Για τις αλλαγές στην εκλογική συμπεριφορά των σημερινών πολιτών και τα νέα πρότυπα πολιτικού ηγέτη μιλά στον «Π» ο δρ Χάρης Φ. Σοφοκλέους, ο οποίος είναι σύμβουλος Επικοινωνίας και λέκτορας στο Πανεπιστήμιο Νεάπολις. Εξηγεί με ποιον τρόπο επιδρούν τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης στις εκλογικές αναμετρήσεις και στη συμπεριφορά των ψηφοφόρων, τονίζοντας πως έχουν αλλάξει τα κριτήρια της ψήφου, ενώ ο ψηφοφόρος είναι λιγότερο προβλέψιμος και πιο επιρρεπής στην εικόνα και τους αλγόριθμους.
Ο δρ Χάρης Σοφοκλέους είναι ο συγγραφέας του βιβλίου «Παραγωγή και κατανάλωση πολιτικής επικοινωνίας - Εκλογική συμπεριφορά: Η περίπτωση της Κύπρου» και αυτήν την περίοδο ολοκληρώνει την υπό έκδοση μελέτη «Επικοινωνία στη Δημόσια Σφαίρα - Πλαίσια λόγου και δράσης στον ελληνόφωνο χώρο».
Είναι όντως μια κρίσιμη ιστορικά εκλογική αναμέτρηση οι βουλευτικές εκλογές του 2026; Υπάρχουν και ιστορικές αλλαγές στην εκλογική συμπεριφορά του Κύπριου ψηφοφόρου;
Ναι, πράγματι, οι βουλευτικές εκλογές του 2026 θεωρούνται κρίσιμες, εντάσσονται σε μια ευρύτερη πορεία μετασχηματισμού της εκλογικής συμπεριφοράς στην Κύπρο και δεν αποτελούν μια εντελώς μεμονωμένη τομή. Αρχικά, το εκλογικό σώμα στην Κύπρο χαρακτηριζόταν από ισχυρή κομματική ταύτιση, με σταθερή στήριξη σε παραδοσιακά κόμματα και σαφείς ιδεολογικές κατευθύνσεις. Ωστόσο, αυτή η εικόνα έχει αρχίσει να μεταβάλλεται. Παρατηρείται αύξηση της εκλογικής ρευστότητας, με περισσότερους ψηφοφόρους να αλλάζουν προτιμήσεις από εκλογή σε εκλογή, ενώ η αποχή έχει επίσης ενισχυθεί σημαντικά. Παράλληλα, καταγράφεται αποδυνάμωση της εμπιστοσύνης προς τα παραδοσιακά κόμματα και ενίσχυση νεότερων πολιτικών σχηματισμών, κάτι που προδιαγράφει πρόσημο ανανέωσης. Οι νεότερες ηλικίες εμφανίζονται λιγότερο κομματικά δεσμευμένες και πιο επιρρεπείς σε ζητήματα επικαιρότητας ή πρόσωπα, παρά σε ιδεολογικές ταυτότητες. Επιπλέον, η επιρροή των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης και της άμεσης πληροφόρησης έχει συμβάλει στη διαμόρφωση πιο ρευστών στάσεων. Αφενός, ο ψηφοφόρος είναι λιγότερο προβλέψιμος, αφετέρου, πιο επιρρεπής στην εικόνα και τους αλγόριθμους.
Ιδεολογίες
Τελικά οι ιδεολογίες εκφράζουν και κινητοποιούν τους πολίτες;
Οι ιδεολογίες εξακολουθούν να εκφράζουν και να κινητοποιούν τους πολίτες, αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο και την ίδια ένταση όπως στο παρελθόν. Παραδοσιακά, τα ιδεολογικά ρεύματα αποτελούσαν βασικό σημείο ταύτισης και καθόριζαν σταθερά την πολιτική συμπεριφορά. Σήμερα, όμως, η επιρροή τους έχει πιο σύνθετο και συχνά πιο περιορισμένο χαρακτήρα. Από τη μία πλευρά, οι ιδεολογίες συνεχίζουν να λειτουργούν ως «πλαίσιο» κατανόησης της πολιτικής και να κινητοποιούν συγκεκριμένες ομάδες, ιδιαίτερα σε θέματα αξιών, όπως η οικονομία, η κοινωνική δικαιοσύνη ή η ταυτότητα. Από την άλλη, πολλοί πολίτες -ιδίως νεότεροι- δεν δεσμεύονται σταθερά από αυτές, αλλά επηρεάζονται περισσότερο από πρόσωπα, ζητήματα της επικαιρότητας ή πρακτικές λύσεις. Έτσι, η κινητοποίηση σήμερα προκύπτει συχνά από έναν συνδυασμό ιδεολογίας, συναισθήματος και συγκυρίας. Οι ιδεολογίες δεν έχουν εξαφανιστεί, αλλά έχουν χάσει τον απόλυτο ρόλο τους, συνυπάρχοντας με πιο ευέλικτες και προσωποκεντρικές μορφές πολιτικής ταύτισης.
