Υπήρξαν αρκετοί που έσπευσαν να διακηρύξουν ότι το Ιράν είχε πλέον απομονωθεί. Ότι το περιφερειακό δίκτυο συμμάχων και αντιπροσώπων της Τεχεράνης είχε αποδεκατιστεί. Ότι η Χεζμπολάχ είχε υποστεί συντριπτικό πλήγμα, η Συρία είχε βγει από την ιρανική τροχιά και οι υπόλοιπες φιλοϊρανικές οργανώσεις είχαν περιοριστεί σε μια αμυντική και περισσότερο συμβολική παρουσία. Και, μέσα σ’ αυτή την εικόνα, καλλιεργήθηκε η εντύπωση ότι η Τεχεράνη είχε ουσιαστικά χάσει τη δυνατότητα να επηρεάζει τις εξελίξεις πέραν των συνόρων της.
Ήταν μια πρόωρη εκτίμηση. Οι Χούθι έρχονται τώρα να τη διαψεύσουν με τον πλέον θεαματικό τρόπο. Οι εξελίξεις στην Υεμένη και στην Ερυθρά Θάλασσα επαναφέρουν στο προσκήνιο έναν παράγοντα που υποτιμήθηκε. Tο Ιράν δεν χρειάζεται να διαθέτει παντού στρατιωτικές δυνάμεις, ούτε να ελέγχει άμεσα όμως συμμάχους του για να ασκεί περιφερειακή ισχύ. Του αρκεί ένα δίκτυο οργανώσεων με στρατιωτικές δυνατότητες, πολιτική αυτονομία και, κυρίως, κοινό στρατηγικό συμφέρον απέναντι στους αντιπάλους της Τεχεράνης.
Οι Χούθι είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η δύναμή τους όμως δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια απλή ιδιομορφία της εμφυλιοπολεμικής Υεμένης. Μέσα από χρόνια πολέμου, ιρανικής υποστήριξης και δικής τους στρατιωτικής προσαρμογής, εξελίχθηκαν σε σημαντικό περιφερειακό παράγοντα. Διαθέτουν πυραύλους, drones και εμπειρία στη διεξαγωγή ασύμμετρων επιχειρήσεων. Το σημαντικότερο, όμως, είναι η γεωγραφία. Και η γεωγραφία στη Μέση Ανατολή εξακολουθεί να είναι στρατηγικό όπλο.
Νέο σημείο ελέγχου
Η διεθνής συζήτηση για τον πόλεμο με το Ιράν επικεντρώθηκε δικαιολογημένα στα Στενά του Ορμούζ. Πρόκειται για έναν από τους σημαντικότερους ενεργειακούς διαύλους του πλανήτη. Όμως η δράση των Χούθι υπενθυμίζει ότι υπάρχει και ένα δεύτερο κρίσιμο σημείο ελέγχου, το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Εκεί όπου η Ερυθρά Θάλασσα συναντά τον Κόλπο του Άντεν. Η σημασία του είναι τεράστια. Πετρέλαιο, φυσικό αέριο, εμπορεύματα και πλοία που συνδέουν την Ασία με την Ευρώπη διέρχονται από αυτή τη θαλάσσια αρτηρία. Όταν οι Χούθι επιτίθενται σε πλοία ή δημιουργούν την αίσθηση ότι η διέλευση είναι επικίνδυνη, δεν χρειάζεται να επιβάλουν έναν απόλυτο αποκλεισμό. Αρκεί να αυξήσουν το κόστος. Ακριβότερα ασφάλιστρα, μεγαλύτερες διαδρομές, καθυστερήσεις, αναδρομολόγηση πλοίων γύρω από την Αφρική, αύξηση του κόστους μεταφοράς και, τελικά, αύξηση του κόστους ζωής. Αυτό είναι το πραγματικό όπλο των Χούθι. Δεν είναι μόνο οι πύραυλοι. Είναι η δυνατότητά τους να μετατρέπουν τη γεωγραφία σε οικονομικό και πολιτικό κόστος.
