***«Το σημερινό εκλογικό μέτρο του 3,6% ενθαρρύνει τη συνεχή δημιουργία νέων κομμάτων [..], που πολλές φορές δεν έχουν ιδιαίτερη πολιτικοϊδεολογική ταυτότητα»
***«Με ένα πιο υψηλό εκλογικό μέτρο, το κομματικό σύστημα θα πιεστεί προς ευρύτερες συνεργασίες και θα περιοριστεί ο συνεχής κατακερματισμός της ψήφου»
***«Οι σταυροί προτίμησης ανατροφοδοτούν την πελατοκρατία, γιατί μετατρέπουν την εκλογική διαδικασία σε μάχη εξυπηρετήσεων και εντυπώσεων»
***«Η Κύπρος έχει ικανούς πολιτικούς. Τολμώ να πω ότι το πολιτικό προσωπικό είναι ‘‘ποιοτικότερο’’ από το εκλογικό σώμα»
***«Η τεράστια αδυναμία της τωρινής κυβέρνησης να ψηφιοποιήσει ακόμα και τις πιο απλές λειτουργίες του κράτους, διατηρούν τις πελατειακές σχέσεις ως έναν ισχυρό παράγοντα που επηρεάζει τα εκλογικά αποτελέσματα»
***«Η μεγαλύτερη απειλή για τη δημοκρατία μας είναι η σταδιακή αποπολιτικοποίηση της πολιτικής»
***«Η πραγματική πολιτική ψήφος είναι ιδιαίτερα ανίσχυρη και παίζει μικρότερο ρόλο από αυτόν που θα έπρεπε επί των εκλογικών αποτελεσμάτων»
***«Ένα πολύ μεγάλο μέρος της κοινωνίας να αδυνατεί να τοποθετηθεί σε σημαντικά πολιτικά ζητήματα»
***«Η πολιτική αγωγή πρέπει να μπει ξανά στα σχολεία και να εξελιχθεί σε ένα διαδραστικό μάθημα που να στοχεύει στην πρακτική εξοικείωση με τις δημοκρατικές διαδικασίες»
***«Όταν δεν υπάρχει μια καθαρή διαιρετική γραμμή, όπως ήταν κάποτε το Κυπριακό, οι βουλευτικές γίνονται περισσότερο εκλογές προσώπων, τοπικών δικτύων και εντυπώσεων»
***«Οι πολίτες, σήμερα, είναι περισσότερο βομβαρδισμένοι από πληροφορίες παρά ουσιαστικά ενημερωμένοι»
Σε μια περίοδο όπου η αποχή αυξάνεται, η πολιτική συζήτηση συρρικνώνεται και η επικοινωνία συχνά υπερισχύει της ουσίας, η Κυπριακή Δημοκρατία φαίνεται να εισέρχεται σε μια νέα φάση, στην εποχή της «μεταπολιτικής». Ο πολιτικός επιστήμονας και διδάσκων στο ΤΕΠΑΚ, διεθνής διδάκτωρ (ΔΔρ) Νίκανδρος Ιωαννίδης, καταθέτει τη δική του ανάγνωση για το παρόν και το μέλλον του κυπριακού πολιτικού συστήματος με αφορμή τις βουλευτικές εκλογές της 24ης Μαΐου 2026. Μιλά για την ανθεκτικότητα των παραδοσιακών κομμάτων, την κρίση πολιτικής συμμετοχής, τις πελατειακές σχέσεις, την ποιότητα του πολιτικού προσωπικού, την επίδραση της τεχνολογίας στη δημοκρατία και θέτει στο επίκεντρο τη μεγαλύτερη, κατά την άποψή του, πρόκληση της εποχής: τη σταδιακή αποπολιτικοποίηση της πολιτικής ζωής.