Αμφισβήτηση θεσμών
Το σημερινό κλίμα δυσπιστίας και αμφισβήτησης των θεσμών πώς επιδρά στην εκλογική συμπεριφορά;
Το σημερινό κλίμα δυσπιστίας και αμφισβήτησης των θεσμών επηρεάζει έντονα την εκλογική συμπεριφορά, οδηγώντας σε πιο ρευστές, απρόβλεπτες και συχνά αντισυστημικές επιλογές. Αρχικά, ενισχύεται η αποχή, καθώς αρκετοί πολίτες θεωρούν ότι η ψήφος τους δεν έχει ουσιαστικό αντίκτυπο ή ότι το πολιτικό σύστημα δεν τους εκπροσωπεί. Επιπλέον, παρατηρείται μεγαλύτερη μετακίνηση ψηφοφόρων μεταξύ κομμάτων, γεγονός που καθιστά το εκλογικό αποτέλεσμα αβέβαιο. Οι πολίτες τείνουν να ψηφίζουν πιο συγκυριακά, επηρεασμένοι από επικαιρότητα, πρόσωπα ή συγκεκριμένα ζητήματα, παρά από σταθερές κομματικές ταυτότητες. Ταυτόχρονα, το κλίμα αυτό ευνοεί την άνοδο πιο έντονου ή λαϊκιστικού λόγου, που απευθύνεται στο συναίσθημα και εκφράζει την αγανάκτηση των πολιτών. Συχνά δε, η δυσπιστία αυτή κεφαλαιοποιείται από κάποιους ως αβίαστη αποδοχή και συχνά μετατρέπεται από κριτική στάση σε σχεδόν άκριτη πίστη σε συγκεκριμένα άτομα ή καταστάσεις. Συνεπώς, πρέπει να γίνει αντιληπτό ότι η θεσμική μας επάρκεια δεν μπορεί να τίθεται σε δοκιμασία μέσω μιας αχαλίνωτης, και λόγω εκλογικών σκοπιμοτήτων, κατανάλωσης του θεσμικού κεφαλαίου, με τρόπο που αποδυναμώνει την αξιοπιστία και τη λειτουργικότητα των θεσμών.
Σημερινός ψηφοφόρος
Έχουν αλλάξει τα κριτήρια ψήφου; Πώς ψηφίζει ο σημερινός πολίτης;
Τα κριτήρια ψήφου έχουν πράγματι αλλάξει, αντανακλώντας μια ευρύτερη μετατόπιση στις προτεραιότητες του πολίτη. Ενώ στο παρελθόν το Κυπριακό αποτελούσε το κυρίαρχο κριτήριο επιλογής, σήμερα φαίνεται να υποχωρεί, χωρίς όμως να παύει να έχει σημασία. Ο σύγχρονος ψηφοφόρος δίνει μεγαλύτερη έμφαση σε ζητήματα καθημερινότητας, όπως η οικονομία, η ακρίβεια και η λειτουργία των θεσμών. Θέματα όπως η διαφθορά, η αξιοπιστία και η αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης επηρεάζουν ολοένα και περισσότερο την τελική επιλογή. Παράλληλα, η ψήφος γίνεται πιο «ευέλικτη» και λιγότερο ιδεολογικά επικεντρωμένη. Οι πολίτες αξιολογούν περισσότερο πρόσωπα και συγκυρίες, παρά παραδοσιακές κομματικές ταυτότητες και απτές θέσεις.
