ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΒΟΡΕΙΟ ΙΡΑΚ: ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΑΡΕΤΑΙΟΣ
ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ:ΕΛΕΝΗ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ
Τα επόμενα εικοσιτετράωρα ίσως μετατραπούν στις πιο κρίσιμες ώρες για τη σύγχρονη Μέση Ανατολή μετά την πτώση του καθεστώτος Σαντάμ και μετά την Αραβική Άνοιξη, καθώς το δημοψήφισμα που αναμένεται να διεξαχθεί αύριο στο Βόρειο Ιράκ ίσως αποτελέσει αφετηρία ενός νέου κύκλου βίαιων ανακατατάξεων στην περιοχή.
Βασικά χαρακτηριστικά του ντόμινο που έχει ξεκινήσει είναι οι πολύπλοκες δυναμικές στον ευρύτερο πολιτικό χώρο των Κούρδων από τη μια μεριά και ο ρευστός χαρακτήρας των συσχετισμών ανάμεσα τις περιφερειακές και διεθνείς δυνάμεις.
Όπως και η Συρία, έτσι και το κουρδικό ζήτημα όπως αυτό έχει διαμορφωθεί σήμερα αποτελεί μια μικρογραφία ενός τεράστιου γεωπολιτικού «παιχνιδιού» στο οποίο εμπλέκονται όχι μόνο η Τουρκία, το Ιράν και οι ΗΠΑ, αλλά και η Ρωσία, το Ισραήλ και η Σαουδική Αραβία.
Ad hoc συμμαχίες, αλλαγές συμφερόντων και σκοπών και κυρίως πολύ δύσκολη πρόβλεψη στο τι θα ακολουθήσει, καθώς όχι μόνο οι παίκτες είναι πολλοί και το παιχνίδι τους πολύπλοκο, αλλά και η φύση των καταστάσεων στο έδαφος έχει καταστήσει δυνατό μια μικρή τοπική σύγκρουση (micro conflict) να πυροδοτήσει δυναμικές που θα αναγκάσουν εξωτερικούς παράγοντες να επέμβουν άμεσα. Με ό,τι αυτό μπορεί να σημαίνει.
Η Τουρκία
Το κουρδικό ζήτημα, όπως αυτό διαμορφώθηκε από την επιμονή του Κούρδου ηγέτη Μασούντ Μπαρζάνι να προχωρήσει στο αυριανό δημοψήφισμα, έρχεται σε μια εξαιρετικά δύσκολη και κρίσιμη φάση για την Τουρκία και για τον ίδιο τον Ταγίπ Ερντογάν.
Πίσω από την εικόνα ενός πανίσχυρου ηγέτη, ο Τούρκος Πρόεδρος βρίσκεται αντιμέτωπος με πολλαπλές προκλήσεις, οι οποίες πιάνουν ένα τεράστιο φάσμα δυναμικών τόσο στο εσωτερικό της χώρας όσο και στο εξωτερικό. Από τη δυσφορία ενός σημαντικού μέρους των ισλαμιστών που θεωρούν ότι ο Ταγίπ Ερντογάν δεν εκφράζει καθόλου πια τα ισλαμικά ιδεώδη, μέχρι την αυξανόμενη νευρικότητα των εθνικιστών υποστηρικτών του που βλέπουν ότι πίσω από τη σκληρή ρητορική η Άγκυρα δεν έχει καταφέρει και πολλά στην περιοχή, ο Τούρκος Πρόεδρος βρίσκεται κάτω από μεγάλη πίεση.
Η οικτρή κατάσταση την τουρκικής οικονομίας, σε συνδυασμό με τις τεράστιες δυσκολίες που η Άγκυρα αντιμετωπίζει σήμερα με το Βερολίνο, το οποίο επιχειρεί να «στριμώξει» τον Ταγίπ Ερντογαν οικονομικά, μετατρέπεται σε αχίλλειο πτέρνα για τον Τούρκο Πρόεδρο.
Ο Ταγίπ Ερντογάν πρέπει να τετραγωνίσει τον κύκλο ανάμεσα, από τη μια μεριά, στους εθνικιστές συμμάχους του και τους εθνικιστές του κόμματός του, τους οποίους έχει απόλυτη ανάγκη προκειμένου να επανεκλεγεί Πρόεδρος, και από την άλλη στα συμφέροντα της χώρας του τα οποία θα κινδυνεύουν να πληγούν πολλαπλώς σε περίπτωση που η Άγκυρα υιοθετήσει μια πραγματικά σκληρή στάση απέναντι στους Κούρδους του Βορείου Ιράκ.