Στις βουλευτικές εκλογές, η επιβίωση των λεγόμενων παραδοσιακών κομμάτων είναι ένδειξη θεσμικής σταθερότητας ή ένδειξη αδυναμίας ανανέωσης του πολιτικού συστήματος;
Είναι κυρίως ένδειξη της ανθεκτικότητας των κομματικών μηχανισμών. Στην απουσία μιας ισχυρής εναλλακτικής πολιτικής πρότασης, τα παραδοσιακά κόμματα εξακολουθούν να έχουν οργανωτικά πλεονεκτήματα που τα νέα κόμματα προφανώς δεν διαθέτουν και δύσκολα θα αποκτήσουν, αν δεν καταφέρουν να μείνουν σχετικά για τουλάχιστον μια δεκαετία. Τα μεγάλα κόμματα έχουν δίκτυα, στελέχη, πρόσβαση σε ψηφοφόρους, δυνατότητα κινητοποίησης μέχρι και την τελευταία εβδομάδα πριν από τις εκλογές. Επίσης, σε αυτή την πολύπλοκη οργανωτική διαδικασία έχουν εντάξει και την τεχνολογία. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η κοινωνία είναι ικανοποιημένη από αυτά. Σημαίνει ότι, όταν δεν υπάρχει μια ξεκάθαρη πολιτική διαιρετική γραμμή ή μια εναλλακτική με πραγματική δυναμική εξουσίας, οι παλαιοί, και πλέον τεχνολογικά ανεπτυγμένοι, μηχανισμοί παραμένουν αποτελεσματικοί.
Νέα εργαλεία, παλιές τακτικές
Το κυπριακό πολιτικό σύστημα σε ποιο βαθμό έχει προσαρμοστεί στις κοινωνικές και τεχνολογικές αλλαγές του 21ου αιώνα;
Όλα τα κόμματα, νέα και παλαιά, έχουν υιοθετήσει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι έχουν αλλάξει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο παράγουν πολιτική. Χρησιμοποιούν νέα εργαλεία για να αναπαράγουν παλιές πρακτικές. Η πολιτική διεργασία παραμένει προσωποκεντρική και η επικοινωνία των κομμάτων συνεχίζει να επικεντρώνεται σε συνθήματα και προσωπικές αντιπαραθέσεις. Επίσης, το «πείραμα» με το application της Άμεσης Δημοκρατίας δεν αποτελεί καινοτομία. Δεκάδες κόμματα στην Ευρώπη, νέα και παλαιά, έχουν δημιουργήσει τις δικές τους εφαρμογές εσωτερικής διαβούλευσης και δημοκρατίας. Τα ερευνητικά αποτελέσματα υποδεικνύουν ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι η ύπαρξη ή όχι τέτοιων τεχνολογικών υποδομών αλλά η συμμετοχή των πολιτών, καθώς στις πλείστες κομματικές εφαρμογές διαβούλευσης και δημοκρατίας συμμετέχουν μόνο τα ήδη ενεργά κομματικά στελέχη και μέλη.
Εκλογικό μέτρο
Η Κύπρος χρειάζεται θεσμικές μεταρρυθμίσεις;
Χρειάζονται θεσμικές μεταρρυθμίσεις που μπορούν πράγματι να αλλάξουν τα κίνητρα του πολιτικού συστήματος. Ίσως αυτό που προτείνω να ακούγεται ριζοσπαστικό αλλά θεωρώ πως πρέπει να δούμε ξανά το εκλογικό μέτρο. Ίσως θα έπρεπε να ανέβει στο 5,4%, δηλαδή σε αναλογία τριών εδρών, ή ακόμη και στο 7,2%, δηλαδή σε αναλογία τεσσάρων εδρών. Το σημερινό εκλογικό μέτρο του 3,6% ενθαρρύνει τη συνεχή δημιουργία νέων κομμάτων και την αυτόνομη κάθοδο μικρών σχηματισμών, που πολλές φορές δεν έχουν ιδιαίτερη πολιτικοϊδεολογική ταυτότητα αλλά περισσότερο στόχο τη συμμετοχή στη διανομή της εξουσίας. Με ένα πιο υψηλό εκλογικό μέτρο, το κομματικό σύστημα θα πιεστεί προς ευρύτερες συνεργασίες και θα περιοριστεί ο συνεχής κατακερματισμός της ψήφου. Στις τελευταίες εκλογές, το 16,3% των ψήφων πήγε σε κόμματα που δεν πέρασαν το εκλογικό μέτρο. Αυτό είναι πολύ μεγάλο ποσοστό πολιτικής εκπροσώπησης που μένει εκτός Βουλής και δείχνει πως το υφιστάμενο σύστημα παράγει κατακερματισμό χωρίς απαραίτητα να παράγει πιο ουσιαστική πολιτική εκπροσώπηση. Η πιο επιτακτική αλλαγή θεωρώ, όμως, πως είναι ο τερματισμός της βασικής πτυχής πίσω από τις πελατειακές σχέσεις και τις εξυπηρετήσεις: των σταυρών προτίμησης. Οι σταυροί προτίμησης ανατροφοδοτούν την πελατοκρατία, γιατί μετατρέπουν την εκλογική διαδικασία σε μάχη εξυπηρετήσεων και εντυπώσεων. Με τον τερματισμό τους, ο ψηφοφόρος θα ψηφίζει μια κομματική λίστα γνωρίζοντας από πριν ποιοι υποψήφιοι θα εκλεγούν ανάλογα με το πόσες έδρες θα κερδίσει το κόμμα. Αυτό θα περιορίσει την πελατειακή ψήφο και θα συρρικνώσει την κοινωνική ψήφο, δίνοντας στην πολιτική την ευκαιρία να κερδίσει πίσω μέρος της ουσίας της.
