Ένας εθνικός μύθος είναι μια εμπνευσμένη - συχνά κατασκευασμένη ή υπερβολική αφήγηση - για το παρελθόν ενός έθνους, που διαμορφώνει την ταυτότητα και τις αξίες του. Αυτές οι ιστορίες, που συνδυάζουν τη μυθοπλασία με μερικές αλήθειες, λειτουργούν ως σύμβολα για τη νομιμοποίηση των κρατικών ενεργειών και την ενστάλαξη υπερηφάνειας, δημιουργώντας συχνά "ιερές" ιστορικές προσωπικότητες ή στιγμές που προστατεύονται από τον κριτικό έλεγχο.
Υπάρχει μια σημαντική, γενικά αντίστροφη σχέση μεταξύ του επιπέδου εκπαίδευσης και της αβασάνιστης αποδοχής εθνικών μύθων. Σπεύδω όμως, να δηλώσω, ότι η υψηλή μόρφωση μιας κοινωνίας δεν περιορίζεται μόνο στην απόκτηση ακαδημαϊκών τίτλων (στο τομέα αυτό η Κύπρος διαπρέπει) ή στην τεχνική κατάρτιση, αλλά αποτελεί μια ολιστική διαδικασία, που συνδέεται με την πολιτισμική ωριμότητα, την πνευματική ολοκλήρωση και την κοινωνική υπευθυνότητα. Με άλλα λόγια, η υψηλή μόρφωση συνιστά ένα σχήμα πολίτη που συνδυάζει την κριτική σκέψη, τον πολιτισμό και την ηθική στάση απέναντι στον συνάνθρωπο.
Στη Κύπρο οι εθνικοί μύθοι αφθονούν. Ξεχωρίζω: την παρουσίαση της Επανάστασης του 1821 ως μιας αμιγώς θρησκευτικής και ενιαίας εθνικής εξέγερσης, αγνοώντας πλήρως τον αφορισμό της Επανάστασης από την Εκκλησία και τις εμφύλιες συγκρούσεις. Τον μύθο της λειτουργίας κρυφών σχολείων υπό άκρα μυστικότητα από την Εκκλησία κατά την Τουρκοκρατία, ο οποίος αμφισβητείται ιστορικά. Την ηρωοποίηση του αγώνα της ΕΟΚΑ, παραβλέποντας, ότι θα μπορούσαμε να αποκτούσαμε την ανεξαρτησία μας χωρίς να χυθεί ούτε μια σταγόνα αίματος με πολύ καλύτερους όρους από εκείνων της Ζυρίχης-Λονδίνου, όπως συνέβη με τις άλλες Βρετανικές αποικίες. Την αναφορά του αγώνα 1955-59 για την ένωση ως «απελευθερωτικού».
Οι εθνικοί μύθοι παραλείπουν σημαντικά ιστορικά στοιχεία, προκειμένου να διατηρήσουν μια ιδεατή αφήγηση. Μ΄άλλα λόγια, οι μύθοι αυτοί αποκρύπτουν τα εθνικά λάθη παραμορφώνοντας την ιστορία, εξιδανικεύοντας ή επινοώντας γεγονότα και προωθώντας μια αφήγηση, που ενίοτε υπογραμμίζει την έμφυτη ανωτερότητα ή αρετή, η οποία με τη σειρά της καλύπτει τα παρελθοντικά λάθη ή επαίσχυντα γεγονότα. Ας συνδέσουμε αυτή τη περιγραφή με τον εθνικό μύθο του «απελευθερωτικού» αγώνα της 1ης Απριλίου. Κατ΄αρχάς, αυτός ο αγώνας στόχευε την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Όσοι έζησαν την εποχή εκείνη, θα μαρτυρήσουν ότι σε όλους σχεδόν τους τοίχους ήταν γραμμένο το σλόγκαν «Ένωσις και μόνον ένωσις». Πουθενά δεν έβλεπες γραμμένη τη λέξη «απελευθέρωση» ή «ελευθερία» που, παρεμπιπτόντως, θα συγκινούσε και τους Τουρκοκύπριους συμπατριώτες μας. Θα αντιταχθεί από κάποιους, ότι η επίτευξη της ένωσης μετά το ενωτικό δημοψήφισμα ή τον αγώνα της ΕΟΚΑ τη δεκαετία του 1950 θα ισοδυναμούσε με την απελευθέρωση. Ουδέν αναληθέστερο! Ο Κύπριος, υπό το αποικιακό καθεστώς απολάμβανε πολύ περισσότερη ελευθερία από τον Ελλαδίτη που ζούσε, τη δεκαετία του 1950, σε μια χώρα με φασιστοειδή χαρακτηριστικά. Οι φυλακές και οι «τόποι εξορίας», δηλαδή στρατόπεδα συγκεντρώσεως, (Μακρόνησος, Άη Στράτης) ήταν γεμάτοι με πολιτικούς κρατούμενους. Όσοι αριστεροί θεωρούνταν «επικίνδυνοι» συλλαμβάνονταν κατά το πρότυπο