Διεθνείς αξιολογήσεις (PISA & TIMSS): Από την ισοπέδωση στη σοβαρή συζήτηση και τη δράση

Του Κώστα Χαμπιαούρη​*

Κάθε φορά που ανακοινώνονται τα αποτελέσματα της PISA, το εκπαιδευτικό μας σύστημα φαίνεται να ταλαντεύεται ανάμεσα σε δύο άκρα: από τον πανικό της καταστροφολογίας στη σιωπή της αμηχανίας. Η πρόσφατη παρουσίαση των αποτελεσμάτων της PISA 2025 δεν αποτέλεσε εξαίρεση, ανοίγοντας ξανά τη συζήτηση για το περιεχόμενο και την ποιότητα της εκπαίδευσης στην Κύπρο.

​Η PISA απευθύνεται σε μαθητές και μαθήτριες ηλικίας 15 ετών και διερευνά τον γραμματισμό στα Μαθηματικά, τις Φυσικές Επιστήμες και την Κατανόηση Κειμένου. Συγκεκριμένα, η έρευνα περιλαμβάνει ένα ηλεκτρονικό δοκίμιο, το οποίο εξετάζει σε ποιο βαθμό οι έφηβοι είναι σε θέση να εφαρμόσουν γνώσεις και δεξιότητες σε καταστάσεις της καθημερινής ζωής.

​ Με βάση τα αποτελέσματα που παρουσιάστηκαν, οι μαθητές και οι μαθήτριες της Κύπρου συγκέντρωσαν 412 μονάδες στα Μαθηματικά, 411 στις Φυσικές Επιστήμες και 379 στην Κατανόηση Κειμένου. Οι επιδόσεις της Κύπρου είναι στατιστικά σημαντικά χαμηλότερες από τους αντίστοιχους μέσους όρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης (463, 481 και 459) και του ΟΟΣΑ (463, 482 και 461). Ένα ακόμη σημαντικό εύρημα είναι ότι το 43,5% των μαθητών και μαθητριών στην Κύπρο βρίσκεται κάτω από το βασικό Επίπεδο 2 και στα τρία γνωστικά πεδία.

​Υπάρχει, όμως, και ένα κρίσιμο στοιχείο που αξίζει ιδιαίτερης προσοχής και αγγίζει την ίδια τη φύση της διαδικασίας: το 24,9% των απαντήσεων στην Κύπρο χαρακτηρίστηκε ως «βιαστικό», δηλαδή δόθηκε μέσα σε 10 δευτερόλεπτα ή λιγότερο. Πρόκειται για το υψηλότερο ποσοστό που καταγράφηκε στην έρευνα. Όταν το ένα τέταρτο των εφήβων μας παραδίδει απαντήσεις σε χρόνο-ρεκόρ, το μήνυμα δεν αφορά μόνο τις γνωστικές τους ανεπάρκειες, αλλά κυρίως τη σχέση τους με τη διαδικασία, τα κίνητρά τους και την αξία που δίνουν σε αυτήν. Παράλληλα, περίπου 5% των ερωτήσεων έμειναν αναπάντητες.

​Τα στοιχεία αυτά, ασφαλώς, δεν αποδεικνύουν ότι οι χαμηλές επιδόσεις οφείλονται αποκλειστικά στη συμπεριφορά των μαθητών και των μαθητριών κατά την εξέταση. Είναι, ωστόσο, ένα εύρημα που επιβάλλεται να εξεταστεί σοβαρά. Και εδώ προκύπτουν καίρια ερωτήματα:

• ​Γνωρίζουν οι μαθητές και οι μαθήτριες τι είναι η PISA και γιατί συμμετέχουν, από τη στιγμή που αποφασίζεται η συμμετοχή της χώρας;
• ​Έχουν εξοικειωθεί επαρκώς με το ηλεκτρονικό περιβάλλον της αξιολόγησης μέχρι την ημέρα της εξέτασης;
• ​Έχουν οι εκπαιδευτικοί την απαραίτητη ενημέρωση, στήριξη και τα κατάλληλα εργαλεία;