Πολιτικοί και πολίτες
Πώς αξιολογείτε τη συνολική ποιότητα του πολιτικού προσωπικού της Κύπρου;
Θα έλεγα ότι η Κύπρος έχει ικανούς πολιτικούς. Τολμώ να πω ότι το πολιτικό προσωπικό είναι «ποιοτικότερο» από το εκλογικό Σώμα. Το πρόβλημα είναι ότι το εκλογικό Σώμα δεν επιβραβεύει πάντα τα χαρακτηριστικά που θα έπρεπε να επιβραβεύει. Συχνά επιβραβεύει άτομα με ισχυρή προσωπική δικτύωση και την ικανότητα εξυπηρέτησης αιτημάτων. Λιγότερο επιβραβεύει τη γνώση, την παραγωγή πολιτικής και την ικανότητα να εξηγήσει κάποιος δύσκολες αποφάσεις στην κοινωνία. Άρα το ζήτημα δεν είναι μόνο ατομικό. Είναι ευρύτερο και κυρίως κοινωνικό. Το σύστημα συχνά διαμορφώνει το είδος του πολιτικού που τελικά επιβιώνει.
Ψηφοφόροι ή πελάτες;
Σε σύγκριση με πριν 20 χρόνια, η πολιτική σήμερα λειτουργεί περισσότερο, λιγότερο ή το ίδιο μέσα από πελατειακές σχέσεις και προσωπικές εξυπηρετήσεις;
Έχει αλλάξει μορφή, ίσως να έχει μειωθεί σε κάποιο βαθμό αλλά δεν έχει εξαφανιστεί. Παλαιότερα οι πελατειακές σχέσεις ήταν πιο άμεσες, πιο ορατές και πιο οργανωμένες μέσα από τους κομματικούς μηχανισμούς. Σήμερα υπάρχουν ακόμη αλλά συχνά συνδυάζονται ή αλληλεπικαλύπτονται με τα προσωπικά δίκτυα των κομματικών υποψηφίων. Επίσης, η ψηφιοποίηση και μετεξέλιξη του κράτους, αν και κινείται με ρυθμούς κουτσής χελώνας, έχει μειώσει σε κάποιες περιπτώσεις την αξία των πελατειακών δεσμών, που κάποτε ήταν απαραίτητοι ακόμα και για την πιο μικρή και σύντομη διάδραση με την κρατική μηχανή. Δεν απαλλασσόμαστε εύκολα από αυτές τις πρακτικές γιατί υπάρχει αμοιβαίο όφελος: πολιτικοί που ψάχνουν τον σταυρό προτίμησης και πολίτες που, μέσα σε ένα κράτος αργό και αναποτελεσματικό, θεωρούν ότι χρειάζονται «πρόσβαση» για να λύσουν τα προβλήματά τους. Η τεράστια αδυναμία της τωρινής κυβέρνησης να ψηφιοποιήσει ακόμα και τις πιο απλές λειτουργίες του κράτους διατηρεί τις πελατειακές σχέσεις ως έναν ισχυρό παράγοντα που επηρεάζει τα εκλογικά αποτελέσματα. Δεν πιστεύω πως αυτό γίνεται ηθελημένα αλλά είναι αποτέλεσμα της γενικότερης απροθυμίας της παρούσας κυβέρνησης να κάνει σημαντικές τομές και μεταρρυθμίσεις στον κρατικό μηχανισμό.
