ΣΦΑΙΡΙΚΑ: Το grand finale μετά από 57 χρόνια συνομιλιών στο Κυπριακό

 

Αυτές τις μέρες συμπληρώνονται 57 χρόνια από τον διορισμό του πρώτου ειδικού αντιπροσώπου του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ στο Κυπριακό. Μιλούμε για τον Γκάλο Πλάζα. Έναν διπλωμάτη ο οποίος όταν εγκατέλειψε την Κύπρο, τον Δεκέμβριο του 1965, όλοι οι Ελληνοκύπριοι τον αποχαιρέτησαν περίπου ως φίλο της Κύπρου και φιλέλληνα. Την ίδια περίοδο στο Κυπριακό δραστηριοποιήθηκε και ο Ντιν Άτσεσον καταθέτοντας το ομώνυμο σχέδιο λύσης. Αυτός θεωρήθηκε ότι εξυπηρετούσε τα σχέδια της Τουρκίας. Έκτοτε ο κατάλογος των ειδικών αντιπροσώπων και των μεσολαβητών των γ.γ. του ΟΗΕ είναι ατέλειωτος όχι χωρίς λόγο, αφού από το 1964 το Κυπριακό δεν έχει λυθεί. Αν σε αυτόν τον κατάλογο συμπεριλάβουμε τους ειδικούς απεσταλμένους των ΗΠΑ, της Βρετανίας, της Ρωσίας και της ΕΕ ίσως χρειαστούμε μια μικρή εγκυκλοπαίδεια για την καταγραφή των βιογραφικών τους.

Η παρθενογένεση

Κάποιοι πιστεύουν ότι στη συζήτηση για τη λύση του Κυπριακού υπάρχει παρθενογένεση. Ότι κάθε φορά κατατίθενται νέες ιδέες, ότι υπάρχει ένας νέος και ζωηρός διάλογος ο οποίος όμως δεν μπορεί να καταλήξει γιατί συνεχώς προκύπτουν νέα δεδομένα. Αν κάποιος διαβάσει την έκθεση Πλάζα και το κομμάτι εκείνο του σχεδίου Άτσεσον που κυκλοφόρησε, ίσως απογοητευθεί, παρατηρώντας ότι σε γενικές γραμμές τα ίδια θέματα συζητούνται τα τελευταία 57 χρόνια. Όλοι επιδιώκουν μια λύση στο εσωτερικό της Κύπρου που θα αποτελεί έναν αξιόπιστο οδηγό πολιτικής συμβίωσης Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Την ίδια στιγμή επιχειρούν διά της λύσης η Κύπρος γεωπολιτικά να παραμείνει εντός ενός δυτικού πλαισίου συμφερόντων, με το έδαφός της να μην επηρεάζει και να απειλεί τα συμφέροντα των ΗΠΑ, του ΝΑΤΟ, της Βρετανίας, της Ελλάδας και της Τουρκίας. Το 1960 ο στόχος αυτός καλύφθηκε μέσω των τριών εγγυητριών δυνάμεων που αποτελούσαν μέλη του ΝΑΤΟ. Σήμερα αυτό επιτυγχάνεται διά της ένταξης της Κύπρου στην ΕΕ, γι' αυτό και οι εγγυήσεις θεωρούνται αναχρονιστικές.

Ως μεσολαβητής για το Κυπριακό ο Γκάλο Πλάζα (αντικατέστησε τον Φινλανδό Τουομιόγια που πέθανε ξαφνικά) εργάστηκε σκληρά για πολλούς μήνες εμβαθύνοντας στην κυπριακή κρίση, κάνοντας πολλές επαφές και πολλές διαβουλεύσεις με όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη, τελικά δε ετοίμασε την έκθεσή του για το Κυπριακό την οποία υπέβαλε στον γενικό γραμματέα του ΟΗΕ Ου Θαντ στις 26 Μαρτίου 1965. Η έκθεση κάλυπτε 66 συνολικά σελίδες στις οποίες ο Γκάλο Πλάζα ανέλυε το κυπριακό πρόβλημα και πρότεινε λύσεις που, στο μεγαλύτερο μέρος τους, έγιναν αποδεκτές από την τότε κυπριακή κυβέρνηση του Προέδρου Μακαρίου, αλλά απερρίφθησαν με οργή από την Τουρκία.

 

[caption id="attachment_598993" align="alignnone" width="603"] Ο Αμερικανός υφυπουργός Εξωτερικών υπέβαλε το σχέδιό του για λύση του Κυπριακού το καλοκαίρι του 1964.[/caption]

 

Κατά την ίδια περίοδο η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών είχε διορίσει (1964) δικό της μεσολαβητή του οποίου οι υπηρεσίες και η ανάμειξη απερρίφθησαν από την κυπριακή κυβέρνηση. Επρόκειτο για τον Ντιν Άτσεσον, συντάκτη του περιβόητου σχεδίου Άτσεσον που βασιζόταν στην αρχή της Ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα αλλά με κάποια ανταλλάγματα στην Τουρκία. Ο Μακάριος τότε αντέδρασε και κατέστησε σαφές με δήλωσή του (1η Ιουλίου 1964) ότι «η κυπριακή πλευρά αποκρούει τον διορισμόν οιωνδήποτε συμβούλων του πολιτικού μεσολαβητού των Ηνωμένων Εθνών διότι τούτο εις τινα βαθμόν θα εσήμαινε τον διορισμόν πολλών μεσολαβητών και θα συνεπήγετο τον κίνδυνον εμπλοκής του θέματος εις άλλους κύκλους έξω των Ηνωμένων Εθνών». Παρ' όλα αυτά, τον Ιούλιο του 1964 ο Άτσεσον συμμετείχε στις ελληνοτουρκικές επαφές που έγιναν στη Γενεύη για το Κυπριακό ως «ειδικός απεσταλμένος» του Προέδρου των ΗΠΑ Λίντον Τζόνσον. Σε γενικές γραμμές το σχέδιο Άτσεσον που κατατέθηκε στις 5 Ιουλίου 1964 προέβλεπε την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα έναντι ανταλλαγμάτων για την Τουρκία (παραχώρηση της χερσονήσου της Καρπασίας στην Τουρκία ή μίσθωση της χερσονήσου της Καρπασίας και παραχώρηση του Καστελόριζου στην Τουρκία). Τον Αύγουστο κατατέθηκε και δεύτερο βελτιωμένο σχέδιο με βάση το οποίο επήλθε και σύγκρουση Μακαρίου - Γεώργιου Παπανδρέου. Ο Παπανδρέου είπε τότε τη γνωστή φράση «δεν γίνεται να σου χαρίζουν μια πολυκατοικία κι εσύ να αρνείσαι να δώσεις το ρετιρέ». Στη συνέχεια βέβαια συμπορεύτηκε με τη θέληση του Μακαρίου.

 

[caption id="attachment_598994" align="alignnone" width="464"] Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος και ο Έλληνας πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου αρχικά διαφώνησαν για το σχέδιο Άτσεσον[/caption]

 

Ο Γκάλο

Στον αντίποδα, η έκθεση Γκάλο Πλάζα είχε μια διαφορετική οπτική στο Κυπριακό. Τι πρότεινε;

* Θεωρούσε τις Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου (βάσει των οποίων ιδρύθηκε η Δημοκρατία της Κύπρου) «μοναδικές στο είδος τους» και ανεφάρμοστες. Μετά δε τα γεγονότα του 1963-64 εξέφραζε τη βεβαιότητα ότι είχε δημιουργηθεί «μια κατάσταση που καθιστά ψυχολογικά και πολιτικά αδύνατη την επιστροφή στο προηγούμενο καθεστώς». Τότε ο Μακάριος πανηγύριζε γι' αυτήμ τη διαπίστωση. Σήμερα κάποιοι επιμένουν ότι πρέπει να επιστρέψουμε στη Ζυρίχη!