​Δεν εννοούμε φυσικά ότι θα πρέπει να υπάρχει ειδική προετοιμασία ή διδασκαλία «καθ' υπαγόρευση» αποκλειστικά για την εξέταση. Εννοούμε ότι, όταν μια πολιτεία αποφασίζει να συμμετάσχει σε μια διεθνή αξιολόγηση, οφείλει να διασφαλίζει τις κατάλληλες συνθήκες, ώστε οι μαθητές να συμμετέχουν με επίγνωση και σοβαρότητα, αποτυπώνοντας όσο γίνεται πιο αξιόπιστα τις γνώσεις και τις δεξιότητές τους.

​Εξάλλου, το παράδειγμα της Δημοτικής Εκπαίδευσης και οι επιδόσεις των μαθητών της Δ΄ Δημοτικού σε μια άλλη διεθνή έρευνα, την TIMSS, δείχνουν ότι μπορούμε να έχουμε διαφορετικά αποτελέσματα. Βέβαια, η TIMSS είναι μια διαφορετική έρευνα: εξετάζει μαθητές Δ΄ Δημοτικού και Β΄ Γυμνασίου στα Μαθηματικά και τις Φυσικές Επιστήμες, σε διαφορετικές περιοχές του Αναλυτικού Προγράμματος και σε συγκεκριμένα γνωστικά πεδία (γνώση, εφαρμογή και συλλογισμό).

​Στην TIMSS 2023 η εικόνα της Κύπρου στα Μαθηματικά είναι θετική. Στη Δ΄ Δημοτικού η Κύπρος συγκέντρωσε 516 μονάδες, έναντι 503 του διεθνούς μέσου όρου, ενώ στη Β΄ Γυμνασίου 494, έναντι 478. Στις Φυσικές Επιστήμες η εικόνα είναι χαμηλότερη: 487 μονάδες στη Δ΄ Δημοτικού, έναντι 494 του διεθνούς μέσου όρου, και 464 στη Β΄ Γυμνασίου, έναντι 478.

​Σε σχέση με την TIMSS 2019 καταγράφεται πράγματι πτώση (στη Δ΄ Δημοτικού τα Μαθηματικά μειώθηκαν από 532 σε 516 μονάδες και οι Φυσικές Επιστήμες από 511 σε 487, ενώ στη Β΄ Γυμνασίου οι Φυσικές Επιστήμες μειώθηκαν από 484 σε 464 μονάδες). Ωστόσο, σε πολλές χώρες παρατηρήθηκε αντίστοιχη μείωση, καθώς η πανδημία μεσολάβησε ανάμεσα στις δύο μετρήσεις - ένας παράγοντας που πρέπει οπωσδήποτε να λαμβάνεται υπόψη κατά την ερμηνεία των δεδομένων.

​Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι να χρησιμοποιούμε τις διεθνείς αξιολογήσεις είτε για να πανηγυρίζουμε είτε για να καταδικάζουμε το εκπαιδευτικό μας σύστημα. Τα αποτελέσματα πρέπει να αποτελέσουν αφορμή για σοβαρή συζήτηση και, κυρίως, για δράση. Χρειάζεται να δούμε τι δεν λειτουργεί αλλά και τι λειτουργεί, να αξιοποιήσουμε τα δεδομένα, να αναζητήσουμε τις βαθύτερες αιτίες πίσω από τους αριθμούς και να στηρίξουμε ουσιαστικά τους εκπαιδευτικούς, τους μαθητές και τις μαθήτριες.

​Η λύση δεν είναι να κρύβουμε τα προβλήματα κάτω από το χαλί ούτε να πυροβολούμε τον καθρέφτη. Η πραγματική δράση ξεκινά όταν αποφασίσουμε να ακούσουμε τι μας λένε οι αριθμοί - και κυρίως, τι μας λένε τα ίδια τα παιδιά μας.

*Πρώην Υπουργού Παιδείας, Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας