Της Alexandra Cousteau*
Σε κάθε παράκτια κοινότητα, έρχεται μια στιγμή που η θάλασσα αρχίζει να μοιάζει διαφορετική από ό,τι θα έπρεπε. Οι αλιείς το αντιλαμβάνονται πρώτοι: παρατηρούν λιγότερα ψάρια στα δίχτυα, εποχές εκτός φυσικού ρυθμού και ισορροπίας, νερά που κάποτε είχαν αφθονία και τώρα είναι άγονα, οικοσυστήματα που κάποτε στήριζαν τη θαλάσσια ζωή και τώρα ερημώνουν. Για νησιωτικά κράτη όπως η Κύπρος στην ανατολική Μεσόγειο και η Ιρλανδία στον Ατλαντικό, αυτές οι αλλαγές δεν αποτελούν αφηρημένες έννοιες σε ένα έγγραφο πολιτικής. Είναι καθημερινές υπενθυμίσεις ότι η Ευρώπη πρέπει να μετατρέψει τις δεσμεύσεις της για τον ωκεανό σε ουσιαστική αλλαγή στη θάλασσα.
Καθώς ένα νησιωτικό κράτος παραδίδει την Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ σε ένα άλλο, η Ευρώπη έχει την ευκαιρία να συνδέσει κάτι που συχνά λείπει από την πολιτική: φιλοδοξία με ενσυναίσθηση, συνέχεια με προνοητικότητα και δέσμευση με δράση.
Τους τελευταίους έξι μήνες, η Κύπρος συνέβαλε ώστε τα νησιά, οι παράκτιες κοινότητες και η βιώσιμη αλιεία να τεθούν πιο ουσιαστικά στον ευρωπαϊκό διάλογο για το μέλλον της θάλασσας. Η Ιρλανδία, με τις ζωντανές παράκτιες κοινότητές της και τη βαθιά ναυτική της ταυτότητα, βρίσκεται σε ιδανική θέση για να συνεχίσει αυτή τη δυναμική, καθώς εντείνεται η συζήτηση γύρω από τον Νόμο της ΕΕ για τους Ωκεανούς.
Για την οικογένειά μου, ο ωκεανός υπήρξε πάντα ένας χώρος ανακάλυψης και ελπίδας. Ο τόπος όπου ο παππούς μου μου αποκάλυψε έναν κρυμμένο κόσμο γεμάτο ζωή και ομορφιά, και όπου ο πατέρας μου είδε τα πρώτα σημάδια της παρακμής του. Στη διάρκεια της ζωής μου, έχω δει θάλασσες που κάποτε έσφυζαν από ζωή να χάνουν την αφθονία τους. Ο ωκεανός είναι ένα ζωντανό σύστημα, που θρέφει τους ανθρώπους, στηρίζει τα μέσα βιοπορισμού τους και προστατεύει τις ακτές. Όταν τα θαλάσσια οικοσυστήματα παρακμάζουν, οι παράκτιες κοινότητες είναι από τις πρώτες που υφίστανται τις συνέπειες.
Το προτεινόμενο Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τους Ωκεανούς (EU Ocean Act) κατατίθεται σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρώπη καλείται να αντιμετωπίσει μια απλή αλλά δυσάρεστη αλήθεια: οι δεσμεύσεις αφθονούν, η υλοποίησή τους όμως παραμένει ανεπαρκής.
Η Ευρώπη δεν στερείται δεσμεύσεων. Από την αποκατάσταση της φύσης και την ανάκαμψη των ιχθυαποθεμάτων έως τη στήριξη της βιώσιμης αλιείας και την προστασία του 30% των θαλασσών της μέχρι το 2030, οι στόχοι έχουν ήδη τεθεί. Ωστόσο, πολύ συχνά εξακολουθεί να υπάρχει χάσμα μεταξύ των δεσμεύσεων που αναλαμβάνονται στις Βρυξέλλες και της πραγματικότητας στη θάλασσα.
