Διάλεκτος from scratch!
Της Άντρεας Βακανά*
Εννά ήθελα να ξέρετε, πως εξαιτίας των συνδυασμών της κυπριακής διαλέκτου, μπορείτε τζαι μιλάτε ξένες γλώσσες τζαι καταλάβουν σας χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία σε άρθρωση τζαι προφορά. Ο ήχος ‘‘τζ’’ ο κυπριακός, βρίσκεται σε πολλά, αν όι ούλλα τα αλφάβητα του κόσμου με άλλες μορφές. Άλλες φορές παρουσιάζεται ως ‘‘j, g’’ στα αγγλικά, άλλες ως ‘‘je’’ στα γαλλικά, ως ‘‘g’’ στα ιταλικά, ως ‘‘ll’’ σε χώρες Λατινικής Αμερικής, ως ‘‘j’’ πορτογαλλικό και πάει λέγοντας. Σωστό λοιπόν εννά ήταν, να μεν εχαρακτηρίζαμε το ‘‘τζ’’ της Κύπρου βαρύ και το ‘‘τζ’’ της Αθήνας, ελαφρύ. Εννά μπορούσε κάλλιστα να εν’ θκυο τέλεια διαφορετικές εκδοχές. Εν χρειάζεται το κυπριακό το ‘‘τζ’’ να χρεωθεί το επίθετο τού βαριού του ‘‘τζ΄΄ επειδή απλώς στα νέα ελληνικά δεν υπάρχει σαν ήχος. Μόνον την ώρα της διδασκαλίας ενός παιδιού που η μητρική του γλώσσα εν’ τα νέα ελληνικά, χωρεί το επίθετο τού ‘‘ελαφριού τζ’’ τζαι ‘‘βαρετού’’ για να μπορέσει ο/η εκάστοτε μαθητευόμενος/η, να καταλάβει τον διαφορετικό ήχο με την προϋπόθεση ότι εν τον ξέρει ήδη. Εν’ πολλοί τζείνοι που βουρούν να ακούσουν βραζιλιάνικα ή ισπανικά τραούθκια τζαι εν καταλάβουν ότι ο ήχος του ‘‘τζ’’ πρωταγωνιστεί τζαι στις θκυο τούτες γλώσσες.
Αγενής διάλεκτος;
Ενθουσιάζονται με τα ‘‘τζ’’ άλλων γλωσσών τζι’ άμα εννά ’ρτει η ώρα του κυπριακού του ‘‘τζ’’ να ακουστεί, στραομουτσουνιάζουν τζαι θωρούν γυρό γυρό τζαι προσπαθούν να το αντικαταστήσουν με μια πιο επίσημη τάχα εκδοχή. Τζαι το ‘‘τζ’’ είναι μόνο το παράδειγμα. Εκτός που τον χαρακτηρισμό του, της βαριάς διαλέκτου που χρεώννεται η κυπριακή διάλεκτος, χρεώννεται τζαι τζείνον της αγένειας. Που εξανακούστηκε μια διάλεκτος να εν’ αγενής μόνο τζαι μόνο για τον συνδυασμό των γραμμάτων τζαι των ήχων της; Η ευγένεια μιας γλώσσας εναπόκειται στον ομιλητή τζαι όι στους συνδυασμούς διφθόγγων της, όπως συχνά ακούμε που διάφορους αγενείς να λαλούσιν: οι αθηναϊκοί ήχοι εν’ ευγενέστεροι των κυπριακών. Σε ορθοφωνικά επίπεδα, η κυπριακή διάλεκτος έσιει το προβάδισμα διότι που μόνη της κρύφκει στην προφορά της σωστά ορθοφωνικά φαινόμενα, όπως τζείνο της ‘’παρήχησης’’ το οποίο λείπει από το αθηναϊκό. Αλλά το θέμα έννεν το σωστό τζαι το λάθος. Το θέμα εν’ η υποκειμενικότητα τής αισθητικής στο άκουσμα μιας διαλέκτου, γλώσσας, ήχου. Υπάρχει αισθητικός διαγωνισμός στις γλώσσες ή εν’ απλώς προτίμηση του καθενού; Ούλλοι έχουμε γλώσσες που μας αρέσκουν πιο πολλά που άλλες τζαι άλλες που εν μας κόφτει πολλά να τις ακούμε.
