Η εν εξελίξει εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία έχει και θρησκευτικό υπόβαθρο και αποτελεί, συν τοις άλλοις, μια μορφή τιμωρίας και εκδίκησης για την απόφαση ίδρυσης Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ουκρανίας κατά το τέλος του 2018. Γεγονός που ενόχλησε το Πατριαρχείο Μόσχας και προκάλεσε ιστορικό ρήγμα στην Ορθοδοξία. Μάλιστα ένα από τα επιχειρήματα του Ρώσου Προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν για την εισβολή στην Ουκρανία ήταν ο ισχυρισμός ότι το Κίεβο προετοιμαζόταν για την καταστροφή της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας που υπάγεται στο Πατριαρχείο της Μόσχας. Ενώ ο Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος όχι μόνο δεν έχει καταδικάσει τη ρωσική εισβολή, αλλά στο κήρυγμά του την Κυριακή, 6 Μαρτίου, ανέφερε ότι επί οκτώ χρόνια, γίνονται προσπάθειες να καταστραφεί ό,τι ισχύει στο Ντονμπάς. «Στο Ντονμπάς», είπε, «υπάρχει απόρριψη, θεμελιώδης απόρριψη των λεγόμενων αξιών που προσφέρονται σήμερα από τις παγκόσμιες δυνάμεις. Σήμερα, υπάρχει ένα τεστ αφοσίωσης σε αυτές τις δυνάμεις. Ξέρετε ποιο είναι αυτό το τεστ; Είναι πολύ απλό και ταυτόχρονα τρομερό - είναι τα gay parades». Σε μια προσπάθεια να δώσει θρησκευτική νομιμοποίηση στην απόφαση του Πούτιν να εισβάλει στην Ουκρανία, ο Πατριάρχης Μόσχας και πάσης Ρωσίας Κύριλλος χαρακτήρισε τον πόλεμο ως αγώνα «μεταφυσικής σημασίας», προκειμένου η ανθρωπότητα να ακολουθήσει τους νόμους του Θεού.
Απόπειρα δολοφονίας
Το θρησκευτικό υπόβαθρο της ρωσικής εισβολής διαφάνηκε επίσης από την προσπάθεια των Ρώσων να εξοντώσουν τον προκαθήμενο της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας, μητροπολίτη Κιέβου και πάσης Ουκρανίας Επιφάνιο. Την απόπειρα δολοφονίας κατά του ηγέτη της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας στο Κίεβο, κατήγγειλε δημόσια ο στενός του συνεργάτης και δεύτερος τη τάξει της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας, μητροπολίτης Ευστράτιος Ζόρα. Σε ανάρτησή του στο διαδίκτυο ο Ζόρα ανέφερε ότι «οι φρουροί της Μονής του Αγίου Μιχαήλ με τους Χρυσούς Τρούλους (έδρα της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας) εξουδετέρωσαν ομάδα Ρώσων σαμποτέρ που επιχειρούσε να εισέλθει στον χώρο όπου βρισκόταν ο Επιφάνιος. Σε κοντινό σημείο εντοπίστηκαν και εξουδετερώθηκαν εκρηκτικά. Ο μητροπολίτης Επιφάνιος ευχαρίστησε τους φύλακες για την επαγρύπνησή τους». Πάντως, η απόφαση του Πούτιν να εισβάλει στην Ουκρανία ενόχλησε έντονα και την Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία που βρίσκεται υπό την επιρροή του Κρεμλίνου. Όπως δήλωσαν στον «Π» εκκλησιαστικοί αναλυτές, ο προκαθήμενος της Ουκρανικής Εκκλησίας, εν Κιέβω μητροπολίτης του Πατριαρχείου Μόσχας Ονούφριος, καταδίκασε από την πρώτη μέρα τη ρωσική εισβολή, ερχόμενος σε σύγκρουση με τον Πατριάρχη Μόσχας Κύριλλο. Τη ρωσική εισβολή καταδίκασαν και μητροπολίτες στην Ουκρανία οι οποίοι υπάγονται στη Μόσχα και διέκοψαν το μνημόσυνο του Πατριάρχη Μόσχας λόγω της στάσης του υπέρ του Πούτιν. «Υπερνικά», όπως μας λέχθηκε, «το γεγονός ότι αυτοί οι μητροπολίτες είναι Ουκρανοί και δεν μπορούν να δεχθούν αυτό που γίνεται στην πατρίδα τους».