Μπορεί κάποιος νέος άνθρωπος, χωρίς κομματικές διασυνδέσεις, να διακριθεί σήμερα στην κυπριακή πολιτική; Και να εκλεγεί βουλευτής;
Μπορεί αλλά είναι δύσκολο. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η κρίση εμπιστοσύνης προς τα κόμματα άνοιξαν κάποια παράθυρα ευκαιρίας. Ένας νέος άνθρωπος μπορεί πλέον να αποκτήσει αναγνωρισιμότητα χωρίς να περάσει απαραίτητα από την κομματική ιεραρχία. Όμως, η εκλογή, ειδικά στις Βουλευτικές, εξακολουθεί να απαιτεί οργανωτικό knowhow, χρήματα και ανθρώπους σε όλη την εκλογική περιφέρεια. Για αυτό και οι κομματικοί μηχανισμοί παραμένουν ισχυροί. Η αναγνωρισιμότητα μπορεί να σε βάλει στη συζήτηση αλλά δεν αρκεί για να σε εκλέξει.
Φειδίας και Οδυσσέας
Τι φαινόμενα είναι ο Φειδίας Παναγιώτου και ο Οδυσσέας Μιχαηλίδης;
Είναι διαφορετικά φαινόμενα αλλά έχουν κοινή αφετηρία: την κρίση εμπιστοσύνης προς τα παραδοσιακά κόμματα. Ο Φειδίας εκφράζει περισσότερο τη μετατροπή της πολιτικής σε πεδίο επικοινωνίας και προσωπικής αναγνωρισιμότητας σε συνδυασμό με την ολοκληρωτική απουσία πολιτικού προγράμματος. Ο Οδυσσέας Μιχαηλίδης εκφράζει περισσότερο την απαίτηση για έλεγχο και διαφάνεια. Δεν είναι το ίδιο πολιτικό φαινόμενο. Το ένα είναι περισσότερο γενεακό και το άλλο είναι περισσότερο θεσμικό και αντισυστημικό με όρους λογοδοσίας. Και τα δύο δείχνουν ότι μέρος της κοινωνίας (σίγουρα όμως μικρότερο από ό,τι περίμεναν αρκετοί) αναζητά εκπροσώπηση έξω από τα παραδοσιακά κανάλια.
Απειλή για τη δημοκρατία
Ποια είναι σήμερα η μεγαλύτερη απειλή για τη δημοκρατία μας;
Η μεγαλύτερη απειλή πιστεύω ότι είναι η σταδιακή αποπολιτικοποίηση της πολιτικής. Οδεύουμε με αργά και σταθερά βήματα στην εποχή της μεταπολιτικής. Όταν οι πολίτες δεν ενδιαφέρονται, δεν ενημερώνονται ουσιαστικά, δεν αξιολογούν προγράμματα και δεν απαιτούν λογοδοσία, τότε η δημοκρατία μένει τυπικά ζωντανή αλλά ουσιαστικά αποδυναμώνεται. Στην Κύπρο, η πολιτική συμμετοχή έχει υποχωρήσει σε ανησυχητικό βαθμό. Αν υπολογίσουμε τη συμμετοχή στις εκλογές στο σύνολο των ενήλικων Κυπρίων και όχι στους εγγεγραμμένους ψηφοφόρους, το αποτέλεσμα είναι αποκαρδιωτικό. Η συμμετοχή στις πρόσφατες βουλευτικές εκλογές ήταν περίπου στο 53%, δηλαδή σε εξαιρετικά χαμηλό επίπεδο για ευρωπαϊκή δημοκρατία. Ταυτόχρονα, στις ευρωπαϊκές έρευνες που συμμετάσχει η Κύπρος, στους δείκτες πολιτικού ενδιαφέροντος, κυρίως μετά το 2013, είναι παραδοσιακά στον πάτο της κατάταξης. Επίσης, από την πλευρά των πολιτικών και των κομμάτων βλέπουμε μάλλον παρόμοιες τάσεις. Σας προκαλώ να επισκεφθείτε τις ιστοσελίδες των κομμάτων και να ψάξετε για τις προγραμματικές θέσεις τους για τις εκλογές του 2026. Εκτός από 2-3 κόμματα, τα υπόλοιπα είτε έχουν μια λίστα με 7-8 πολύ γενικά bullet points είτε δεν έχουν καθόλου προγραμματικές θέσεις.