Το βλέπουμε όταν οι θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές υπάρχουν μόνο στα χαρτιά, ενώ καταστροφικές δραστηριότητες συνεχίζονται εντός των ορίων τους. Όταν τα ιχθυαποθέματα εξακολουθούν να υπεραλιεύονται, παρότι γνωρίζουμε ότι οι πληθυσμοί τους συνεχίζουν να μειώνονται. Όταν οι παράκτιες κοινότητες καλούνται να προσαρμοστούν στην κλιματική αλλαγή και στην οικολογική υποβάθμιση, ενώ έχουν ελάχιστη συμμετοχή στις αποφάσεις που επηρεάζουν το μέλλον τους.
Είναι, έτοιμη η Ευρώπη να εφαρμόσει όσα έχει ήδη συμφωνήσει και να μετατρέψει τη φιλοδοξία σε απτά αποτελέσματα για την αποκατάσταση των θαλασσών της;
Οι πρόσφατες συζητήσεις στη διάσκεψη για το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τους Ωκεανούς (Ocean Act) στο Wexford, που διοργανώθηκε από την Ιρλανδική Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ, έδειξαν ότι δεν αποτελεί πλέον μια αφηρημένη ιδέα. Το Σύμφωνο βρίσκεται πλέον σαφώς στο επίκεντρο ενός πραγματικού πολιτικού διαλόγου σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη διαχειρίζεται τη θάλασσα και το κατά πόσον μπορεί να μετατρέψει τις υποσχέσεις στα χαρτιά σε υγιέστερα οικοσυστήματα, πλουσιότερη θαλάσσια ζωή και ισχυρότερες παράκτιες κοινότητες.
Σύμφωνο για του Ωκεανού: Αποκατάσταση στη θάλασσα
Τελικά, αυτό είναι το κριτήριο με βάση το οποίο πρέπει να αξιολογηθεί ο Νόμος για τους Ωκεανούς: αν επιτυγχάνει πραγματική, μετρήσιμη ανάκαμψη στο νερό. Μέρος αυτής της αποκατάστασης θα είναι ορατή: υγιέστεροι βιότοποι, πιο άφθονοι ιχθυοπληθυσμοί, παράκτιοι πληθυσμοί που θα ευδοκιμούν. Όμως, μερικά από τα πιο σημαντικά οφέλη του Συμφώνου θα είναι λιγότερα ορατά: αποκατεστημένες περιοχές αναπαραγωγής, υγιέστερα τροφικά δίκτυα, ισχυρότερη ανθεκτικότητα των οικοσυστημάτων, προστασία βιότοπων πλούσιων σε άνθρακα και παροχή χώρου και χρόνου στη θαλάσσια ζωή για να ανακάμψει. Το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τους Ωκεανούς πρέπει να συμβάλει ουσιαστικά στην πραγματική προστασία των θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών και την αποκατάσταση των κατεστραμμένων οικοτόπων διασφαλίζοντας παράλληλα ότι η διακυβέρνηση των ωκεανών υποστηρίζει τα ζωντανά συστήματα από τα οποία εξαρτάται τελικά κάθε θαλάσσιος τομέας, αντί να περιορίζεται απλώς στη διαχείριση της παρακμής τους.
Πρέπει επίσης να αναγνωρίσει τη σημασία των -μικρής κλίμακας και χαμηλού αντίκτυπου- αλιέων. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, αυτές οι κοινότητες φροντίζουν τα παράκτια ύδατα εδώ και πολλές γενιές. Πολλοί από αυτούς μπορούν να υποδείξουν συγκεκριμένα μέρη όπου έχουν παρακολουθήσει τις αλλαγές να εκτυλίσσονται κατά τη διάρκεια της ζωής τους. Έχουν άμεσο συμφέρον στην υγεία των αλιευτικών αποθεμάτων, την ευημερία των θαλάσσιων οικοσυστημάτων και την ανθεκτικότητα των τοπικών οικονομιών. Το να τους δοθεί μεγαλύτερη προτεραιότητα στα παράκτια ύδατα δεν αποτελεί μόνο μια ορθή περιβαλλοντική πολιτική, αλλά και μια καλή κοινωνική και οικονομική πολιτική. Η προστασία των ωκεανών και τα μέσα διαβίωσης δεν χρειάζεται να βρίσκονται σε σύγκρουση.