* Για τη λύση του προβλήματος πρέπει να υπάρξει μια νέα λύση, αποδεκτή από όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη. Τα Ηνωμένα Έθνη έχουν να κάνουν με ένα κράτος μέλος του οργανισμού, δηλαδή με ένα εξ ορισμού κυρίαρχο και ανεξάρτητο έθνος και για αυτόν τον λόγο καθώς και για άλλους λόγους, μια βιώσιμη πολιτική λύση πρέπει να επιδιωχθεί αρχικά μεταξύ του ίδιου του κυπριακού λαού, μεταξύ Ελλήνων Κυπρίων και Τούρκων Κυπρίων. Το ζητούμενο σήμερα παραμένει το ίδιο.

* Η λύση αυτή πρέπει να ικανοποιεί τις επιθυμίες της πλειοψηφίας του πληθυσμού (δηλ. των Ελληνοκυπρίων) και ταυτόχρονα να προβλέπει επαρκή προστασία των νόμιμων δικαιωμάτων ολόκληρου του λαού, δηλαδή και των Τουρκοκυπρίων. Η λύση σήμερα θα μπορούσε να δοθεί μέσω της πολιτικής ισότητας η οποία ωστόσο δεν μπορεί να είναι και αριθμητική.

* Η θέση της μειοψηφίας των Τουρκοκυπρίων για γεωγραφικό διαχωρισμό των δύο κοινοτήτων της Κύπρου σε μια λύση ομοσπονδίας δεν μπορεί να επιβληθεί στην πλειοψηφία, ούτε είναι ηθικό να επιβληθεί. Επιπλέον αν δημιουργηθεί ένα σύνορο που να μοιράζει το νησί στα δύο, τούτο θα είναι μια μόνιμη πηγή ταραχών που θα επεκτείνονται και πέρα από την Κύπρο, έως την Ελλάδα και την Τουρκία, κι από εκεί θα απειλούν τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια. Σήμερα αυτή η θέση έχει υιοθετηθεί επισήμως από την τουρκοκυπριακή ηγεσία. Ως ιδέα τέθηκε στο τραπέζι και από τον Πρόεδρο Αναστασιάδη.

* Από την άλλη, οι Έλληνες ζητούν αυτοδιάθεση. Το δικαίωμα αυτό είναι αναπαλλοτρίωτο, αν όμως δινόταν θα οδηγούσε στην ένωση με την Ελλάδα, αφού οι Έλληνες αποτελούν την πλειοψηφία. Στον κυπριακό αγώνα για ελευθερία οι Τουρκοκύπριοι ήταν αμέτοχοι: Δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι η ανοιχτή αντίσταση εναντίον της βρετανικής κυριαρχίας υπήρξε υπόθεση των Ελλήνων Κυπρίων και όχι των Τούρκων Κυπρίων. Οι Έλληνες διεκδίκησαν αυτοδιάθεση - ένωση, αλλά υπό τις συνθήκες οποιαδήποτε απόπειρα για πραγματοποίηση της ένωσης, παρά τη θέληση της Τουρκίας, θα γίνει αιτία διατάραξης της ειρήνης στην Κύπρο αλλά και στην Ανατολική Μεσόγειο. Σήμερα επισήμως μεταξύ των Ελληνοκυπρίων κανένας δεν θέτει θέμα ένωσης. Η αποτυχία ωστόσο της επίτευξης της ένωσης συναισθηματικά δεν επιτρέπει στους Ε/Κ να σκέφτονται ορθολογιστικά. Η αποτυχία της πλειοψηφίας να επιβάλει δημοκρατικά τη βούλησή της έχει εμβολιάσει με αρνητισμό τη συζήτηση των πολιτικών δικαιωμάτων των Τουρκοκυπρίων, τα οποία ηχούν στ' αφτιά μας ως αιτήματα παράλογα και υποκριτικά.