Ανίσχυρη ψήφος
Όταν μεγάλο ποσοστό πολιτών απέχει από τις εκλογές, μπορούμε να μιλάμε για υγιή δημοκρατία;
Μπορούμε να μιλάμε για λειτουργική δημοκρατία αλλά όχι για υγιή δημοκρατία. Η αποχή είναι ένδειξη τόσο αδιαφορίας και ανικανότητας μέρους του εκλογικού Σώματος να παρακολουθήσει τα πολιτικά τεκταινόμενα όσο και αδυναμίας του πολιτικού συστήματος να πείσει ότι η συμμετοχή έχει νόημα. Με ποσοστό συμμετοχής περίπου στο 53%, σχεδόν ο μισός ενήλικος πολιτικός πληθυσμός δεν συμμετέχει στις βουλευτικές εκλογές. Αυτό είναι από μόνο του σοβαρό δημοκρατικό πρόβλημα. Αν προσθέσουμε και σε αυτό ένα πάρα πολύ μεγάλο ποσοστό ενήλικων πολιτών που εντέλει ψήφισαν με βάση κοινωνικών ή πελατειακών κριτηρίων, τότε η πραγματική πολιτική ψήφος είναι ιδιαίτερα ανίσχυρη και παίζει μικρότερο ρόλο από αυτόν που θα έπρεπε επί των εκλογικών αποτελεσμάτων.
«Χαμηλό επίπεδο πολιτικού αλφαβητισμού»
Ερωτηθείς κατά πόσον «οι Κύπριοι έχουν ικανοποιητική πολιτική παιδεία για να αξιολογούν κριτικά κόμματα και υποψηφίους», ο δδρ Νικανδρος Ιωαννίδης απάντησε αρνητικά. «Όχι και αυτό είναι ξεκάθαρο. Υπάρχει χαμηλό επίπεδο πολιτικού αλφαβητισμού. Αυτό φαίνεται από τον τρόπο με τον οποίον πολλοί ψηφοφόροι αξιολογούν κόμματα και υποψηφίους: περισσότερο με βάση πρόσωπα, εντυπώσεις, κοινωνικές σχέσεις ή αποσπασματικά ζητήματα και λιγότερο με βάση προγράμματα, ιδεολογική συνέπεια και συγκεκριμένες πολιτικές θέσεις», εξήγησε. Με βάση τα διαχρονικά στοιχεία που συλλέγουμε στο ΤΕΠΑΚ από το 2011 μέχρι και σήμερα, συνέχισε, οι Κύπριοι πολίτες συχνά παρουσιάζουν ασυνέπεια μεταξύ των πολιτικών τους θέσεων και των επιλογών που κάνουν εντός της κάλπης. «Ακόμη, βρίσκουμε ένα πολύ μεγάλο μέρος της κοινωνίας να αδυνατεί να τοποθετηθεί σε σημαντικά πολιτικά ζητήματα ή ακόμη και να διατηρεί αντιφατικές θέσεις σε ζητήματα οικονομίας και διακυβέρνησης», πρόσθεσε ο κ. Ιωαννίδης.
Πολιτικοί των γάμων…
Θα έπρεπε η πολιτική αγωγή να διδάσκεται διαφορετικά στα σχολεία;
Αρχικά, σήμερα, το εν λόγω μάθημα έχει αφαιρεθεί από τα σχολεία μας καθώς -υποτίθεται- έχει ενταχθεί στην ύλη άλλων μαθημάτων. Η πολιτική αγωγή δεν μπορεί να είναι ένα μικρό μέρος άλλων μαθημάτων που διδάσκεται τυπικά ή από ανθρώπους χωρίς την κατάλληλη κατάρτιση. Η πολιτική αγωγή είναι απαραίτητη, όχι μόνο γιατί θα βοηθήσει τους μαθητές να κατανοούν τι είναι κράτος, τι είναι θεσμοί, τι κάνει η Βουλή, τι σημαίνει διάκριση εξουσιών, πώς διαβάζουμε ένα κομματικό πρόγραμμα αλλά και γιατί θα βοηθήσει στην καλλιέργεια και ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, κάτι που δυστυχώς παρατηρούμε να λείπει σήμερα από τους φοιτητές και τις φοιτήτριές μας. Η πολιτική αγωγή πρέπει να μπει ξανά στα σχολεία και να εξελιχθεί σε ένα διαδραστικό μάθημα που να στοχεύει στην πρακτική εξοικείωση με τις δημοκρατικές διαδικασίες. Χωρίς τέτοια παιδεία, παράγουμε πολίτες που ψηφίζουν χωρίς να αξιολογούν με πολιτικούς όρους τις επιλογές τους, με αποτέλεσμα να επιβιώνουν και να εκλέγονται οι πολιτικοί των γάμων, των κηδειών, των μνημοσύνων ή/και οι πολιτικοί με τα μεγάλα προεκλογικά budgets.