Οι στρατηγικές και οικονομικές σχέσεις είναι πολύ ισχυρές πλέον ανάμεσα στην Άγκυρα και την Περιφερειακή Κυβέρνηση του Κουρδιστάν, αλλά, όπως προκύπτει από συγκλίνουσες πληροφορίες, και ανάμεσα στον ίδιο τον Ταγίπ Ερντογάν και τον Μασούντ Μπαρζάνι.
Για την Άγκυρα, η πολιτική προσέγγισης του Μασούντ Μπαρζάνι και του Ερμπίλ έχει επιτρέψει στην Τουρκία να στηρίζει το αφήγημα ότι δεν είναι εναντίον όλων των Κούρδων αλλά μόνο εναντίον του ΡΚΚ, ενώ οι παραδοσιακά κακές ανταγωνιστικές σχέσεις ανάμεσα στο ΡΚΚ και το Δημοκρατικό Κόμμα του Κουρδιστάν (KDP) του Μασούντ Μπαρζάνι αποτελούν ένα εξαιρετικής σημασίας για την Άγκυρα ανάχωμα εναντίον μιας εξάπλωσης του ΡΚΚ στην περιοχή.
Έτσι, οι αντιδράσεις της Τουρκίας στο δημοψήφισμα φαίνεται ότι θα είναι μετρημένες. Τουλάχιστον αυτός είναι ο αρχικός σχεδιασμός όπως όλα δείχνουν και όπως εκτιμούν πολλοί αναλυτές των τουρκικών πραγμάτων.
Χθες, η τουρκική Εθνοσυνέλευση αναμενόταν να ανανεώσει την εντολή των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων να κινηθούν εκτός νοτίων συνόρων αν απειληθεί η εθνική ασφάλεια της χώρας, μια εντολή που θα έληγε τον Οκτώβριο καθώς ήδη πριν από δώδεκα σχεδόν μήνες η Εθνοσυνέλευση είχε δώσει εντολή στον στρατό να κινηθεί στη Συρία.
Η προχθεσινή έκτακτη συνεδρίαση του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας υπό την προεδρία του Ταγίπ Ερντογάν οδήγησε στην έκδοση μιας ιδιαίτερα σκληρής ανακοίνωσης εναντίον του δημοψηφίσματος, η οποία όμως ανέφερε ότι «η Τουρκία επιφυλάσσεται των δικαιωμάτων της που αντλούνται από τις διμερείς και διεθνείς συμφωνίες αν το δημοψήφισμα αυτό διεξαχθεί παρά τις προειδοποιήσεις μας».
Ορολογία που πρόσωπα τα οποία είναι σε θέση να γνωρίζουν και που μίλησαν στον «Π» ερμηνεύουν ως σαφή ένδειξη ότι η αντίδραση της Άγκυρας θα αφορά το εμπόριο, την ενέργεια και τα σύνορα και δεν αποτελεί ένδειξη απόφασης για στρατιωτική επέμβαση.
Τι λέει ο καθηγητής Μπαρίν Καγιάογλου
Το πιο πιθανό είναι ότι η Τουρκία θα κρατήσει τις αντιδράσεις της σε μέτρα μάλλον χαμηλής έντασης, που ενδεχομένως να αφορούν περιορισμούς στα σύνορα, σε εμπορικές και ενεργειακές συναλλαγές, εκτιμούσε ήδη πριν από λίγες μέρες ο Μπαρίν Καγιάογλου, καθηγητής Ιστορίας στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο του Σουλεϊμάνιγιε στο Βόρειο Ιράκ που μίλησε στον “Π”.
Την άποψη αυτή συμμερίζονται οι περισσότεροι συνομιλητές του “Π” που εκτιμούν ότι οι οικονομικοί δεσμοί της Τουρκίας με την Περιφερειακή Κυβέρνηση του Κουρδιστάν είναι τόσο ισχυροί που η Άγκυρα θα σκεφτεί πολύ να τους καταστρέψει. Το 2016, το ιρακινό Κουρδιστάν ήταν η τρίτη μεγαλύτερη αγορά εξαγωγών για την Τουρκία μετά τη Γερμανία και τη Βρετανία, φτάνοντας στα 7,6 δισ. δολάρια ετησίως, που αποτελούν το 5,4% του συνόλου των εξαγωγών της.