Πολιτικοί ηγέτες
Το ηγετικό πρότυπο φαίνεται να αλλάζει. Αρχικά είχαμε ηγέτες όπως ο Μακάριος, ενώ σήμερα φαίνεται να κυριαρχούν άλλα πρότυπα πολιτικού ηγέτη;
Το ηγετικό πρότυπο στην Κύπρο έχει αλλάξει αισθητά μέσα στον χρόνο, ακολουθώντας τις ευρύτερες κοινωνικοπολιτικές μεταβολές. Στην πρώτη περίοδο, έπειτα από την ανεξαρτησία, κυριαρχεί η μορφή του Μακάριου Γ΄, ενός ηγέτη που ταυτίζεται με το κράτος και τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα. Στη συνέχεια, εμφανίζονται ισχυρές πολιτικές προσωπικότητες όπως ο Σπύρος Κυπριανού, ο Γλαύκος Κληρίδης, ο Βάσος Λυσσαρίδης και ο Τάσσος Παπαδόπουλος, που συνδυάζουν προσωπικό κύρος με έντονη κομματική και ιδεολογική ταυτότητα. Επιπλέον, ορόσημο αποτέλεσε η παρουσία του Γιώργου Βασιλείου, ο οποίος εισήγαγε ένα πιο τεχνοκρατικό πρότυπο ηγεσίας. Αξιοσημείωτο όμως είναι ότι πάρα το γεγονός αυτό, μετέπειτα, είδαμε να επικρατούν κυρίως ηγετικά πρότυπα «κομματογενούς κοπής», με έμφαση τις κομματικές ισορροπίες και όχι τις δεξιότητές τους και την επικράτησή τους να είναι αποτέλεσμα της αβίαστης υιοθέτησής τους από τους ψηφοφόρους. Με ανάλογο τρόπο παρατηρείται εσχάτως η αβίαστη υιοθέτηση μιας νέας τάσης, πιο προσωποκεντρικής και ψηφιακής, με πρόσωπα, που αξιοποιούν τα social media και απευθύνονται «άμεσα» στο κοινό. Έτσι, το ηγετικό πρότυπο μετατοπίζεται από τον «ηγέτη-σύμβολο» στον πιο «άμεσο», «αντισυμβατικό» πολιτικό, ενώ παράλληλα αποφορτίζεται από ιδεολογικά πρόσημα και ουσιαστικές θέσεις.
Επικοινωνία
Τι θεωρείται σήμερα πετυχημένη πολιτική επικοινωνία;
Σήμερα, η πετυχημένη πολιτική επικοινωνία συνδυάζει απλότητα και ψηφιακή παρουσία. Το πολιτικό μήνυμα είναι σαφές, κατανοητό και γίνεται εύκολα αντιληπτό. Παράλληλα, η συναισθηματική σύνδεση με το κοινό είναι καθοριστική, καθώς οι πολίτες επηρεάζονται όχι μόνο από τη λογική αλλά κυρίως από το συναίσθημα και την εντύπωση. Η ισχυρή παρουσία στα ψηφιακά Μέσα επιτρέπει άμεση επικοινωνία, ενώ η ταχύτητα στην αντίδραση διαμορφώνει την εικόνα και τον έλεγχο της επικαιρότητας. Με αυτόν τον τρόπο, όπως προκύπτει, δεν επικρατεί ο πιο «σωστός», αλλά εκείνος που μπορεί να αφηγηθεί πιο πειστικά τη δική του ιστορία και να τοποθετηθεί στο επίκεντρο των εντυπώσεων.
Social media
Πώς έχει επηρεαστεί η πολιτική επικοινωνία από την τεχνολογία, και συγκεκριμένα από τα social media;
Η πολιτική επικοινωνία έχει επηρεαστεί έντονα από την τεχνολογία, μετατρέποντάς τη σε μια πιο άμεση, διαδραστική και προσωποκεντρική διαδικασία. Πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, όπως το Instagram, το TikTok και το Facebook, επιτρέπουν στους πολιτικούς να επικοινωνούν απευθείας με το κοινό, παρακάμπτοντας τα παραδοσιακά MME. Η πληροφορία μεταφέρεται πλέον σε πραγματικούς χρόνους, επηρεάζοντας άμεσα τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης. Παράλληλα, ενισχύεται η εικόνα των πολιτικών. Ωστόσο, η διάδοση ψευδών ειδήσεων, η υπεραπλούστευση και η υπερπληροφόρηση αποτελούν σημαντικές προκλήσεις. Επιπλέον, η τεχνολογία δεν αλλάζει μόνο τα Μέσα, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνεται η πολιτική επιρροή. Οι αλγόριθμοι ενισχύουν περιεχόμενο που μας αρέσει, άρα η εξιδανίκευση γίνεται χωρίς αντίλογο. Έτσι, είναι πιο εύκολο να πιστεύεις ότι κάποιος είναι «σωστός» ή «λάθος» παρά να αποδέχεσαι αντιφάσεις. Συνεπώς, ο κριτικός γραμματισμός και η πολιτική παιδεία δεν αποτελούν πλέον πολυτέλειες του ψηφιακού πολίτη, αλλά προϋποθέσεις ελευθερίας.