Καταλήγοντας, ο Γκάλο Πλάζα θεωρεί ότι η μόνη εφικτή λύση είναι μια νέα λύση η οποία θα λαμβάνει υπόψη τις ανησυχίες σε ό,τι αφορά τη διακυβέρνηση της χώρας που εξέφρασε ο Μακάριος καταθέτοντας τα 13 σημεία αναθεώρησης του Συντάγματος, για παραμονή στο ενιαίο κράτος. Το οποίο όμως για να λειτουργήσει θα πρέπει οι δύο πλευρές της Κύπρου να απεμπολήσουν το δικαίωμα απόσχισης, αλλά και ένωσής τους με τρίτη χώρα. Κι αυτή η θέση κλονίζεται σήμερα αφού οι Τ/Κ κυρίως επιθυμούν ακόμα και σε περίπτωση λύσης ομοσπονδίας να έχουν δικαίωμα απόσχισης.

Κάποια συμπεράσματα

Ο Γκάλο Πλάζα, όπως και όλοι οι διαπραγματευτές στο Κυπριακό που ακολούθησαν μετά το 1964, πρότεινε λύσεις που μπορούσαν να εφαρμοστούν επί του εδάφους. Το 1965 η Κυπριακή Δημοκρατία ήταν ενιαίο κράτος, αναγνωρισμένο από τον ΟΗΕ, παρότι τη διοίκησή του ασκούσαν μόνο οι Ελληνοκύπριοι, ενώ οι Τουρκοκύπριοι είχαν αποχωρήσει στους θύλακες. Τότε όλοι οι διαπραγματευτές θεωρούσαν ότι η πιο ρεαλιστική προσπάθεια ήταν οι Τ/Κ να επιστρέψουν πίσω στο κράτος. Ακόμα και το σχέδιο που κατέθεσε ο Αμερικανός Ντιν Άτσεσον αυτό προνοούσε, αν και έκανε ένα βήμα παρακάτω. Πρότεινε την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα αλλά με αντάλλαγμα να πάρει μία Βάση η Τουρκία στην Καρπασία.

Η προσέγγιση του διεθνούς παράγοντα βέβαια άλλαξε μετά το 1974. Τότε Τουρκία και Τουρκοκύπριοι είχαν υπό τον έλεγχό τους μια τεράστια περιοχή στη βόρεια Κύπρο. Η πρακτική λύση για τα Ηνωμένα Έθνη και τους Αμερικανούς ήταν η στροφή σε μια νέα επί του εδάφους ρεαλιστική συμφωνία, φέροντας στο τραπέζι τον όρο ομοσπονδία. Με λίγα λόγια, η κατάσταση επί του εδάφους και προ του 1974 και μετά το 1974 πάντοτε καθόριζε τη στάση του διεθνούς παράγοντα επί της προτεινόμενης λύσης.

Σε ό,τι αφορά τους Ελληνοκύπριους θα πρέπει να εξαχθεί ακόμα ένα συμπέρασμα. Ουδείς διεθνώς ήθελε να δώσει τα πάντα στην Τουρκία, αλλά την ίδια στιγμή ουδείς υποτίμησε τον ρόλο και τον λόγο της στην περιοχή. Αυτό τον ρόλο τον υποτίμησαν αφελώς μόνο οι Ελληνοκύπριοι, εν μέσω Ψυχρού Πολέμου που αναβάθμισε την Τουρκία, υποτιμώντας ακόμα και το αυτονόητο. Ότι οι τρεις εγγυήτριες χώρες της ήταν μέλη του ΝΑΤΟ, που το 1964 υπηρετούσαν το δόγμα της περιχαράκωσης της Σοβιετικής Ένωσης. Στο πλαίσιο αυτό υποβλήθηκε και το σχέδιο Άτσεσον, αφού ο υφυπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Ντιν Άτσεσον υπήρξε ένας από τους εισηγητές του από το 1947.