των SS της ναζιστικής Γερμανίας. Παρεμπιπτόντως, μεταξύ αυτών που εξορίστηκαν στη Μακρόνησο ήταν οι Μίκης Θεοδωράκης, Γιάννης Ρίτσος, Μάνος Κατράκης, Θανάσης Βέγγος, Στέλιος Καζαντζίδης, Γρηγόρης Μπιθικώτσης. Η Ελλάδα διαχωριζότανε τότε σε «εθνικόφρονες» και «συμμορίτες» (αριστερούς). Η Aριστερά τέθηκε εκτός νόμου και αντιμετωπίστηκε ως «εσωτερικός εχθρός». Για την εύρεση εργασίας στο δημόσιο, αλλά και σε πολλές ιδιωτικές θέσεις, απαιτείτο πιστοποιητικό «νομιμοφροσύνης», αποκλείοντας όχι μόνο τους αριστερούς, αλλά και τους συγγενείς των αριστερών, από την οικονομική και κοινωνική ζωή. Πώς, λοιπόν, μπορεί να ονομαστεί ένας αγώνας για την ένωση με ένα τυραννικό καθεστώς "απελευθερωτικός";
Είναι φανερό, ότι το βαθύ κράτος της Κύπρου λάνσαρε τη λέξη «απελευθερωτικός», για να κρύψει τη καταστροφική κατάληξη του ένοπλου αγώνα για ένωση. Είναι μια αφήγηση, που στηρίζεται στην σκόπιμη λησμονιά της «ενοχλητικής» ιστορίας, δημιουργώντας μια διαστρεβλωμένη εικόνα του παρελθόντος. Μεταμόρφωσε την αποτυχία σε θρίαμβο. Αποσιωπάται το γεγονός ότι, ως αποτέλεσμα του αγώνα της ΕΟΚΑ, μπήκε μια ασήκωτη ταφόπλακα στην ένωση ενώ αναγνωρίσαμε το δικαίωμα της Τουρκίας, να έχει στρατεύματα στη χώρα μας και να επεμβαίνει όταν αυτή κρίνει ότι παραβιάστηκε το κυπριακό Σύνταγμα.
Δυστυχώς, οι εθνικοί μύθοι καταστρέφουν την κριτική σκέψη, αντικαθιστώντας την αντικειμενική ανάλυση με συναισθηματικές, ομαδικές πεποιθήσεις, που δίνουν προτεραιότητα στην πίστη έναντι της αλήθειας. Αντικαθιστούν τη λογική με συναισθηματική συμμετοχή. Αυτή η συναισθηματική προσκόλληση κάνει την λογική αξιολόγηση να μοιάζει με προδοσία (!), εμποδίζοντας την αντικειμενική ανάλυση η οποία λοιδορείται. Αν αναρτήσω αυτό το άρθρο στο Facebook, είμαι σίγουρος, πως θα υποστώ αρκετές επιθέσεις και θα εισπράξω ουκ ολίγες βρισιές. Η σκληρή πραγματικότητα είναι, ότι ενώ προσποιούνται ότι υποστηρίζουν βασικές αξίες, πολλοί εθνικοί μύθοι λειτουργούν στην πραγματικότητα σε αντίθεση με τις δημοκρατικές αρχές του πλουραλισμού και της ελευθερίας προάγοντας τον φανατικό δογματισμό. Όταν δε διδάσκονται στα σχολεία, οι μύθοι λειτουργούν ως προπαγάνδα, που ενθαρρύνει τους μαθητές να σταματήσουν να σκέφτονται κριτικά και να αρχίσουν να "αναμασούν τις μαθημένες πεποιθήσεις".
Πώς προστατεύονται οι Κύπριοι από επιβλαβείς εθνικούς μύθους - παραπλανητικές αφηγήσεις, που χρησιμοποιούνται ακόμα για να ηρωοποιήσουν έναν φονιά ή να στηλιτεύσουν συγκεκριμένες ομάδες ή να δικαιολογήσουν επιβλαβείς πράξεις; Μια τέτοια προστασία απαιτεί την προώθηση της κριτικής σκέψης, την τήρηση της ιστορικής ακρίβειας και την προώθηση της ενεργούς συμμετοχής των πολιτών. Προϋποθέτει την πλήρη ανεξαρτησία του Υπουργείου Παιδείας από την Εκκλησία και ανάπτυξη εκπαιδευτικών συστημάτων, που διδάσκουν στους μαθητές, όχι μόνο τι να σκέφτονται, αλλά και πως να σκέφτονται. Αυτό, βέβαια, συνεπάγεται την αμφισβήτηση των επίσημων αφηγήσεων και την ενθάρρυνση των ερωτήσεων. Μια τέτοια αμφισβήτηση είναι ουτοπική, ενόσω ο εκάστοτε Αρχιεπίσκοπος είναι ο υπερ-υπουργός Παιδείας. Μοιραία, η Κύπρος θα εξακολουθήσει να βρίθει από εθνικούς μύθους.
*Οικονομολόγος, κοινωνικός επιστήμονας