Νέα κόμματα
Οι νέες πολιτικές δυνάμεις εφαρμόζουν διαφορετικές μεθόδους και πρακτικές πολιτικής επικοινωνίας;
Οι νέες πολιτικές δυνάμεις τείνουν να δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στην άμεση επαφή με το κοινό, αξιοποιώντας πλατφόρμες όπως το TikTok και το YouTube, ώστε να επικοινωνούν χωρίς τη μεσολάβηση των παραδοσιακών Μέσων. Συχνά χρησιμοποιούν πιο απλοϊκή και καθημερινή γλώσσα, επιδιώκοντας να φαίνονται πιο κοντά στους πολίτες. Στην Κύπρο υπάρχουν χαρακτηριστικά παραδείγματα που δείχνουν τον τρόπο με τον οποίο οι νέες πολιτικές δυνάμεις εφαρμόζουν διαφορετική πολιτική επικοινωνία. Ένα ενδεικτικό παράδειγμα είναι το Volt Κύπρου, ένα κόμμα το οποίο δίνει έμφαση στον ευρωπαϊκό προσανατολισμό και σε πιο «οριζόντιες» δομές, επιχειρώντας να ξεπεράσει το ιδεολογικό σχήμα Δεξιά - Αριστερά και τα παραδοσιακά αφηγήματα. Ακόμα πιο χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Άμεσης Δημοκρατίας Κύπρου, η οποία επιδιώκει να κερδίσει τις εντυπώσεις, προτάσσοντας την αμεσότητα. Μέσω ψηφιακής εφαρμογής διατείνεται ότι οι πολίτες μπορούν να συμμετέχουν άμεσα στη λήψη αποφάσεων και να καθοδηγούν τους εκπροσώπους τους, ασχέτως αν επί της ουσίας χαρακτηρίζεται από προσωποπαγή αρχηγικά πρότυπα, τουλάχιστον ανάλογα με τα παλαιά κόμματα.
«Χρεοκόπησαν» οι παλιές μέθοδοι πολιτικής επικοινωνίας ή ακόμη θεωρούνται αποτελεσματικές για ορισμένα στρώματα του πληθυσμού;
Οι παραδοσιακές μέθοδοι πολιτικής επικοινωνίας δεν έχουν «χρεοκοπήσει», αλλά έχουν χάσει την αποκλειστική τους κυριαρχία και λειτουργούν πλέον συμπληρωματικά στις σύγχρονες πρακτικές. Μέσα όπως η τηλεόραση, το ραδιόφωνο και ο έντυπος Τύπος εξακολουθούν να επηρεάζουν συγκεκριμένα στρώματα του πληθυσμού, κυρίως μεγαλύτερες ηλικίες. Παράλληλα, οι πιο παραδοσιακές μορφές, όπως οι ομιλίες, οι συγκεντρώσεις και η προσωπική επαφή, εξακολουθούν να έχουν αξία, καθώς ενισχύουν την αξιοπιστία και τη σχέση εμπιστοσύνης. Ωστόσο, από μόνες τους δεν αρκούν στο σημερινό περιβάλλον, καθώς η ταχύτητα και η ψηφιακή παρουσία είναι καθοριστικές. Έτσι, η αποτελεσματικότητα δεν βρίσκεται στην επιλογή «παλιό ή νέο», αλλά στον συνδυασμό τους. Οι πιο επιτυχημένες στρατηγικές είναι πλέον υβριδικές, προσαρμοσμένες σε διαφορετικά κοινά και Μέσα, αξιοποιώντας τόσο την αξιοπιστία των παραδοσιακών μορφών όσο και τη δυναμική των ψηφιακών εργαλείων.
