Με την παχιά φλούδα, τα σχεδόν αόρατα αγκαθάκια και τη δροσερή, γεμάτη σπόρους σάρκα τους, τα παπουτσόσυκα είναι από τα φρούτα που έχουν ταυτιστεί με το καλοκαίρι στην Κύπρο.
Για πολλούς, μάλιστα, η εικόνα μιας παπουτσοσυκιάς στην άκρη ενός χωραφιού ή ενός παλιού αγροτικού δρόμου αποτελεί κομμάτι του κυπριακού τοπίου. Πίσω όμως από το ιδιαίτερο εξωτερικό τους κρύβεται ένα φρούτο με πολύ νερό, φυτικές ίνες, βιταμίνη C, μαγνήσιο και κάλιο, αλλά και φυτικές χρωστικές με αντιοξειδωτική δράση.
Η παπουτσοσυκιά είναι η γνωστή φραγκοσυκιά, με επιστημονική ονομασία Opuntia ficus-indica, είδος κάκτου που προέρχεται από το Μεξικό και εξαπλώθηκε αργότερα στη Μεσόγειο. Στην Κύπρο ο καρπός είναι γνωστός κυρίως ως παπουτσόσυκο.
Τα παπουτσόσυκα της Κύπρου
Στην Κύπρο συναντώνται διαφορετικοί τύποι παπουτσόσυκου, με διαφορές κυρίως στο χρώμα, στα αγκάθια, στο μέγεθος του καρπού και στην περίοδο ωρίμανσης.
Σε καταγραφή που αποδίδεται στο Τμήμα Γεωργίας αναφέρονται τέσσερις βασικοί τύποι, με τις ονομασίες να προέρχονται από την τοπική χρήση και να μην αποτελούν επίσημη ταξινόμηση ποικιλιών.
Κυπριακό ή Άγριο: Είναι ο πιο διαδεδομένος τύπος στην Κύπρο και απαντά τόσο σε οργανωμένες φυτείες όσο και ως μεμονωμένες παπουτσοσυκιές στην ύπαιθρο. Όταν ωριμάσει, ο καρπός αποκτά κίτρινο χρώμα, ενώ τόσο το φυτό όσο και οι καρποί του φέρουν αρκετά αγκάθια. Η ωρίμανσή του αρχίζει περίπου στα μέσα Ιουλίου.
Κόκκινα: Ξεχωρίζουν από το έντονο κόκκινο χρώμα τόσο εξωτερικά όσο και στη σάρκα τους. Είναι λιγότερο διαδεδομένα από το κυπριακό παπουτσόσυκο και ωριμάζουν περίπου την ίδια περίοδο.
Πορτοκαλί: Έχουν παρόμοια χαρακτηριστικά με τα κόκκινα, με βασική διαφορά το χαρακτηριστικό πορτοκαλί χρώμα του καρπού.
Άσπρα ή Spineless: Συναντώνται σε πολύ μικρότερο βαθμό στην Κύπρο. Είναι πιο όψιμα και ωριμάζουν περίπου τον Σεπτέμβριο, ενώ οι καρποί τους είναι ασπροπράσινοι, μεγαλύτεροι και με λιγότερους σπόρους.
Η περίοδος ωρίμανσης μπορεί, φυσικά, να διαφοροποιείται ανάλογα με την περιοχή, τις θερμοκρασίες και τις συνθήκες καλλιέργειας.
Πάνω από 87% νερό
Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του παπουτσόσυκου είναι η μεγάλη περιεκτικότητά του σε νερό.
Σύμφωνα με διατροφικά δεδομένα που αντιστοιχούν στα στοιχεία του USDA, τα 100 γραμμάρια ωμού παπουτσόσυκου περιέχουν περίπου 87,6 γραμμάρια νερού και αποδίδουν μόλις 41 θερμίδες. Περιέχουν περίπου 9,6 γραμμάρια υδατανθράκων και ελάχιστα λιπαρά.
Αυτό το καθιστά ένα σχετικά ελαφρύ και δροσιστικό φρούτο για τους ζεστούς μήνες, χωρίς βέβαια να υποκαθιστά το νερό που χρειάζεται ο οργανισμός για επαρκή ενυδάτωση.
Καλή πηγή φυτικών ινών
Τα 100 γραμμάρια παπουτσόσυκου περιέχουν περίπου 3,6 γραμμάρια φυτικών ινών.
Οι φυτικές ίνες αποτελούν σημαντικό μέρος μιας ισορροπημένης διατροφής, συμβάλλοντας στην ομαλή λειτουργία του εντέρου και στη διατήρηση του αισθήματος κορεσμού.
Το παπουτσόσυκο διαθέτει παράλληλα πολυάριθμους μικρούς, σκληρούς σπόρους, οι οποίοι συνήθως καταναλώνονται μαζί με τη σάρκα.
Μαγνήσιο, κάλιο και ασβέστιο
Το συγκεκριμένο φρούτο ξεχωρίζει και για την παρουσία μετάλλων.
Ανά 100 γραμμάρια περιέχει περίπου 85 mg μαγνησίου, 220 mg καλίου και 56 mg ασβεστίου, σύμφωνα με τα διαθέσιμα διατροφικά δεδομένα.
Το μαγνήσιο συμμετέχει σε πολλές λειτουργίες του οργανισμού, μεταξύ άλλων στη φυσιολογική λειτουργία των μυών και του νευρικού συστήματος, ενώ το κάλιο αποτελεί σημαντικό ηλεκτρολύτη που συνδέεται με τη λειτουργία των μυών και τη ρύθμιση της αρτηριακής πίεσης στο πλαίσιο μιας ισορροπημένης διατροφής.
