της ΒΙΒΙΑΝ ΑΒΡΑΑΜΙΔΟΥ ΠΛΟΥΜΠΗ*
Διάβαζα πρόσφατα για ένα ναυάγιο γεμάτο θησαυρούς· χρυσά και ασημένια νομίσματα, πολύτιμα αντικείμενα αλλά και δικαστικές διαμάχες για το ποιος τα δικαιούται. Κάθε τόσο μια τέτοια ιστορία επιστρέφει στην επικαιρότητα και, σχεδόν πάντα, καταφέρνει να μας γοητεύσει.
Αναρωτήθηκα γιατί. Εύκολη η απάντηση, από παιδιά αγαπάμε τους πειρατές, τους χάρτες με το μεγάλο Χ, τα έρημα νησιά και τα σεντούκια με τους θησαυρούς. Ύστερα όμως στάθηκα σε κάτι που δεν είχα προσέξει ποτέ· αυτές οι ιστορίες, που μου είναι τόσο οικείες, δεν είναι δικές μας. Τις γνωρίσαμε μέσα από μεταφράσεις. Από το «Νησί των Θησαυρών», τον «Ροβινσώνα Κρούσο», τους πειρατές της Καραϊβικής και δεκάδες άλλες αφηγήσεις που γεννήθηκαν πολύ μακριά από τη δική μας γειτονιά της Μεσογείου.
Κι όμως, κι εμείς είμαστε λαός της θάλασσας και στην Κύπρο η σχέση αυτή πηγαίνει πολύ βαθιά στον χρόνο. Το νησί βρισκόταν από την αρχαιότητα πάνω στους θαλάσσιους δρόμους που συνέδεαν το Αιγαίο με την Ανατολή. Στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού διέθετε μεγάλα λιμάνια, ναυπηγική παράδοση και ένα εμπορικό δίκτυο μέσα από το οποίο ο κυπριακός χαλκός και άλλα προϊόντα ταξίδευαν στον τότε γνωστό μεσογειακό κόσμο. Καράβια έφευγαν και καράβια έρχονταν. Κι ήταν και κάποια που δεν έφταναν ποτέ στον προορισμό τους.
Κι αν οι αρχαίοι μας ναυτικοί δεν είχαν τους δικούς τους χάρτες, ζωγραφισμένους σε περγαμηνές και σημαδεμένους με ένα μεγάλο Χ, πάντως τους κουβαλούσαν στη μνήμη τους: ακτές, άνεμοι, ρεύματα, αγκυροβόλια, ύφαλοι και λιμάνια. Και οι βυθοί κράτησαν όσα χάθηκαν. Ανοιχτά του Μαζωτού βρίσκεται ένα πλοίο του 4ου αιώνα π.Χ. που μετέφερε εκατοντάδες αμφορείς, κυρίως με χιώτικο κρασί. Αργότερα, ένα άλλο εμπορικό πλοίο βυθίστηκε ανοιχτά της Κερύνειας μεταφέροντας κρασί και αμύγδαλα από τη Ρόδο και άλλα νησιά του Αιγαίου.
Είχαμε λοιπόν τη θάλασσα, είχαμε τα καράβια, είχαμε πολύτιμα φορτία και ναυάγια. Και είχαμε και θησαυρούς. Η κυπριακή λαϊκή παράδοση είναι γεμάτη από κρυμμένα πλούτη. Όπως η Ρήγαινα που άφησε πίσω της θησαυρούς και το μυθικό 101ο δωμάτιο. Σε άλλους μύθους το χρυσάφι βρισκόταν σε τάφους, σε υπόγειες στοές, σε κούζες μέσα στη γη ή ακόμα φυλαγμένο από φίδια και στοιχειά.