Η αυταπάτη της απομόνωσης
Το μεγαλύτερο λάθος θα ήταν να θεωρήσουμε ότι οι Χούθι αποτελούν απλώς ένα τελευταίο απομεινάρι ενός δικτύου που έχει ήδη καταρρεύσει. Το ιρανικό περιφερειακό δίκτυο, πράγματι, υπέστη σοβαρά πλήγματα. Η Χεζμπολάχ αποδυναμώθηκε σημαντικά. Η αλλαγή των ισορροπιών στη Συρία περιόρισε δραστικά την προηγούμενη ιρανική στρατηγική πρόσβαση. Οι φιλοϊρανικές οργανώσεις στο Ιράκ βρίσκονται, επίσης, αντιμέτωπες με αυξημένες πιέσεις. Όμως άλλο πράγμα η αποδυνάμωση και άλλο η εξαφάνιση. Η Τεχεράνη εξακολουθεί να διαθέτει τη δυνατότητα να στηρίζει οργανώσεις που μπορούν να ανοίγουν διαφορετικά μέτωπα, να δημιουργούν κόστος και να υποχρεώνουν τους αντιπάλους της να διασπούν τις δυνάμεις τους. Και εδώ βρίσκεται η πραγματική αξία των Χούθι για το Ιράν.
Δεν χρειάζεται ο Χούθι να είναι ένας απόλυτα ελεγχόμενος «στρατιώτης» της Τεχεράνης. Αρκεί να έχει τη δυνατότητα να ενεργεί προς την ίδια στρατηγική κατεύθυνση. Η στρατηγική αυτονομία του δεν ακυρώνει τη χρησιμότητά του. Αντιθέτως, την αυξάνει.
Τραμπ μπροστά σε νέο δίλημμα
Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη δυσκολία για τον Ντόναλντ Τραμπ. Ο Αμερικανός Πρόεδρος έχει επενδύσει πολιτικά στην εικόνα του ηγέτη που μπορεί να τελειώνει τους πολέμους και να επιβάλλει συμφωνίες από θέση ισχύος. Η πραγματικότητα της Μέσης Ανατολής, όμως, έχει την κακή συνήθεια να αντιστέκεται στις απλουστεύσεις.
Τι κάνει τώρα η Ουάσιγκτον; Αν επιτεθεί μαζικά στους Χούθι, κινδυνεύει να ανοίξει ένα νέο μέτωπο. Αν δεν επιτεθεί, κινδυνεύει να αφήσει μια ένοπλη οργάνωση να αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη επιρροή σε έναν από τους σημαντικότερους θαλάσσιους διαδρόμους του πλανήτη. Και υπάρχει ακόμη ένα πρόβλημα. Οι Χούθι έχουν αποδείξει ότι μπορούν να αντέξουν σε εξαιρετικά ισχυρή στρατιωτική πίεση. Η εμπειρία των προηγούμενων ετών έδειξε ότι οι αεροπορικές επιδρομές δεν αρκούν πάντοτε για να εξουδετερώσουν μια αποκεντρωμένη και ευέλικτη δύναμη. Ο Τραμπ, επομένως, βρίσκεται μπροστά σε ένα δίλημμα που δεν λύνεται απλώς με περισσότερες βόμβες.
Το Ριάντ στο στόχαστρο
Ακόμη μεγαλύτερη είναι η αμηχανία της Σαουδικής Αραβίας. Το Ριάντ βρίσκεται γεωγραφικά ανάμεσα στα δύο μεγάλα θαλάσσια σημεία στρατηγικής πίεσης. Αν το Ορμούζ απειλείται από το Ιράν, το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ μπορεί να επηρεαστεί από τους Χούθι.
Η Σαουδική Αραβία είχε επενδύσει σημαντικά στη διαφοροποίηση των ενεργειακών της διαδρομών, ώστε να μειώσει την εξάρτησή της από τα Στενά του Ορμούζ. Η κρίση στην Ερυθρά Θάλασσα αποδεικνύει ότι η παράκαμψη της στρατηγικού choke point δεν σημαίνει απαραίτητα εξάλειψη του κινδύνου. Μπορεί απλώς να μεταφέρει τον κίνδυνο σε άλλο σημείο. Αυτό είναι το γεωπολιτικό παράδοξο της σημερινής κρίσης.
Το οικονομικό όπλο
Πίσω από τη στρατιωτική διάσταση υπάρχει και η οικονομία. Αν οι ενεργειακές ροές περιοριστούν, οι τιμές ανεβαίνουν. Αν τα πλοία αποφεύγουν την Ερυθρά Θάλασσα, οι διαδρομές μεγαλώνουν. Αν αυξάνονται τα ασφάλιστρα και οι μεταφορικοί χρόνοι, αυξάνεται το κόστος των προϊόντων. Ο πόλεμος, επομένως, δεν χρειάζεται να φθάσει στην Ευρώπη για να τον αισθανθεί η Ευρώπη. Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μάθημα. Στον σύγχρονο κόσμο, η στρατηγική ισχύς δεν μετριέται μόνο σε αεροσκάφη, πυραύλους και πολεμικά πλοία. Μετριέται και στην ικανότητα κάποιου να διαταράξει τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού.