Τρεις Εκκλησίες
Σήμερα στην Ουκρανία λειτουργούν παράλληλα τρεις ορθόδοξες Εκκλησίες. Υπάρχει η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία (Πατριαρχείο Κιέβου) που δεν αναγνωρίζεται ούτε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, ούτε από το Πατριαρχείο της Μόσχας. Λειτουργούν, επίσης, η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία η οποία υπάγεται στο Πατριαρχείο Μόσχας και η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας, που συστάθηκε τον Δεκέμβριο του 2018 και έχει λάβει Αυτοκεφαλία από το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως στις 5 Ιανουαρίου 2019. Η ίδρυση της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας και η παραχώρηση του Αυτοκέφαλου από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο προκάλεσε την οργή του Κρεμλίνου και του Πατριαρχείου της Μόσχας που θεωρούσαν ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας πρέπει να ανήκει στη Ρωσία. Αμφισβήτησαν δηλαδή ανοιχτά το δικαίωμα της Ουκρανίας, ως κυρίαρχου κράτους, να έχει τη δική της Αυτοκέφαλη Εκκλησία. Έκτοτε ξεκίνησε ένας ανοικτός πόλεμος κατά του Οικουμενικού Πατριάρχη, με το Πατριαρχείο Μόσχας να παύει να μνημονεύει το όνομα του Βαρθολομαίου και να τον εξαιρεί από τα εκκλησιαστικά της δίπτυχα.
Ήρθε η σειρά της Κύπρου
Στη δίνη του εκκλησιαστικού ιμπεριαλισμού της Ρωσίας βρέθηκε και η Κύπρος μετά την απόφαση του Αρχιεπισκόπου να μνημονεύσει τον μητροπολίτη Κιέβου και πάσης Ουκρανίας Επιφάνιο, κατά τη διάρκεια λειτουργίας στο μοναστήρι της Παναγίας της Χρυσορρογιάτισσας στις 24/10/2020, αναγνωρίζοντας έτσι το Αυτοκέφαλο της Εκκλησίας της Ουκρανίας. Η απόφασή του προκάλεσε την οργή της Ορθόδοξης Ρωσικής Εκκλησίας, με τον πρόεδρο του Τμήματος Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων του Πατριαρχείου Μόσχας, μητροπολίτη Ιλαρίωνα, να προαγγέλλει τη διαγραφή του Αρχιεπισκόπου Χρυσόστομου Β’ από τα δίπτυχα της Εκκλησίας της Ρωσίας. Σε μια προσπάθεια εκβιασμού των μελών της Ιεράς Συνόδου ο Ιλαρίωνας δήλωσε ότι η Ορθόδοξη Ρωσική Εκκλησία θα συνεχίσει να έχει κοινωνία με τους ιεράρχες που δεν θα αναγνωρίσουν την προσωπική απόφαση του Αρχιεπισκόπου.
Παραλίγο σχίσμα
Η απόφαση του Αρχιεπισκόπου να μνημονεύσει για πρώτη φορά τον Επιφάνιο ως προκαθήμενο της Ουκρανικής Εκκλησίας, κατά τη διάρκεια της χειροτονίας του νέου επισκόπου Αρσινόης στη Μονή Χρυσορρογιατίσσης στις 24/10/2020, προκάλεσε την σφοδρή αντίδραση μελών της Ιεράς Συνόδου που δεν είχαν ενημερωθεί προηγουμένως. Μάλιστα ο μητροπολίτης Λεμεσού αποχώρησε λίγο πριν ολοκληρωθεί η λειτουργία. Ακολούθησε μια περίοδος σκληρών ανακοινώσεων και δηλώσεων από την πλευρά των ρωσόφιλων με πρωταγωνιστές τον μητροπολίτη Λεμεσού, τον μητροπολίτη Κύκκου, τον μητροπολίτη Ταμασού και Ορεινής και τον επίσκοπο Αμαθούντος.
Τελικά το θέμα τέθηκε προς ψήφιση στην Ιερά Σύνοδο λίγο καιρό μετά, με την πλειοψηφία των μελών του σώματος να συντάσσονται με τις Ορθόδοξες Εκκλησίες που έχουν αναγνωρίσει το Αυτοκέφαλο της Ουκρανικής Εκκλησίας. Το αποτέλεσμα ήταν δέκα ψήφοι υπέρ και επτά κατά. Παρ' όλα αυτά, δεν έπαψε να υφίσταται πρόβλημα στις σχέσεις των μελών της Ιεράς Συνόδου. Μονάχα ο μητροπολίτης Λεμεσού διαφοροποίησε κάπως τη θέση του, λαμβάνοντας μέρος στο πολυαρχιερατικό συλλείτουργο που τελέστηκε στις 13 Νοεμβρίου 2021 στον καθεδρικό ναό Αποστόλου Βαρνάβα στη Λευκωσία με την ευκαιρία των ονομαστηρίων του Αρχιεπισκόπου Χρυστοστόμου. Αν και ο ίδιος σε γραπτή ανακοίνωση ανέφερε ότι η συμμετοχή του στο συλλείτουργο «με κανένα τρόπο δεν είχε την έννοια ότι συγκατατίθεμαι ή συντάσσομαι στην αναγνώριση του Επιφάνιου ως προκαθήμενου της Ουκρανικής Εκκλησίας».