Τρέξε ή βούρα;
Η αλήθκεια ένι ότι εν μου άρεσε που είδα έναν παπά να κάμνει παρατήρηση τής κόρης του επειδή είπε της φίλης της ‘‘βούρα’’ τζαι όι ‘‘τρέξε’’. Να μας εξηγήσουν σε ποιαν ακριβώς συλλαβή εν’ πιο επιτρεπτό να πει ένα μωρό του άλλου μωρού σαν παίζουν, ‘‘τρέξε’’ τζαι όι ‘‘βούρα ’’. Η αλήθκεια ένι ότι εν μου άρεσε που μια καλαμαρού συνάδελφος εξίνισε τη φάτσα της, που της είπα ότι κάμνει ψατζή αντί για ψοφόκρυο όπως το λαλεί τζείνη. Ναι, εν μου αρέσκει που με ρωτά συνέχεια ο μαθητής ‘‘καλάν, γιατί να μεν γράψω στην έκθεση βαρκούμαι’’ τζαι πρέπει να γράψω ‘‘βαριέμαι’’ τζαι εγώ εν έχω τζαι ιδιαίτερα πειστική απάντηση να του δώκω τζαι πρέπει να του πω πως υπάρχει μια κάποια επισημότητα που παραμερκάζει την διάλεκτο μας στον γραπτόν επίσημον λόγον. Για να μεν πολλυ-λοώ, εν ιξέρω πόθθεν ήρτε τούτη η φήμη ότι τα αθηναϊκά ελληνικά εν’ πιο ευγενικά που τα κυπριακά ελληνικά. Το θέμα είναι πως η μουσική τζαι η προφορά εν’ υποκειμενική υπόθεση. Αναρωθκιέστε που πότε; Που τότε που ο Αμερικάνος ακούει την Γαλλίδα, την Ισπανίδα, την Κυπραία, την Ελληνίδα να μεν κουτσιά γράμμα σωστό τζαι αντί να την διορθώσει, λαλεί της ‘‘ουάο ίντα ωραία προφορά’’… Που τότε που θκυο άνθρωποι διαφορετικής γλώσσας μπορούν να ερωτευτούν τζαι να μείνουν για πάντα μαζί, χωρίς να εμποδίζουνται που κάτι καρακατσούνες που ονομάζονται φωνήεντα τζαι σύμφωνα. Που τότε που τα ζώα εν παράδειγμα προς μίμηση έκφρασης συναισθήματος χωρίς να φκάλλουν κιχ τζαι που τότε που ένα τραγούδι ξένου ήχου μπορεί να σε συγκινήσει χωρίς ιδιαίτερη κατανόηση στίχου.
Περήφανοι
Τούτα ούλλα αλλά τζαι άλλα πολλά εννά ήθελα να τα θυμούμαστε, αλλά τζαι να τα περηφανεφκούμαστε για τον κυπριακό μας διαλεκτοθησαυρό τζαι να μεν τους ακούμε άμα μας λαλούν ότι έννεν καλό πράμα το φουμίσι. Ούτε τόπακας είσαι ούτε εθνικιστής άμαν αγαπάς την διάλεκτό σου που εν’ τόσο σπάνια τζαι εν την μιλά κανένας άλλος στον κόσμο εκτός που σένα, που εν’ που κάτω που την ομπρέλλα της ελληνικής τζαι μιλάς την τζαι τζείνη εξαιτίας της, που εν’ επηρεασμένη που σσίλιες άλλες γλώσσες τζαι μιλάς τες τζαι τζείνες άμα λάχει εξαιτίας της, μα παρόλα αυτά συνεχίζει να εν’ τόσο μοναδική που μόνη της.