Ένα παρατεταμένο κλείσιμο συνόρων και εμπάργκο θα έπληττε αναμφισβήτητα την Περιφερειακή Κυβέρνηση του Κουρδιστάν, αλλά θα έπληττε και την Τουρκία, σε μια περίοδο κατά την οποία η τουρκική οικονομία αντιμετωπίζει όλο και μεγαλύτερες προκλήσεις, ενώ παράλληλα βρίσκονται σε πολύ επικίνδυνη για την Άγκυρα καμπή οι οικονομικές -και διπλωματικές- σχέσεις με τη Γερμανία.
Η Άγκυρα μπορεί επίσης να σταματήσει την εισαγωγή πετρελαίου από το Βόρειο Ιράκ, η οποία γίνεται ουσιαστικά σε αντίθεση με τις συνθήκες και συμφωνίες, που προβλέπουν ότι οι εξαγωγές πετρελαίου από την Περιφερειακή Κυβέρνηση του Κουρδιστάν γίνονται μόνο μέσω Βαγδάτης και όχι απευθείας από το Ερμπίλ. Ωστόσο και εκεί οι αριθμοί είναι μεγάλοι για την Τουρκία: οι τουρκικές επενδύσεις στο Βόρειο Ιράκ στον πετρελαϊκό τομέα και στον τομέα του φυσικού αερίου υπολογίζονται ανάμεσα στα 37 και 40 δισ. δολάρια και περίπου 200 τουρκικές εταιρείες δραστηριοποιούνται στους τομείς αυτούς.
Επιπλέον, αυτού του είδους αντίποινα -παρόλο που σίγουρα θα πλήξουν τους Κούρδους του Ιράκ- ελλοχεύει ο κίνδυνος να πλήξουν ακόμα πιο πολύ την Τουρκία καθώς οι οικονομικές σχέσεις των νοτιοανατολικών περιοχών της είναι τόσο στενά συνδεδεμένες με το Βόρειο Ιράκ, που ένας εμπορικός αποκλεισμός θα κατέστρεφε την τοπική οικονομία.
Πάντως, ο καθηγητής Καγιάογλου αλλά και όλοι οι συνομιλητές του “Π” στο Βόρειο Ιράκ και στην Τουρκία σημειώνουν ότι αν η κατάσταση στο Βόρειο Ιράκ κινδυνεύσει από χάος και αν υπάρξουν προβλήματα στο Κιρκούκ, περιοχή και πόλη που βρίσκεται υπό αμφισβήτηση ανάμεσα σε Κούρδους, Άραβες και Τουρκμένους, η Τουρκία ίσως υιοθετήσει πιο επιθετική στάση, κυρίως αν υπάρξει η αίσθηση ότι απειλούνται οι Τουρκμένοι της περιοχής.
Ήδη στην Τουρκία το Κόμμα της Εθνικιστικής Δράσης (ΜΗΡ) του Ντεβλέτ Μπαχτσελί οργανώνει συλλαλητήρια υπέρ των Τουρκμένων και σε περίπτωση που οι Τουρκμένοι του Κιρκούκ πληγούν, ο Ταγίπ Ερντογάν θα βρεθεί μπροστά σε ένα τεράστιο δίλημμα.
Το Κιρκούκ, μια από τις αμφισβητούμενες περιοχές ανάμεσα στη Βαγδάτη και τους Κούρδους, είναι η «πυριτιδαποθήκη» της περιοχής καθώς εκτός από Κούρδους και Άραβες η πόλη έχει και ισχυρές μειονότητες Τουρκμένων σιιτών αλλά και Αράβων σιιτών. Επιπλέον, το Ισλαμικό Κράτος εξακολουθεί να απειλεί την πόλη.
Η περιοχή έχει τεράστια αποθέματα πετρελαίου και φυσικού αερίου και είναι κομβικής σημασίας για τους Κούρδους, καθώς το 70% περίπου των εξαγωγών πετρελαίου από το Βόρειο Ιράκ στην Τουρκία προέρχεται από το Κιρκούκ αφού το πετρέλαιο που βγαίνει στις αμιγώς κουρδικές περιοχές είναι χαμηλότερης ποιότητας και απαιτείται μεγάλη διαδικασία για διύλιση.
