Η Λευκωσία δεν ήταν ποτέ για τη Ρίτα Σεβέρη απλώς μια πόλη χωρισμένη σε δύο πλευρές. Ήταν ο τόπος όπου η Ανατολή συναντούσε τη Δύση, όπου η φωνή του μουεζίνη ακουγόταν μαζί με τις καμπάνες των εκκλησιών και όπου διαφορετικές κοινότητες, παραδόσεις και τρόποι ζωής συμπλήρωναν ο ένας τον άλλο. Μιλώντας στον «Π», η εκτελεστική διευθύντρια του Κέντρου Εικαστικών Τεχνών και Έρευνας (CVAR) ανατρέχει στη Λευκωσία των παιδικών της χρόνων, περιγράφει την κατεχόμενη παλιά πόλη όπως την αντίκρισε ξανά μετά το άνοιγμα των οδοφραγμάτων και καταγράφει τις αλλαγές που συντελέστηκαν έκτοτε.
Η εικόνα που μεταφέρει δεν είναι μονοδιάστατη. Από τη μία, η βόρεια εντός των τειχών πόλη διατήρησε μεγάλο μέρος της ιστορικής και αρχιτεκτονικής της φυσιογνωμίας. Από την άλλη, η μετακίνηση των Τουρκοκυπρίων προς τα προάστια, η εγκατάσταση εποίκων, η εμπορική ανάπτυξη και τα νέα μεγάλης κλίμακας έργα έχουν μεταβάλει σταδιακά τον χαρακτήρα της.
Ένωση Ανατολής και Δύσης
Πριν από την τουρκική εισβολή, η τουρκοκυπριακή συνοικία της Λευκωσίας είχε, σύμφωνα με τη Ρίτα Σεβέρη, έναν πιο παραδοσιακό και ανατολίτικο χαρακτήρα.
Στους δρόμους υπήρχαν πλανόδιοι πωλητές που πουλούσαν κουλούρια, σαλέπι και αϊράνι. Τα καφενεία, οι ναργιλέδες, o ήχος από το τάβλι, οι αγορές και οι φωνές των εμπόρων αποτελούσαν μέρος της καθημερινότητας. Οι Τουρκοκύπριοι της περιοχής ήταν, όπως σημειώνει, οικονομικά ασθενέστεροι σε σχέση με τους Ελληνοκύπριους και περισσότερο περιορισμένοι σε έναν μικρό γεωγραφικό χώρο, γεγονός που ενίσχυε την πυκνότητα της ζωής μέσα στις συνοικίες τους.
«Αν έβλεπες ολόκληρη τη Λευκωσία, ήταν η ένωση της Ανατολής και της Δύσης», αναφέρει. Δεν επρόκειτο, όπως διευκρινίζει, για σύγκρουση δύο κόσμων αλλά για μια σχέση συμπληρωματική. Αυτή η συνύπαρξη αποτυπωνόταν περισσότερο από οπουδήποτε αλλού στους ήχους της πόλης. «Είναι πάντα τόσο ωραίο να ακούς τον μουεζίνη και την καμπάνα! Αυτό είναι η Λευκωσία. Δεν το βρίσκεις εύκολα σε άλλες πόλεις».
1974-2004
Η εισβολή και η διαίρεση ανέκοψαν απότομα τη φυσική εξέλιξη της πρωτεύουσας. Κατά την εκτίμηση της Ρίτας Σεβέρη, η κατεχόμενη εντός των τειχών πόλη παρέμεινε για δεκαετίες σχεδόν όπως ήταν το 1974.
«Μέχρι το Σχέδιο Ανάν σχεδόν τίποτε δεν είχε αλλάξει», σημειώνει. Η βασικότερη μεταβολή ήταν η εγκατάσταση εποίκων, οι οποίοι κατοίκησαν σε μεγάλο βαθμό μέσα στην παλιά πόλη, αξιοποιώντας τα παλαιότερα σπίτια και τα χαμηλότερα ενοίκια στην περιοχή.
Όταν η ίδια πέρασε ξανά στη βόρεια πλευρά μετά το άνοιγμα των οδοφραγμάτων, το 2003, η εμπειρία της ήταν σαν επιστροφή στο παρελθόν. Οι δρόμοι, οι διαδρομές και τα κτήρια παρέμεναν στη μνήμη της αναγνωρίσιμα. Θυμόταν πού βρισκόταν ένα σπίτι, ένα φαρμακείο ή ένα κατάστημα, ακόμη και πώς κινείτο ως παιδί από τη μία συνοικία στην άλλη.