___________________________________________
Μοιρασμένο ψουμί
[Στην μνήμη του πατέρα μου]
Tης Παντελίτσας Φωτίου*
Ασβεστωμένος ο τοίχος τζιαι η ξώπορτα ορθάννοιχτη, περήφανη σαν τες φιλόξενες καρκιές τους. Η μμαθκιά του εγύρισε ούλλον τον κάμπο ως πέρα μακρά, ως την θάλασσα. Ξωμάκρισε σιωπητά, ημέρεψε το δειν του στην απλωσσιά του κάμπου. Ο κάμπος, που γροικά τις πατημασσιές του, που γεννά τη ζήση του. Θρουμπιά τζιαι ασπάλαχοι συχνά γαιμάτωναν τα ποσταμένα πόθκια του, μα αγάπαν τον.
Πουκάτω πού τες πέτρες σσιλιάων γρόνων το χώμα. Είσιεν ψυσιή για λλόου του. Ακόμα ένα πρωί έσσω μου, μονολόησεν. Στον Παράεισο του. Ο ήλιος έσιυφκε τζιαι εφίλα τα μαλλιά των μωρών που παίζαν χωστό στην αυλή. Στο τραπέζι το γιασουμί εγέμωννε μυρωθκιές της αυκής τον νηλιακό. Τες μυρωθκιές της αγάπης. Αλόπως έτσι μυρίζει η αγάπη συλλοΐστηκε. Καρκιάν του γιασεμιού. Το ράδιο έπαιζε δυνατά τραούθκια λαϊκά.
Ψουμιά βραστά, αχνιστά, προζυμένια εφκήκαν τζιείνη την ώρα πού τον φούρνο της αυλής τζιαι νεκατωθήκαν οι μυρωθκιές. Ψουμί πού τα σιέρκα της μάνας, να φάσιν ξένοι τζιαι δικοί, να μεν μείνει κανένας νηστικός. Να το μοιραστεί με ούλλους. Εφάνην του πως έτσι μυρίζουν οι καλοί αθθρώποι. Σαν το βραστό ψουμί η γλύκα της ψυσιής τους. Στα δώματα άσπρα πεζούνια εχτίζαν τη δική τους φωλιά. Στα καλτερίμια τα γέλια των γεναικών ανακατώνουνταν με τον καφέ τον βραστό. Εψήσαν πού το χάραμα το φαΐ τους για το μεσομέρι, έτσι ήταν μαχημένες στο χωρκό τους, τζιαι το μαειρκό τζιαι η γειτονιά εμουσκολόησαν.
Το δείλις καρτερούν τον στον καφενέ οι χωρκανοί. Το μπρίκκι εννά ξεσιειλίσει ιστορίες τζιαι αγωνίες για τον τόπο. Μέσα του φοάται, πολλοί οι άμυαλοι, φοάται την προδοσία. Τες νύχτες, ξενυχτά μαζί με τον κάμπο, μες στην σιωπή θωρεί τα αστέρκα που τζιυλούσιν πά στα δώματα, που κρολοούνται τα όνειρα του κόσμου. Κρατεί μες στην ψυσιή του, που τρέμει, μιαν ευτζιή κρυφή. Να μεν έρτουσιν ποττέ μαύρες μέρες σε τούτον τόπο. Μα ήρτασιν...
Στέκει τζιαι θωρεί πού μακρά πιον τον κάμπο, τα μμάθκια του γερασμένα, πάντα γεμάτα. Ούλλες οι μυρωθκιές που τον ανάστησαν ζούσιν μες στην καρκιά του. Το ψουμί έχασε την γεύση του, μα χέλει να το μοιραστεί, με ούλλους, δίχα σύνορα, δίχα ττέλια.