Η περιοχή είναι τεράστιας σημασίας και για τον Μασούντ Μπαρζάνι και το KDP καθώς παραδοσιακά το Κιρκούκ ανήκει στον χώρο επιρροής του άλλου μεγάλου ιστορικού κόμματος του ιρακινού Κουρδιστάν, την Πατριωτική Ένωση του Κουρδιστάν του Τζαλάλ Ταλαμπάνι. Σύμφωνα με συγκλίνουσες πληροφορίες, το KDP προσπαθεί να «ροκανίσει» την κυριαρχία του KDP στο Κιρκούκ, καθιστώντας τις ήδη πολύπλοκες σχέσεις ανάμεσα στα δύο κόμματα ακόμα πιο ευμετάβλητες.
Στο Κιρκούκ δραστηριοποιούνται επίσης οι δυνάμεις που πρόσκεινται στο Ιράν και που αποτελούν μέρος ενός εντυπωσιακού δικτύου «αντιπροσώπων» (proxies) του Ιράν στην ευρύτερη περιοχή. Το δίκτυο αυτό ουσιαστικά επιτρέπει στην Τεχεράνη όχι μόνο να διαδραματίσει καθοριστικό πολλές φορές ρόλο στους τοπικούς και ευρύτερους συσχετισμούς δυνάμεων, αλλά και να έχει έναν «ιρανικό διάδρομο» από τα σύνορά της με το Ιράκ μέχρι την καρδιά της Συρίας.
Το Κιρκούκ και οι ιρανικοί proxies εκεί αποτελούν ένα από τα μεγάλα ατού της Τεχεράνης, η οποία ασκεί και έναν τεράστιο έλεγχο στη Βαγδάτη.
Παρόλο που και το Ιράν έχει σημαντική κουρδική μειονότητα, και έχει και αυτό λόγους να φοβάται την ενθάρρυνση και τα όνειρα για αυτονομία που δημιουργεί το δημοψήφισμα, θα βγει τελικά κερδισμένο σε περίπτωση χάους στην περιοχή, καθώς οι Κούρδοι του Βορείου Ιράκ θα αναγκαστούν να πάνε πιο κοντά στην Τεχεράνη, κυρίως στην περίπτωση που η Τουρκία τούς αποξενώσει εντελώς.
Το Ιράν
Ο ιρανικός παράγοντας είναι καθοριστικής σημασίας και για την Τουρκία αλλά και για τις ρευστές συμμαχίες στις οποίες είναι αναγκασμένη να εισέρχεται.
Η αντίθεση της Τεχεράνης στο κουρδικό δημοψήφισμα φέρνει αναμφισβήτητα την Άγκυρα πιο κοντά στις ιρανικές θέσεις, κάτι που ενισχύεται και από την ευρύτερη δυναμική της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής, η οποία έχει φέρει την Τουρκία στο αντίθετο στρατόπεδο με τη σουνιτική Σαουδική Αραβία.
Η προσέγγιση της Άγκυρας με την Τεχεράνη καταγράφεται και στην πολιτική και στη ρητορική της Τουρκίας απέναντι στον Μπασάρ αλ-Άσαντ και στη Δαμασκό. Ενώ ο Μπασάρ αλ-Άσαντ ήταν ένας από τους εχθρούς-νούμερο ένα τα τελευταία χρόνια για την Τουρκία, η Άγκυρα την τελευταία περίοδο κρατά αποστάσεις και δεν αναφέρεται καθόλου στο καθεστώς της Δαμασκού και πολλοί αναλυτές θεωρούν ότι οι εξελίξεις στην ευρύτερη περιοχή σπρώχνουν την Τουρκία πιο κοντά στην Τεχεράνη στο θέμα αυτό.
Η κατάσταση είναι πολύ πιο πολύπλοκη, ωστόσο, καθώς η Τεχεράνη εξακολουθεί να παίζει ένα εξαιρετικά διφορούμενο παιχνίδι με το ΡΚΚ το οποίο, όπως θεωρούν πολλοί συνομιλητές του «Π» που είναι σε θέση να γνωρίζουν, διατηρεί σχέσεις συμφέροντος με τον ιρανικό παράγοντα.
Στον σκοτεινό αυτό λαβύρινθο έρχονται να προστεθούν οι ΗΠΑ, οι οποίες έχουν υιοθετήσει μια εξαιρετικά σκληρή στάση και φρασεολογία απέναντι στους Κούρδους του Βορείου Ιράκ, παρόλο που την τελευταία δεκαετία οι Κούρδοι αποτελούν ένα από τα βασικότερα αμερικανικά προπύργια στην περιοχή.