«Ένιωσα ότι ξαναπήγα πίσω. Την ήξερα την πόλη. Τίποτε σχεδόν δεν είχε αλλάξει». Η στασιμότητα στο Κυπριακό, ωστόσο, είχε διπλή όψη. Από τη μία, απέτρεψε την κατεδάφιση ή την αλλοίωση πολλών ιστορικών κτηρίων. Από την άλλη, σήμαινε εγκατάλειψη, φθορά και ελλιπή συντήρησή τους.
Ο πλούτος της πόλης
Παρά τις πληγές του χρόνου, η Ρίτα Σεβέρη θεωρεί ότι σήμερα η κατεχόμενη παλιά Λευκωσία διατήρησε έναν ιδιαίτερο πλούτο μνημείων και ιστορικών αναφορών. Η Αγία Σοφία, το Μπεζεστένι, η Αγία Αικατερίνη, τα παλιά λουτρά, το Büyük Han, τα χάνια και οι παραδοσιακές αγορές συνθέτουν ένα πυκνό ιστορικό περιβάλλον. Μαζί με τα χαμηλά κτήρια, τα μικρά καταστήματα και τα παζάρια, προσδίδουν στην περιοχή μια ανατολίτικη και γραφική φυσιογνωμία.
«Εκεί υπάρχουν πολλά πράγματα που μπορείς να δεις. Γι’ αυτό και υπάρχει τουρισμός. Η παλιά πόλη έχει ένα χρώμα ανατολίτικο, γραφικό και εξωτικό», επισημαίνει. Κατά την ίδια, η απουσία έντονης ανοικοδόμησης μέσα στα τείχη επέτρεψε στην πόλη να διατηρήσει σε μεγάλο βαθμό και τον χαρακτήρα της.
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει και στην τάφρο των ενετικών τειχών, εκτιμώντας ότι στη βόρεια πλευρά διαφυλάχθηκε καλύτερα από ό,τι στη νότια. Η χαμηλή δόμηση επιτρέπει ακόμη στον επισκέπτη να διακρίνει τα μνημεία και τη μορφολογία της οχυρωμένης πόλης, χωρίς αυτά να πνίγονται πλήρως από πολυώροφες κατασκευές.
Δρόμοι που κράτησαν τη μνήμη
Ένα από τα στοιχεία που εντυπωσιάζουν τη Ρίτα Σεβέρη στην παλιά Λευκωσία είναι η συνέχεια ορισμένων εμπορικών δραστηριοτήτων από τον 19ο αιώνα μέχρι σήμερα. Δρόμοι οι οποίοι ήταν γνωστοί για την πώληση υφασμάτων εξακολουθούν να φιλοξενούν παρόμοια καταστήματα. Το ίδιο ισχύει σε περιοχές όπου βρίσκονταν παλαιότερα αργυροχόοι και χρυσοχόοι. Τα χάνια εξακολουθούν να λειτουργούν ως σημεία αναφοράς και να προσελκύουν επισκέπτες, ενώ οι αγορές διατηρούν στοιχεία της παλαιότερης εμπορικής ζωής.
Αυτή η συνέχεια, κατά την ίδια, αποτελεί παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο μια πόλη μπορεί να εξελιχθεί χωρίς να αποκόψει πλήρως τους δεσμούς της με το παρελθόν.
Οι Τ/Κ προς τα προάστια
Η μεγαλύτερη αλλαγή στην κοινωνική σύνθεση της παλιάς πόλης αφορά την αποχώρηση σημαντικού αριθμού Τουρκοκυπρίων από το ιστορικό κέντρο της κατεχόμενης Λευκωσίας.
Με την πάροδο των χρόνων, πολλές οικογένειες μετακινήθηκαν προς νεότερες οικιστικές περιοχές και προάστια, όπως το Κιόνελι και το Ορτάκιοϊ. Τα παλαιότερα και λιγότερο συντηρημένα σπίτια της εντός των τειχών πόλης, με τα χαμηλότερα ενοίκια, κατοικήθηκαν σε μεγάλο βαθμό από εποίκους. Αυτό, σύμφωνα με τη Ρίτα Σεβέρη, άλλαξε αισθητά τον κοινωνικό και πολιτισμικό χαρακτήρα ορισμένων συνοικιών.
Οι Τ/Κ, πάντως, δεν εξαφανίστηκαν από την παλιά πόλη. Εξακολουθούν να εργάζονται εκεί ως καταστηματάρχες, δικηγόροι και άλλοι επαγγελματίες, ιδιαίτερα στην περιοχή γύρω από τα παλιά δικαστήρια και το Σεράι. «Μπορεί να μην μένουν πλέον σε μεγάλο αριθμό μέσα στην παλιά πόλη αλλά κυκλοφορούν και εργάζονται εκεί», εξηγεί.