Η Oceana έχει αναδείξει τα οφέλη της δημιουργίας περιοχών προνομιακής πρόσβασης στα παράκτια ύδατα, όπου οι αλιείς μικρής κλίμακας και χαμηλού αντίκτυπου έχουν προτεραιότητα, ενώ περιορίζονται οι πιο επιβαρυντικές αλιευτικές δραστηριότητες μεγαλύτερων σκαφών. Οι προσπάθειες της Ιρλανδίας να περιορίσει τις επιζήμιες δραστηριότητες μεγάλων αλιευτικών σκαφών στα παράκτια ύδατα της κινούνται προς τη σωστή κατεύθυνση.
Και η Κύπρος, όμως, δείχνει πώς αυτή η συζήτηση μπορεί να περάσει από τη θεωρία στην πράξη. Η κυβέρνηση εξετάζει τρόπους ώστε να δοθεί προτεραιότητα στους αλιείς μικρής κλίμακας εντός των χωρικών της υδάτων, και η ανάλυση της Oceana αναδεικνύει τα σημαντικά οφέλη που θα μπορούσε να αποφέρει μια τέτοια προσέγγιση για τη θαλάσσια ζωή και τις αλιευτικές κοινότητες, με ελάχιστο κόστος για τη βιομηχανική αλιεία.
Μια κοινή ευθύνη
Η μετάβαση από την Κυπριακή στην Ιρλανδική Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ δεν πρέπει, επομένως, να εκληφθεί ως το τέλος ενός κεφαλαίου, αλλά ως η συνέχεια μιας κοινής ευθύνης. Αν η Ευρώπη επιδιώκει να αναλάβει σοβαρά ηγετικό ρόλο στον ωκεανό, οφείλει να διατηρήσει τη δυναμική που έχει δημιουργηθεί πέραν από την θεσμική μεταβίβαση από την μια προεδρία στην άλλη, διασφαλίζοντας ότι το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τους Ωκεανούς θα μετατρέψει το πολιτικό ενδιαφέρον σε ουσιαστική δράση.
Η Ευρώπη συχνά μιλά για τον παγκόσμιο ηγετικό της ρόλο στις θάλασσες. Όμως η ηγεσία ξεκινά από το ίδιο της το σπίτι. Μετριέται από όσα συμβαίνουν στις ευρωπαϊκές θάλασσες. Το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τους Ωκεανούς αποτελεί μια ευκαιρία για την Ευρώπη να αποδείξει ότι η πραγματική ηγεσία ξεκινά από την αποτελεσματική προστασία των θαλασσών, την αποκατάσταση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων, τη δικαιότερη πρόσβαση των αλιέων μικρής κλίμακας και χαμηλού αντίκτυπου στους θαλάσσιους πόρους και τη διάθεση χρηματοδότησης που ανταποκρίνεται στο μέγεθος της πρόκλησης. Σε μια εποχή κατά την οποία η επιστήμη, η διεθνής συνεργασία και η πολυμερής συνεργασία δοκιμάζονται, το Σύμφωνο αποτελεί ταυτόχρονα και μια δοκιμασία ηγεσίας: κατά πόσο η ΕΕ μπορεί να δράσει συλλογικά, να ακολουθεί τα επιστημονικά δεδομένα και να προστατεύσει τη θαλάσσια ζωή, τους θαλάσσιους οικοτόπους και τις παράκτιες κοινότητες, από τα οποία εξαρτώνται τόσα πολλά.
Ο ωκεανός έχει στηρίξει τα ευρωπαϊκά νησιά επί γενιές. Τώρα είναι η σειρά της Ευρώπης να αποδείξει ότι είναι έτοιμη να στηρίξει τον ωκεανό.
*Η Alexandra Cousteau είναι συνιδρύτρια του Oceans 2050 και Senior Advisor της Oceana, συνεχίζοντας την οικογενειακή της παρακαταθήκη στην υπεράσπιση των ωκεανών, με έμφαση στην αποκατάσταση και την επαναφορά της θαλάσσιας αφθονίας.