_________________________________________________
Πιερούλλα
Tου Μιχαλάκη Τσαππαρίλα*
«Άτε, Άντη. Τράβα να πάμεν στη ΛΗΤΩ, στη Μαρία να σου βκάλει πλάκες, που σου έγραψε ο Φώτος». Ο Άντης ήτουν που ώρας έτοιμος. Φρεσκοξιουρισμένος, καλοφροντισμένος, καθαροντυμένος όπως κάθε μέρα. Ήπιαν τον καφέ τους, εκάτσαν στ΄ αυτοκίνητο τους τζι’ επιάαν την στράτα για το Παραλίμνι. Παντρεμένοι πού το 1969. Ταιρκαστοί οι χαρακτήρες τους. Ήσυχα πλάσματα τζιαι οι δκυο τους. Λαλούσιν πως επήραν που τον τιζύρην τους. Ούτε ο Κωστής, ούτε ο Γιώρκος εν ύψωνναν τη φωνή τους. Ποττέ εν τους είεν κανένας να φωνάζουν ή να ξητιμάζουν. Το ίδιο τζιαι ο Άντης με την Πιερούλλα. Μπορεί να εδιαφωνούσαν σε κάποια θέματα. Όμως εξεπερνούσαν τα ήρεμα.
Μετά τον γάμο τους εκτίσαν το σπίτι τους στο Βαρώσι. Εδουλεύκαν τζιαι οι δκυο τους. Έπρεπε να ξοφλήσουν τα χρέη της τράπεζας. Σύντομα εγεννήθην τζιαι η κορούα τους, η Δώρα. Ευτυχώς είχαν τζιαι τη βοήθεια της γιαγιάς Θεοδώρας. Μαζί στες δουλειές τζιαι στον καθημερινό κάματον. Η Πιερούλλα πάντα δίπλα στον άντρα της. Εβοήθαν τον στο μαχαζίν. Είσιεν τζιαι τες δουλειές του σπιθκιού τζιαι το μεγάλωμα των μωρών, που τωρά με τον ερκομόν του Κωστάκη, εγινήκαν δκυο. Ήτουν ευτυχισμένοι. Ώσπου ήρτεν το πραξικόπημα τζιαι η εισβολή. Επήαν πίσω στην Αγιά Νάπα, στο χωρκόν της Πιερούλλας που ζιούσαν οι γονιοίς της. Ο Άντης ήβρεν δουλειά στο Λιμανάκι. Με τον τζιαιρόν εκαταφέραν να κτίσουν το σπίτι τους. Τα παιδκιά τους εμιαλύναν. Τούτοι επιάσαν τη σύνταξη τους. Με αγάπην τζιαι υπομονήν εξεπερνούσαν τες αναποδκιές της ζωής. Εζιούσαν απλά, ήρεμα, αγαπημένα. Εσιαίρουνταν με τις επιτυχίες των αγγόνισσων τους.
Επήαν στη ΛΗΤΩ. Έβκαλεν ο Άντης τες ακτινογραφίες του. Η Πιερούλλα εμαράζωννεν πολλά. Σε δκυο ημέρες, την νύχτα, η Πιερούλλα επόνεσεν πολλά την τζιοιλιά της. Εν της επέρναν με τίποτε. Εσιειροττέρευκεν. Επήραν την Νοσοκομείο. Αφήκαν την μέσα για εξετάσεις. Επισκέψεις, λόγω της επιδημίας απαγορεύκουνται. Γυρισημέρα, η κόρη της η Δώρα επήρεν της λλία ρούχα. Είπαν της πως μπορεί να χρειαστεί μετάγγιση αίματος, επειδή η αιμοσφαιρίνη της ήτουν πολλά ππεμένη. Την ίδια νύχτα, λλίον μετά τα μεσάνυκτα η Πιερούλλα «έφυγε». Επήεν ψηλά στους ουρανούς. Ο Άντης έκλαψέν την. Έτσι ξαφνικά ένιωσεν πολλά γερασμένος. Έχασεν ένα κομμάτι που τον εαυτόν του. Έχασε το ταίρι του. Γυρισημέρα εθάψαν την μες στη βροσιήν...
Παραλίμνι 13.1.2023
