Στη διεθνή πολιτική, η σιωπή δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Ιδίως όταν πρόκειται για πράξεις ωμής ισχύος που εγείρουν σοβαρά ζητήματα παραβίασης του Διεθνούς Δικαίου, η αποφυγή τοποθέτησης ισοδυναμεί με έμμεση αποδοχή. Και αυτή η αποδοχή, είτε εκφράζεται ρητά είτε καλύπτεται πίσω από προσεκτικές σιωπές, δεν αποτελεί απλώς έναν τακτικισμό της στιγμής. Εντάσσεται σε ένα ευρύτερο μοτίβο σχέσεων εξάρτησης, όπου οι ισχυροί χρησιμοποιούν τους πρόθυμους συμμορφούμενους χωρίς ποτέ να τους αντιμετωπίζουν ως ισότιμους.
Για να είμαστε σαφείς, η κριτική αυτή δεν αποτελεί υπεράσπιση ούτε υποστήριξη ατόμων όπως ο Νικολάς Μαδούρο. Ο Μαδούρο, με τη συμπεριφορά και τις πολιτικές του, παραβιάζει βασικές αρχές δικαίου και ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η θέση μας είναι ξεκάθαρη. Η ανάλυση αφορά την αντίδραση ή σιωπή των δρώντων απέναντι στην ισχύ, όχι την υπεράσπιση ατόμων που ενεργούν κατά τρόπο αυταρχικό ή αντιδημοκρατικό.
Η ιστορία των διεθνών σχέσεων είναι αμείλικτη απέναντι σε αυτό το φαινόμενο. Οι οσφυοκάμπτες δρώντες μπορεί πρόσκαιρα να γίνονται «χρήσιμοι», όμως σπάνια, αν ποτέ, γίνονται αποδεκτοί ως αξιόπιστοι εταίροι. Οι ισχυροί συνεργάζονται μαζί τους από συμφέρον, όχι από σεβασμό. Και ο σεβασμός, τόσο στην πολιτική όσο και στην ανθρώπινη ψυχολογία, δεν γεννιέται από την άκριτη προσαρμογή αλλά από τη συνέπεια, τα όρια και την αυτονομία κρίσης.
Από ψυχολογική σκοπιά, η οσφυοκαμψία πηγάζει συνήθως από ανασφάλεια και φόβο αποκλεισμού. Ο αδύναμος δρών, φοβούμενος την απομόνωση ή την τιμωρία, υιοθετεί την υπερσυμμόρφωση ως στρατηγική άμυνας. Θυσιάζει αξιακές σταθερές με την ελπίδα επιβράβευσης, αποδοχής ή «καλής θέλησης» από τους ισχυρούς. Όμως αυτή η ελπίδα είναι σχεδόν πάντα αυταπάτη. Στα μάτια της ισχύος, η συμπεριφορά αυτή δεν εκλαμβάνεται ως αφοσίωση αλλά ως ένδειξη αδυναμίας χαρακτήρα και έλλειψης πολιτικής αυτονομίας. Όποιος υποχωρεί εύκολα σήμερα, θεωρείται δεδομένο ότι θα υποχωρήσει ξανά αύριο.
Το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος. Όσο περισσότερο υποτάσσεσαι, τόσο λιγότερο σε υπολογίζουν. Η οσφυοκαμψία δεν γεννά εμπιστοσύνη. Γεννά περιφρόνηση και εργαλειοποίηση. Πολιτικά και ηθικά, η ζημιά είναι διπλή. Αφενός διαβρώνεται η ίδια η αξιακή ταυτότητα εκείνου που υποχωρεί, αφετέρου παγιώνεται μια σχέση άνισης εξάρτησης, στην οποία ο «σύμμαχος» μετατρέπεται σε αναλώσιμο εκτελεστή γραμμών τρίτων.
Σε αυτό το πλαίσιο, η σιωπή του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας, Νίκου Χριστοδουλίδη, αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Ενός κατά τα άλλα λαλίστατου πολιτικού επί παντός επιστητού, που συχνά επικαλείται αρχές, αξίες και το Διεθνές Δίκαιο, η αποφυγή οποιασδήποτε τοποθέτησης σε μια τόσο κραυγαλέα επίδειξη ωμής ισχύος δεν μπορεί να εκληφθεί ως ουδετερότητα. Είναι πολιτική στάση. Και όταν η σιωπή επιλέγεται επιλεκτικά, παύει να είναι θεσμική αυτοσυγκράτηση και μετατρέπεται σε μήνυμα προσαρμογής προς τους ισχυρούς.
Για χώρες μικρές ή ημικατεχόμενες, που επικαλούνται, και δικαίως, το Διεθνές Δίκαιο ως θεμέλιο της ύπαρξης και της ασφάλειάς τους, το ζήτημα αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα. Δεν μπορείς να αξιώνεις αρχές όταν σε αφορούν και να σιωπάς όταν παραβιάζονται αλλού. Η επιλεκτική ευαισθησία ακυρώνει την ηθική σου θέση και αποδυναμώνει τα επιχειρήματά σου τη στιγμή που θα τα χρειαστείς περισσότερο.
Κανείς δεν αγάπησε ποτέ τον οσφυοκάμπτη. Οι ισχυροί απλώς τον χρησιμοποιούν. Και όταν πάψει να είναι χρήσιμος, τον παραμερίζουν χωρίς δεύτερη σκέψη. Όσοι πιστεύουν ότι το «ναι σε όλα» αποτελεί επένδυση για το μέλλον, ας κοιτάξουν την ιστορία. Είναι γεμάτη από παραδείγματα δρώντων που θυσίασαν αρχές για να μη δυσαρεστήσουν την ισχύ και τελικά έμειναν χωρίς αρχές και χωρίς στήριξη.
Το πραγματικό δίδαγμα είναι σκληρό αλλά καθαρό. Στη διεθνή πολιτική, όπως και στη ζωή, ο σεβασμός δεν χαρίζεται σε εκείνον που φοβάται να μιλήσει. Κερδίζεται από εκείνον που θέτει όρια, ακόμη κι όταν το κόστος φαίνεται βραχυπρόθεσμα υψηλό. Η σιωπή μπορεί να αγοράζει χρόνο, αλλά ποτέ αξιοπρέπεια. Και χωρίς αξιοπρέπεια, καμία στρατηγική δεν αντέχει στον χρόνο.
*Τέως πρέσβης της Κύπρου στην Αθήνα