Άρα δεν είναι ότι εμείς δεν ονειρευτήκαμε θησαυρούς. Τους ονειρευτήκαμε, όμως, διαφορετικά. Στη μεγάλη δυτική παράδοση της περιπέτειας, ο ήρωας μαθαίνει συνήθως ότι κάπου υπάρχει κάτι πολύτιμο και ξεκινά να το ανακαλύψει. Όπως ο Jim Hawkins στο «Νησί των Θησαυρών» που παίρνει έναν χάρτη και αφήνει πίσω του τον γνωστό του κόσμο για να ταξιδέψει προς ένα άγνωστο νησί. Αναζητά κάτι που δεν είχε ποτέ.
Στη δική μας μεγάλη θαλασσινή ιστορία συμβαίνει σχεδόν το αντίθετο. Ο Οδυσσέας έχει ήδη ταξιδέψει μακριά. Έχει δει άγνωστους τόπους, έχει συναντήσει τέρατα, μάγισσες και βασιλιάδες. Θα μπορούσε να μείνει στην Καλυψώ. Θα μπορούσε να αποκτήσει ακόμη και την αθανασία. Δεν θέλει, όμως, τίποτε από αυτά. Θέλει να επιστρέψει. Ο Οδυσσέας δεν διασχίζει τη θάλασσα για να βρει έναν θησαυρό που δεν είχε ποτέ. Τη διασχίζει για να ξαναβρεί αυτό που είχε και έχασε. Την Ιθάκη.
Αλλά και στις μεταγενέστερες ιστορίες μας η θάλασσα γίνεται συχνά ο δρόμος της ξενιτιάς και της επιστροφής. Η αγωνία δεν είναι μόνο τι υπάρχει πέρα από τον ορίζοντα. Είναι κυρίως αν θα φανεί το καράβι στον ορίζοντα. Αν θα γυρίσει ο ξενιτεμένος. Αν θα σωθεί ο ναυτικός από την τρικυμία. Αν εκείνος που έφυγε θα βρει ξανά τον δρόμο προς το σπίτι. Αυτοί είναι οι δικοί μας θησαυροί. Οι θησαυροί που ονειρευόμαστε, που τελικά λένε λιγότερα για τον πλούτο και περισσότερα για την απώλεια.
Αυτές τις μέρες του Αυγούστου η σκέψη μου επιστρέφει αναπόφευκτα στην Αμμόχωστο. Στους ανθρώπους που έφυγαν τον Αύγουστο του 1974 πιστεύοντας ότι θα επέστρεφαν σε λίγες ημέρες. Άφησαν πίσω σπίτια, φωτογραφίες, βιβλία, ρούχα στις ντουλάπες, αντικείμενα της καθημερινότητάς τους. Άφησαν πίσω μια ολόκληρη ζωή. Πενήντα δύο χρόνια αργότερα, σκέφτομαι πως αυτή είναι η δική μας ιστορία χαμένου θησαυρού.
Για έναν πρόσφυγα, ο θησαυρός δεν βρίσκεται σε κάποιο άγνωστο νησί. Δεν χρειάζεται χάρτη με ένα μεγάλο Χ για να ξέρει πού βρίσκεται. Ξέρει ακριβώς το σημείο. Ξέρει τον δρόμο, τη γειτονιά, το σπίτι. Κι όμως, δεν μπορεί να φτάσει σ' αυτό. Έτσι, όταν ακούω για ένα ναυάγιο γεμάτο χρυσά νομίσματα, σκέφτομαι πως, αν είχα γεννηθεί σε μια άλλη ακτή, ίσως αυτή να ήταν η ιστορία που θα περίμενα να ακούσω πριν κοιμηθώ. Και θα ονειρευόμουν πως θα ήμουν ανάμεσα στους τυχερούς που θα μοιράζονταν τον θησαυρό.
Εγώ, όμως, μεγάλωσα αλλιώς. Μεγάλωσα περιμένοντας ένα καράβι. Όχι εκείνο που θα έφερνε χρυσάφι, μα εκείνο που θα με γύριζε στο σπίτι μου, στην Αμμόχωστο της Κύπρου.
*Συγγραφέα