Η ίδια διακρίνει, παράλληλα, ουσιαστικές πολιτισμικές διαφορές ανάμεσα στους Τ/Κ και στους εποίκους από την Τουρκία, τονίζοντας ότι οι δύο κυπριακές κοινότητες έχουν περισσότερα κοινά στοιχεία απ’ όσα συχνά αναγνωρίζονται. «Οι Τ/Κ είναι πολιτισμικά πολύ πιο κοντά σε εμάς. Έχουμε πολλούς κοινούς παρονομαστές, οι οποίοι μας κάνουν να διαφέρουμε και από την Ελλάδα και από την Τουρκία».
Η ανάπτυξη έξω από τα τείχη
Ενώ η παλιά πόλη δεν υπέστη ριζική οικοδομική μεταμόρφωση, η εικόνα έξω από τα τείχη άλλαξε σημαντικά, ιδιαίτερα μετά το 2004.
H λεωφόρος Ντερέμπογιου, η παλιά λεωφόρος Σαίξπηρ, εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους εμπορικούς άξονες της κατεχόμενης Λευκωσίας. Εκεί συγκεντρώθηκαν καφετέριες, εστιατόρια, διεθνείς εμπορικές αλυσίδες και σύγχρονα καταστήματα. Η Ρίτα Σεβέρη την παρομοιάζει με τη Μακαρίου των προηγούμενων δεκαετιών, όταν αποτελούσε τον βασικό εμπορικό δρόμο της ελεύθερης Λευκωσίας.
Παράλληλα, η πόλη επεκτάθηκε προς το Κιόνελι, τον δρόμο της Κερύνειας και την κατεύθυνση της Αμμοχώστου. Νέοι δρόμοι, κυκλικοί κόμβοι και παρακαμπτήριοι άξονες κατασκευάστηκαν για την αποσυμφόρηση της κυκλοφορίας. Η οδική ανάπτυξη είναι, κατά την ίδια, ένα από τα πεδία στα οποία η βόρεια πλευρά κινήθηκε γρηγορότερα απ' ό,τι στην ελεύθερη Λευκωσία.
Χωράφια και διοικητικά κτήρια
Μια από τις εντονότερες μεταμορφώσεις σημειώθηκε στην περιοχή κοντά στο οδόφραγμα του Αγίου Δομετίου και στις κύριες εισόδους προς την κατεχόμενη πόλη. Εκτάσεις που στο παρελθόν ήταν ανοικτά χωράφια καταλήφθηκαν από μεγάλα διοικητικά και θρησκευτικά οικοδομήματα, χώρους στάθμευσης, υποστηρικτικές εγκαταστάσεις και οδικές υποδομές.
Η Ρίτα Σεβέρη αναφέρεται ιδιαίτερα στο νέο συγκρότημα που περιλαμβάνει το λεγόμενο προεδρικό μέγαρο και τη «βουλή» αλλά και στο μεγάλο τέμενος της περιοχής. Θεωρεί ότι η κλίμακα των κατασκευών είναι δυσανάλογη προς το μέγεθος του τόπου και ότι εκφράζει μια νέα πολιτική και αρχιτεκτονική πραγματικότητα.
Αναγνωρίζει, ωστόσο, ότι στην περιοχή έχουν φυτευτεί πολλά δέντρα και ότι, όταν αυτά αναπτυχθούν, ενδέχεται να περιορίσουν οπτικά τον όγκο των κτηρίων.
Μια πιο πράσινη εικόνα
Μία ακόμη διαφορά που εντοπίζει ανάμεσα στις δύο πλευρές είναι η χρήση πρασίνου και λουλουδιών στον δημόσιο χώρο. Στις εισόδους προς το Κιόνελι και κατά μήκος μεγάλων οδικών αξόνων έχουν δημιουργηθεί πάρκα και παρτέρια με έντονα χρώματα. Η βλάστηση χρησιμοποιείται συστηματικά ως στοιχείο διαμόρφωσης του αστικού τοπίου.
Αντιθέτως, θεωρεί ότι στην ελεύθερη Λευκωσία δεν αξιοποιούνται επαρκώς τα δέντρα, τα λουλούδια και τα γηγενή φυτά, παρά τις υψηλές θερμοκρασίες και την ανάγκη για σκίαση.