Ο ελιγμός του Αθανάσιου δεν είναι άσχετος με ενδεχόμενες αρχιεπισκοπικές εκλογές, αφού όπως όλα δείχνουν υπάρχει σοβαρή πιθανότητα να είναι ξανά υποψήφιος για τον αρχιεπισκοπικό θρόνο. Μάλιστα άτομα που γνωρίζουν καλά τον εκκλησιαστικό τομέα ανέφεραν στον «Π» ότι ο Αθανάσιος επιχειρεί ένα άνοιγμα προς τους αρχιεπισκοπικούς, λόγω της σύγκρουσης με τους μητροπολίτες Ταμασού και Κύκκου που επιμένουν στην υποψηφιότητα του Ησαΐα.
Γυρίζει μπούμερανγκ
Σε μπούμερανγκ φαίνεται να γυρίζει η ρωσοφιλία ορισμένων μητροπολιτών της Εκκλησίας της Κύπρου που τον τελευταίο ενάμιση χρόνο αντιδρούν κατά της απόφασης του Αρχιεπισκόπου Χρυσόστομου Β’ να αναγνωρίσει το Αυτοκέφαλο της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας, λαμβάνοντας θέση υπέρ της Μόσχας και κατά του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. Η εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία φέρνει την κοινή γνώμη στην Κύπρο απέναντι της Ρωσίας και τους φιλορώσους μητροπολίτες στο νησί σε πάρα πολύ δύσκολη θέση. Αυτό φανερώνει και η έκκληση του μητροπολίτη Ταμασού και Ορεινής για άμεση διακοπή του πολέμου στην Ουκρανία χωρίς καμία αναφορά στη Ρωσία που κήρυξε τον πόλεμο στο Κίεβο.
Το αρνητικό κλίμα που διαμορφώθηκε κατά της Ρωσίας θα αποτελέσει βασικό συντελεστή στη διαμόρφωση του αποτελέσματος σε περίπτωση που πραγματοποιηθούν αρχιεπισκοπικές εκλογές σύντομα. Βέβαια υπάρχουν και χιλιάδες Ρώσοι ορθόδοξοι που διαμένουν στην Κύπρο οι οποίοι έχουν δικαίωμα ψήφου στις αρχιεπισκοπικές εκλογές και σύμφωνα με εκκλησιαστικούς αναλυτές, υπάρχει μεγάλο ενδεχόμενο να πάρουν γραμμή από τη Μόσχα. Ενώ εκφράζουν φόβους για την πιθανότητα οι Ελληνοκύπριοι να αδιαφορήσουν, «ειδικότερα αν οι αρχιεπισκοπικές εκλογές πραγματοποιηθούν σε περίοδο διακοπών όπως το καλοκαίρι».
Νέο σύστημα εκλογής Αρχιεπισκόπου
Εκκλησιαστικοί αναλυτές εκτιμούν επίσης ότι τα κόμματα δεν θα έχουν έντονη συμμετοχή στις αρχιεπισκοπικές εκλογές λόγω της αλλαγής του τρόπου εκλογής του Αρχιεπισκόπου, όπου ο λαός θα ψηφίσει απευθείας τον υποψήφιο και όχι τους εκλέκτορες όπως συνέβαινε πριν. «Με το νέο καταστατικό», αναφέρουν, «έχει αποδυναμωθεί ο ρόλος των κομμάτων». Ο λαός, όπως υποστηρίζουν, θα ψηφίσει και οι τρεις πρώτοι σε ψήφους θα τεθούν ενώπιον της Ιεράς Συνόδου για να εκλέξει τον έναν από αυτούς. Στην Ιερά Σύνοδο θα υπάρχουν 16 ψήφοι και σε περίπτωση ισοψηφίας για δύο διαδοχικούς γύρους θα έχει νικώσα ψήφο ο προεδρεύων της συνόδου.