Η αναλογία

Το 1965 και υπό τις συνθήκες της εποχής εκείνης, κατά την οποία βασική επιδίωξη της Τουρκίας ήταν η διάλυση της Κυπριακής Δημοκρατίας, η έκθεση Πλάζα πρόσφερε αρκετά όπλα στον λαό της Κύπρου, τα οποία όμως δεν χρησιμοποιήθηκαν ρεαλιστικά. Ο Μακάριος αρνήθηκε να κλείσει τη συμφωνία Κληρίδη - Ντενκτάς το 1973 με βάση την οποία κέρδισε τα 12 από τα 13 σημεία αναθεώρησης του Συντάγματος που υπέβαλε το 1963. Δεν αποδεχτήκαμε ούτε το σχέδιο Άτσεσον, το οποίο προσφέρθηκε από τους Αμερικανούς ως ακραίος μεν αλλά «φιλικός διακανονισμός» μεταξύ δύο συμμάχων στο ΝΑΤΟ, δηλαδή της Ελλάδας και της Τουρκίας. Ο Μακάριος επέλεξε τους Αδέσμευτους και το φλερτ με τους Σοβιετικούς που έφτασε -εν μέσω Ψυχρού Πολέμου- στην αγορά πυραύλων ΣΑΜ από τη Σοβιετική Ένωση δύο χρόνια μετά την κρίση της Κούβας κι ενώ μαινόταν ο πόλεμος στο Βιετνάμ.

Μετά το 1974 και τις ατέρμονες και αδιέξοδες συζητήσεις στο Κυπριακό, προσφέρθηκε στην Κύπρο ένα άλλο επίσης τεράστιο γεωπολιτικό όπλο. Αν το 1964 η λύση ήταν ένωση έναντι μίας Βάσης στην Τουρκία, το 2004 ήταν ένταξη στην ΕΕ έναντι μιας λύσης ομοσπονδίας, η οποία πρόσφερε γεωπολιτική ασφάλεια σε ολόκληρη την Κύπρο, εντός πάντα ενός δυτικού πλαισίου. Οδηγηθήκαμε λοιπόν με την ένταξη ανά χείρας στα δημοψηφίσματα του 2004 για υπερψήφιση του σχεδίου Ανάν, με τον Τάσσο Παπαδόπουλο να επαναλαμβάνει τα λάθη του Μακαρίου. Πάλι, όπως και στις διαπραγματεύσεις Κληρίδη - Ντενκτάς το 1973, χαθήκαμε στις λεπτομέρειες, μην μπορώντας να δούμε τη μεγάλη εικόνα. Το σκηνικό επαναλήφθηκε το 2017 στο Κραν Μοντανά με ακόμα καλύτερο πλαίσιο αφού στο τραπέζι μπήκε και το θέμα της κατάργησης των εγγυητριών δυνάμεων. Εκεί ο Νίκος Αναστασιάδης ως μετεξέλιξη του Μακαρίου και του Τάσσου σε συσκευασία του ενός σκότωσε κάθε ελπίδα ενός συμβιβασμού. Έκτοτε η Τουρκία εξαγριώθηκε, ανοίγοντας τα κεφάλαια Βαρώσι και ΑΟΖ, διεκδικώντας ό,τι δεν τόλμησε τις τελευταίες 6 δεκαετίες, αφού πλέον στο τιμόνι των Τ/Κ έχει εγκαταστήσει έναν δικό της άνθρωπο.

Νομοτελειακά στις 27 Απριλίου 2021 στη Γενεύη ενόψει της άτυπης πενταμερούς πλησιάζουμε στην τελική πράξη. Στο grand finale 57 ετών συνομιλιών στο Κυπριακό για επανένωση της χώρας μας, με τις ελπίδες να είναι περιορισμένες στο ελάχιστο. Σε ένα σκηνικό που θυμίζει θέατρο του παραλόγου, ο Νίκος Αναστασιάδης, που θέλει λύση δυο κρατών αλλά δεν έχει κότσια να το πει, θα δώσει τη μάχη υπέρ της ΔΔΟ. Καταγγέλλοντας την Τουρκία που θέλει μεν λύση ομοσπονδίας, αλλά για να εξαναγκάσει τον Αναστασιάδη να την αποδεχτεί καταφεύγει στην πρόταση λύσης δύο κρατών.