Υπενθυμίζει ότι η Λευκωσία ήταν κάποτε γνωστή ως «η πόλη του γιασεμιού» και εισηγείται την επιστροφή του φυτού στους δρόμους και τις αυλές της παλιάς πόλης. «Βάλτε γιασεμιά. Να περπατούν οι επισκέπτες τη νύχτα και να τους χτυπά η μυρωδιά τους. Τι ωραιότερο πράγμα υπάρχει;», διερωτάται.
Η αυστηρή κριτική
Η θετική αναφορά της Ρίτας Σεβέρη στη διατήρηση της κατεχόμενης παλιάς πόλης δεν σημαίνει ότι εξωραΐζει την κατάσταση. Αντίθετα, χρησιμοποιεί τη σύγκριση για να ασκήσει έντονη κριτική στους χειρισμούς που έγιναν στην ελεύθερη πλευρά της Λευκωσίας.
Θεωρεί ότι τα ψηλά κτήρια γύρω από τα τείχη «πνίγουν» την παλιά πόλη και αλλοιώνουν την ιστορική της κλίμακα. Παράλληλα, η ανεξέλεγκτη εμπορική σήμανση στη Λήδρας και την Ονασαγόρου καλύπτει προσόψεις αξιόλογων νεοκλασικών και ιστορικών κτηρίων.
Ως παράδειγμα αναφέρει πόλεις όπως το Ντουμπρόβνικ, όπου οι επιγραφές των καταστημάτων είναι διακριτικές και ο επισκέπτης μπορεί να δει και να εκτιμήσει τα ίδια τα κτήρια.
Ιδιαίτερα επικριτική είναι και για την ανάπλαση της πλατείας Ελευθερίας. Διευκρινίζει ότι δεν απορρίπτει το αρχιτεκτονικό σχέδιο ως σύλληψη αλλά θεωρεί ότι εφαρμόστηκε σε λανθασμένο χώρο. «Το σχέδιο μπορεί να είναι πολύ καλό αλλά δεν ήταν η θέση του εκεί. Δεν βάζεις κάτι τόσο μοντέρνο να καλύπτει τα τείχη, που αποτελούν το βασικό μεσαιωνικό χαρακτηριστικό της Λευκωσίας», αναφέρει.
Νεκρή ζώνη
Ιδιαίτερη θέση στη μαρτυρία της καταλαμβάνει η νεκρή ζώνη, η οποία διατήρησε με τον πιο δραματικό τρόπο την εικόνα της πόλης του 1974. Τμήματα της οδού Ερμού και της περιοχής του Αγίου Κασσιανού και του Αγίου Κωνσταντίνου αποτελούσαν άλλοτε ζωντανά εμπορικά και οικιστικά σημεία. Καταστήματα, χάνια και σπίτια εγκαταλείφθηκαν απότομα και παρέμειναν κλεισμένα πίσω από συρματοπλέγματα.
Κατά τη διάρκεια περιπάτων που πραγματοποιεί με ειδική άδεια, η Ρίτα Σεβέρη εξακολουθεί να διακρίνει παλιές επιγραφές και υπολείμματα γνωστών επιχειρήσεων.
«Βρίσκεις ακόμη σημάδια. Λες “εδώ ήταν το τάδε κατάστημα, εδώ ήταν ένα χάνι”. Συναντάς το παρελθόν. Κατεστραμμένο σχεδόν ολοκληρωτικά αλλά υπάρχουν ορισμένα αχνάρια». Η νεκρή ζώνη παραμένει έτσι το πιο ισχυρό τεκμήριο μιας ζωής που διακόπηκε αλλά και μια υπενθύμιση ότι το κέντρο της Λευκωσίας δεν σχεδιάστηκε ποτέ για να λειτουργεί ως δύο χωριστές πόλεις.
Η άγνωστη «άλλη» Λευκωσία
Σχεδόν μισό αιώνα μετά την εισβολή, η μεγαλύτερη ανησυχία της Ρίτας Σεβέρη δεν αφορά μόνο τα κτήρια και τα μνημεία αλλά τη σχέση των νεότερων γενεών με τον τόπο. Μια ολόκληρη γενιά Κυπρίων γεννήθηκε και μεγάλωσε χωρίς να γνωρίζει την πόλη ως ενιαίο χώρο. Έμαθε για τη βόρεια πλευρά μέσα από αφηγήσεις, συνθήματα και ιστορικές αναφορές, όχι μέσα από την καθημερινή εμπειρία.
«Πώς θα αγαπήσουν έναν τόπο που δεν γνώρισαν; Πώς θα ενδιαφερθούν πραγματικά γι’ αυτόν;», διερωτάται.