Άλλα λένε, άλλα κάνουν
Πώς εξηγείται το γεγονός ότι πολλοί πολίτες δηλώνουν δυσαρεστημένοι με τα κόμματα αλλά συνεχίζουν να τα ψηφίζουν;
Εξηγείται από τρεις παράγοντες. Πρώτον, από την ισχύ των κομματικών ταυτίσεων, έστω και αν είναι πιο αδύναμες από παλιά. Δεύτερον, από την απουσία πειστικών εναλλακτικών. Πολλοί πολίτες μπορεί να είναι δυσαρεστημένοι αλλά όταν φτάνουν στην κάλπη δεν βλέπουν επιλογή που να θεωρούν αρκετά σοβαρή ή αρκετά ασφαλή. Τρίτον, από τη συρρίκνωση της πολιτικής ψήφου και την αύξηση μιας πιο χαλαρής, κοινωνικής ψήφου. Όταν δεν υπάρχει μια καθαρή διαιρετική γραμμή, όπως ήταν κάποτε το Κυπριακό, οι βουλευτικές γίνονται περισσότερο εκλογές προσώπων, τοπικών δικτύων και εντυπώσεων.
Βομβαρδισμένοι
Οι πολίτες, σήμερα, είναι περισσότερο ενημερωμένοι;
Είναι περισσότερο βομβαρδισμένοι από πληροφορίες παρά ουσιαστικά ενημερωμένοι. Αυτό συνδέεται και με το εκλογικό σύστημα. Με το σημερινό εκλογικό πλαίσιο, που ευνοεί τη συνεχή δημιουργία νέων κομμάτων και την αυτόνομη κάθοδο μικρών κομμάτων χωρίς ιδιαίτερο πολιτικό μήνυμα, ο πολίτης βρίσκεται μπροστά σε έναν τεράστιο αριθμό συνθημάτων και αποσπασματικών μηνυμάτων. Ταυτόχρονα, η μεγάλη μάχη για τους σταυρούς προτίμησης δημιουργεί τεράστια πολιτική οχληρία. Δεν ανταγωνίζονται μόνο τα κόμματα μεταξύ τους για την ψήφο αλλά και οι υποψήφιοι του ίδιου κόμματος μεταξύ τους για τον σταυρό προτίμησης. Άρα, ο πολίτης δέχεται ταυτόχρονα κομματική επικοινωνία, προσωπική επικοινωνία υποψηφίων, διαφημίσεις, βίντεο, αναρτήσεις, τηλεοπτικές εκπομπές, μηνύματα από γνωστούς, όλα αυτά σε ένα διαρκές κυνήγι εντυπώσεων. Το αποτέλεσμα δεν είναι περισσότερη πολιτική ενημέρωση. Είναι πληροφοριακή ρύπανση. Και η πιο αναμενόμενη αντίδραση είναι η απάθεια. Είναι ανθρωπίνως αδύνατον να προσέξει και να επεξεργαστεί κάποιος τόσα πολλά διαφορετικά πολιτικά μηνύματα, ιδιαίτερα όταν τα περισσότερα δεν περιέχουν καθαρές θέσεις ή συγκεκριμένες προτάσεις. Έτσι, αυτός ο τεράστιος όγκος πληροφορίας οδηγεί σε κόπωση, σύγχυση και τελικά απομάκρυνση από την πολιτική.
Το γράφημα καταδεικνύει τις τεράστιες διαφορές σε πολιτικό ενδιαφέρον μεταξύ εκείνων που ψήφισαν στις εκλογές, εκείνων που ήταν μέχρι την τελευταία στιγμή αναποφάσιστοι και αυτών που απήχαν.
Σε αυτό το γράφημα καταδεικνύεται το επίπεδο συνάφειας μεταξύ ψηφοφόρων και των κομμάτων που επέλεξαν να ψηφίσουν. Όπως διαφαίνεται, η εικόνα για τα πλείστα κόμματα είναι πολύ κακή, με τους περισσότερους ψηφοφόρους να μην συμφωνούν ούτε στην πλειοψηφία των πολιτικών ζητημάτων με το κόμμα που επέλεξαν να ψηφίσουν.