Ορισμένοι αναλυτές με μεγάλη εμπειρία στην περιοχή αναρωτιούνται αν και κατά πόσο οι ΗΠΑ είναι πράγματι τόσο αντίθετες στο κουρδικό δημοψήφισμα ή αν πίσω από τη σκληρή ρητορική κρύβονται άλλες δυναμικές.
Στο Βόρειο Ιράκ αλλά και σε ορισμένους κύκλους στην Ουάσιγκτον κυκλοφορεί μια εκτίμηση σύμφωνα με την οποία οι ΗΠΑ ενθαρρύνουν σχεδόν την Τουρκία να επέμβει στο Βόρειο Ιράκ με απώτερο σκοπό την εξασθένιση του καθεστώτος Ερντογάν.
Σύμφωνα με την άποψη αυτή, η Ουάσιγκτον παίζει ένα ιδιαίτερα πολύπλοκο παιχνίδι σε πολλά επίπεδα, χωρίς ωστόσο να μπορεί κανείς να πει ή να προβλέψει με σιγουριά πώς μπορεί να εξελιχθούν οι δυναμικές.
Οι σχέσεις της Τουρκίας του Ταγίπ Ερντογάν και της Ουάσιγκτον βρίσκονται σε μια περίοδο έντασης και μόνιμων σχεδόν αντιπαραθέσεων και η δυναμική που κυρίως μετά την απόπειρα του πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου 2016 σπρώχνει την Τουρκία όλο και πιο μακριά από τη δυτική τροχιά δεν αποτελεί καλή βάση.
Γρίφος επίσης είναι και η στάση του Ισραήλ διότι, ενώ ο Βενιαμίν Νετανιάχου έχει εκφραστεί ανοιχτά υπέρ το δημοψηφίσματος και το Τελ Αβίβ έχει ισχυρές σχέσεις με τους Κούρδους της περιοχής από τις δεκαετίες του '60 και του '70, στο Βόρειο Ιράκ είναι ευρέως διαδεδομένη η άποψη ότι το Ισραήλ δεν θέλει και δεν μπορεί να στηρίξει έμπρακτα τους Κούρδους στις προσπάθειές τους.
Στο παιχνίδι είναι φυσικά και η Μόσχα, η οποία μέχρι τώρα έχει διατηρήσει μια στάση που πολλοί στην περιοχή ερμηνεύουν ουσιαστικά ως υποστηρικτική των Κούρδων, ενώ την ίδια ώρα αυξάνονται διαρκώς οι ρωσικές επενδύσεις στο Βόρειο Ιράκ και κυρίως στον τομέα της ενέργειας.
Η πρόκληση του Μπαρζάνι
Η αυριανή μέρα αναμένεται με αγωνία από όλους τους Κούρδους αλλά και τους παίκτες στην περιοχή, καθώς η επομένη του δημοψηφίσματος θα είναι η μεγάλη πρόκληση για τον Μασούντ Μπαρζάνι και τους Κούρδους.
Ο Μασούντ Μπαρζάνι έχει υιοθετήσει μια ιδιαίτερα σκληρή ρητορική τις τελευταίες μέρες, την οποία πολλοί αποδίδουν στις τεράστιες πιέσεις που δέχεται. Ο Κούρδος ηγέτης είπε ότι μέσα στα επόμενα δύο χρόνια οι διαπραγματεύσεις με τη Βαγδάτη θα οδηγήσουν σε μια ανεξαρτησία, κάτι που ελάχιστοι στην περιοχή θεωρούν εφικτό.
Χαρακτηριστική είναι η φράση πολλών συνομιλητών του «Π» ότι «εδώ δεν θα είναι όπως το βελούδινο διαζύγιο της Τσεχοσλοβακίας».
Το πρόβλημα του Μασούντ Μπαρζάνι δεν είναι μόνο ο διεθνής παράγοντας και οι περιφερειακές δυνάμεις, αλλά και οι εσωκουρδικές συγκρούσεις και διαφορές που από τη Συνθήκη των Σεβρών το 1920 μέχρι και σήμερα εξασθενίζουν τρομερά τους Κούρδους στην αναζήτησή τους για ανεξαρτησία.
