υλικό που αντλείται από διάφορες πηγές να προσαρμοστεί στους στόχους του προγράμματος ώστε να παρέχεται τεχνογνωσία και εργαλεία στους εκπαιδευτικούς που επιθυμούν να χτίζουν πάνω στη δουλειά που έγινε μέσω του «Imagine».
Όπως σημειώνει ο κ. Λουκαΐδης, «οι εκπαιδευτικοί είναι η ψυχή του προγράμματος καθώς μπαίνουν στη διαδικασία να δοκιμάσουν κάτι καινούργιο. «Μάλιστα ένα από τα πράγματα που ζητούν τα σχολεία είναι την ευκαιρία να ξανασυναντηθούν. Για αυτό φέτος τους δίνουμε την ευκαιρία να βρεθούν και δεύτερη φορά και να δουλέψουμε σε ένα πιο ενισχυμένο εργαστήρι». Επίσης, στο πλαίσιο του «Imagine» ξεκίνησαν πρόσφατα και οι λεγόμενες «επισκέψεις μελέτης» (study visits), όπου τα παιδιά και από τις δύο πλευρές θα επισκέπτονται σημεία αναφοράς της Κύπρου για εκπαιδευτικούς σκοπούς. Η πρώτη επίσκεψη με τίτλο «Μαθαίνοντας τη Λευκωσία» έγινε σε πιλοτική βάση την περασμένη Τετάρτη με σκοπό να δοθεί η ευκαιρία σε Ε/Κ και Τ/Κ μαθητές να γνωρίσουν τον πολυπολιτισμικό χαρακτήρα της εντός των τειχών Λευκωσίας εκατέρωθεν της Πράσινης Γραμμής και το κλίμα ήταν πάρα πολύ θετικό.
Κατανόηση ανησυχιών και πολιτική τόλμη
Όπως εξηγεί ο κ. Ζεμπύλας, υπάρχουν και οι εκπαιδευτικοί που έχουν ανησυχίες, όχι πάντοτε συναισθηματικές ή ιδεολογικές, αλλά και πρακτικές. «Κατανοούμε αυτές τις ανησυχίες και προσπαθούμε να βρούμε τρόπο εκεί που μπορούμε να τις ξεπεράσουμε. Αλλά είναι σημαντικό να δώσεις χώρο και χρόνο στους συναδέλφους που έχουν ανησυχίες. Αν γίνουν σεβαστές, θα βρεθεί ο τρόπος να τις υπερπηδήσουμε μαζί, όπου αυτό είναι δυνατό, έτσι ώστε τα παιδιά μας να κερδίσουν από τις εμπειρίες της επαφής με παιδιά της άλλης κοινότητας. Αντιλαμβανόμαστε ότι είμαστε μέλος μιας πολιτικής διαδικασίας, ότι η εκπαίδευση είναι κατ’εξοχήν πολιτικό εργαλείο όλων των εκπαιδευτικών συστημάτων, αλλά δεν επιθυμούμε να προσδώσουμε πολιτική χροιά σε αυτή την προσπάθεια. Η προσπάθεια αυτή εδράζεται σε πανανθρώπινες αξίες, στις οποίες δύσκολα μπορεί να εναντιωθεί κάποιος, εκτός κι αν βρίσκεται εκτός του δημοκρατικού τόξου».
Λοϊζος Λουκαϊδης
Εκτιμά ότι μέσα από το πρόγραμμα κτίζεται κάτι που δεν υπήρχε προηγουμένως. Παρ’ όλα αυτά θεωρεί πως δεν είναι μετρήσιμη η επίδραση που μπορεί να έχει στην καθημερινή ζωή αλλάζοντάς μας αντιλήψεις. «Χωρίς πολιτική τόλμη εκεί που χρειάζεται και με άλυτο το Κυπριακό, γίνεται πιο δύσκολη η επίδραση προγραμμάτων όπως αυτό. Δεν πιστεύω ότι η εκπαίδευση μπορεί να αλλάξει την κοινωνία, συμβάλλει όμως στην αλλαγή της. Οι κοινωνίες αλλάζουν μέσα από πολυεπίπεδες προσπάθειες και από πολλούς κοινωνικούς φορείς. Δεν εθελοτυφλούμε.
Μιχαλίνος Ζεμπύλας
Εμείς κάνουμε ό,τι μπορούμε στο δικό μας επίπεδο, κάτω από τις παρούσες δύσκολες συνθήκες. Εμείς θα συνεχίσουμε να κτίζουμε βήμα με βήμα, με προσεκτικά αλλά αποφασιστικά βήματα. Θα πρέπει όμως να αναγνωρίσουμε ότι σε κομβικά σημεία της πορείας αυτής χρειάζεται περισσότερη πολιτική τόλμη και θάρρος για να εφαρμοστούν κάποιες αλλαγές». Και καταλήγει: «Ανεξαρτήτως της μορφής λύσης του Κυπριακού, το πεπρωμένο των δύο κοινοτήτων είναι να ζήσουν μαζί. Αντιλαμβανόμαστε τις ανησυχίες που υπάρχουν από τα τραύματα του παρελθόντος και το αίσθημα της συνεχιζόμενης αδικίας, αλλά αυτό δεν μπορεί να αποτελεί συνεχώς άλλοθι για να μένουμε άπραγοι. Χρειάζεται κάποτε να είμαστε τολμηροί στις πρωτοβουλίες μας. Αν είμαστε πολύ συγκρατημένοι θα χάσουμε το τρένο. Μας πήρε 45 χρόνια να κάνουμε αυτό που άλλες κοινωνίες, οι οποίες πέρασαν παρόμοιες συγκρούσεις, θεωρούν αυτονόητο: Το να φέρεις μαζί τη νέα γενιά».