Περιέχει βιταμίνη C
Τα παπουτσόσυκα προσφέρουν επίσης βιταμίνη C. Στα 100 γραμμάρια περιέχονται περίπου 14 mg βιταμίνης C.
Η βιταμίνη C συμβάλλει, μεταξύ άλλων, στη φυσιολογική λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος και στην προστασία των κυττάρων από το οξειδωτικό στρες.
Τα χρώματά τους δεν είναι τυχαία
Ιδιαίτερο επιστημονικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι χρωστικές ουσίες που βρίσκονται στα παπουτσόσυκα, ιδιαίτερα στις κόκκινες και μωβ ποικιλίες.
Πρόκειται κυρίως για βεταλαΐνες, φυσικές φυτικές χρωστικές με αντιοξειδωτικές ιδιότητες. Έρευνες έχουν δείξει ότι η ποσότητα αυτών των ουσιών διαφέρει ανάλογα με το χρώμα και την ποικιλία του καρπού, με ορισμένες πιο σκουρόχρωμες ποικιλίες να εμφανίζουν υψηλότερη περιεκτικότητα σε συγκεκριμένες βεταλαΐνες και φαινολικές ενώσεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το παπουτσόσυκο αποτελεί «φάρμακο». Οι εργαστηριακές και κλινικές έρευνες γύρω από τις βιοδραστικές ουσίες της Opuntia είναι ενδιαφέρουσες, αλλά δεν δικαιολογούν ισχυρισμούς ότι η κατανάλωση του φρούτου μπορεί από μόνη της να προλάβει ή να θεραπεύσει κάποια ασθένεια. Συστηματική ανασκόπηση των διαθέσιμων μελετών έχει επισημάνει ότι τα στοιχεία για επιδράσεις στο σάκχαρο και την ινσουλίνη διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με το μέρος και το προϊόν του φυτού που μελετάται.
Μόλις 41 θερμίδες στα 100 γραμμάρια
Σε σύγκριση με πολλά γλυκά σνακ, το φρέσκο παπουτσόσυκο έχει χαμηλή ενεργειακή πυκνότητα.
Τα 100 γραμμάρια προσφέρουν περίπου 41 θερμίδες, 9,6 γραμμάρια υδατανθράκων, 0,7 γραμμάρια πρωτεΐνης και μόλις 0,5 γραμμάρια λίπους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι μπορεί να καταναλώνεται χωρίς μέτρο. Όπως ισχύει με όλα τα φρούτα, η ποσότητα έχει σημασία, ιδιαίτερα για ανθρώπους που χρειάζεται να παρακολουθούν την πρόσληψη υδατανθράκων.
Το δύσκολο κομμάτι: Το καθάρισμα
Όποιος έχει επιχειρήσει να καθαρίσει παπουτσόσυκα γνωρίζει ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν βρίσκεται στη γεύση τους αλλά στα πολύ λεπτά αγκαθάκια της φλούδας.
Τα μικροσκοπικά αυτά αγκάθια αποκολλώνται εύκολα και μπορούν να καρφωθούν στο δέρμα. Για αυτό το φρούτο πρέπει να πιάνεται και να καθαρίζεται με ιδιαίτερη προσοχή, ιδανικά χωρίς άμεση επαφή με γυμνά χέρια.
Μετά την αφαίρεση της φλούδας, χρειάζεται να βεβαιωνόμαστε ότι δεν έχουν παραμείνει αγκάθια στην επιφάνεια του καρπού πριν καταναλωθεί.
Από το ψυγείο μέχρι το γλυκό του κουταλιού
Ο πιο απλός τρόπος κατανάλωσης είναι φρέσκο και καλά παγωμένο, ιδιαίτερα τις πολύ ζεστές ημέρες του καλοκαιριού.
Το παπουτσόσυκο όμως έχει θέση και στην κυπριακή παραδοσιακή κουζίνα. Χρησιμοποιείται για μαρμελάδες και γλυκά, ενώ σε επίσημη έκδοση για τα παραδοσιακά γλυκά της Κύπρου περιλαμβάνεται και συνταγή για γλυκό παπουτσόσυκο.
Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί σε χυμούς, γρανίτες, σορμπέ και άλλες παρασκευές, αν και σε αυτές τις περιπτώσεις η προσθήκη ζάχαρης μπορεί να αλλάξει σημαντικά τη συνολική διατροφική αξία.
Ένα φρούτο δεμένο με το κυπριακό καλοκαίρι
Μπορεί να απαιτεί λίγη περισσότερη προσπάθεια μέχρι να καθαριστεί, όμως το παπουτσόσυκο παραμένει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά φρούτα του κυπριακού καλοκαιριού.
Με υψηλή περιεκτικότητα σε νερό, φυτικές ίνες, μαγνήσιο, κάλιο και βιταμίνη C, αλλά και μόλις περίπου 41 θερμίδες ανά 100 γραμμάρια, μπορεί εύκολα να βρει θέση σε μια ισορροπημένη διατροφή.
Και ίσως αυτή ακριβώς η αντίθεση –το γεμάτο αγκάθια εξωτερικό και η γλυκιά, δροσερή σάρκα στο εσωτερικό– είναι που έκανε το παπουτσόσυκο ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα και αγαπημένα καλοκαιρινά φρούτα της Κύπρου.