Η Κύπρος δεν βρίσκεται μακριά
Για την Κύπρο, η εξέλιξη δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια ακόμη μακρινή κρίση στη Μέση Ανατολή. Η Κυπριακή Δημοκρατία βρίσκεται στην Ανατολική Μεσόγειο, σε μια περιοχή όπου η ενεργειακή ασφάλεια, η ναυσιπλοΐα και οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή συνδέονται όλο και περισσότερο. Μια παρατεταμένη κρίση στην Ερυθρά Θάλασσα και στον Περσικό Κόλπο μπορεί να επηρεάσει το κόστος ενέργειας, τις μεταφορές, τις ασφαλίσεις, τον τουρισμό και ευρύτερα την οικονομική δραστηριότητα. Ταυτόχρονα, η παρουσία βρετανικών βάσεων στο νησί και η γεωστρατηγική θέση της Κύπρου προσδίδουν στη χώρα ιδιαίτερη σημασία σε περιόδους περιφερειακής ανάφλεξης.
Η Λευκωσία οφείλει συνεπώς να παρακολουθεί την εξέλιξη όχι ως θεατής, αλλά ως χώρα που βρίσκεται στην πρώτη γραμμή μιας ευρύτερης γεωπολιτικής αναδιάταξης.
Μάθημα για την Ουάσιγκτον
Η βασική διαπίστωση είναι απλή, αλλά ιδιαίτερα σημαντική. Το Ιράν μπορεί να έχει αποδυναμωθεί. Δεν σημαίνει ότι έχει καταστεί ανίσχυρο. Οι σύμμαχοί του μπορεί να έχουν υποστεί απώλειες. Δεν σημαίνει ότι το δίκτυό του εξαφανίστηκε. Και η αμερικανική στρατιωτική υπεροχή μπορεί να είναι συντριπτική. Δεν σημαίνει ότι η Ουάσιγκτον ελέγχει τη γεωπολιτική δυναμική. Οι Χούθι έρχονται να υπενθυμίσουν ότι στη Μέση Ανατολή δεν αρκεί να κερδίσεις τη μάχη. Πρέπει να ελέγξεις και τις συνέπειές της. Ο Τραμπ μπορεί να πίστεψε ότι η συντριπτική στρατιωτική ισχύς θα οδηγούσε γρήγορα σε μια νέα ισορροπία. Το Ιράν, όμως, διαθέτει ακόμη τη δυνατότητα να μεταφέρει την πίεση εκεί όπου πονά περισσότερο ο αντίπαλος. Στα θαλάσσια περάσματα, στην ενέργεια, στο παγκόσμιο εμπόριο, και στην πολιτική αντοχή της Δύσης.
Οι Χούθι δεν χρειάζεται να κερδίσουν έναν μεγάλο πόλεμο για να θεωρηθούν νικητές. Αρκεί να καταστήσουν τον πόλεμο ακριβότερο, μακρύτερο και πολιτικά δυσκολότερο για τους αντιπάλους τους. Και αυτό ακριβώς σημαίνει ότι η τράπουλα ξαναμοιράζεται. Όσοι έσπευσαν να πανηγυρίσουν ότι το Ιράν έμεινε χωρίς συμμάχους, ίσως μπέρδεψαν την απώλεια ορισμένων πιο ισχυρών παικτών με την εξαφάνιση ολόκληρου του παιχνιδιού.
Συμπερασματικά, οι Χούθι είναι εκεί για να θυμίζουν ότι η Μέση Ανατολή δεν παίζεται μόνο στην Τεχεράνη, στην Ουάσιγκτον ή στο Τελ Αβίβ. Παίζεται και στο Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Και όποιος ελέγχει, απειλεί ή μπορεί να διαταράξει τα μεγάλα περάσματα του παγκόσμιου εμπορίου, διαθέτει κάτι που καμιά στρατιωτική υπερδύναμη δεν μπορεί να αγνοήσει, και τούτο είναι η δυνατότητα να μετατρέψει την περιφερειακή σύγκρουση σε παγκόσμιο κόστος.
*Πρώην πρύτανη, καθηγητή-ανθρωπολόγου στο Πανεπιστήμιο Philips.
