ΝΑΙ ή ΟΧΙ στην ευθανασία;

 

 

Η κυπριακή έννομη τάξη, το σύνταγμά μας και ο χάρτης των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης διασφαλίζουν το δικαίωμα στη ζωή όλων των πολιτών ανεξαρτήτως οικονομικής κατάστασης, επαγγέλματος, θρησκευτικών πεποιθήσεων κ.λπ., υποχρεώνοντας τα κράτη μέλη να λάβουν όλα τα αναγκαία προληπτικά μέτρα για την προστασία του. Σε καμία, όμως, περίπτωση δεν αναγνωρίζουν το δικαίωμα στον θάνατο, ακόμη και σε ασθενείς με ανίατα νοσήματα βαριάς μορφής που βρίσκονται στο τελευταίο στάδιο της ζωής τους. Δεν αναγνωρίζουν ούτε το δικαίωμα της ελεύθερης βούλησης στους ασθενείς για να αποφασίζουν οι ίδιοι να δώσουν ένα τέλος στη ζωή τους, επιλέγοντας να φύγουν με αξιοπρέπεια παρά να καρτερούν τη λύτρωσή τους μέσα από έναν αργό και οδυνηρό θάνατο. Μπορούμε, άραγε, να εξαναγκάσουμε το οποιοδήποτε πρόσωπο να βιώνει μια ζωή που για το ίδιο έγινε αβίωτη και καθημερινή κόλαση; Οι θρησκευτικές μας αντιλήψεις και τα πιστεύω μπορούν να συνεχίσουν να επηρεάζουν την κρίση μας ακόμη και για ζητήματα που ενδεχομένως να εμπίπτουν στη σφαίρα της ελευθερίας της σκέψης και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων;

Όπως επισημάναμε στο ρεπορτάζ της περασμένης Κυριακής, το πολύκροτο ζήτημα της ευθανασίας είναι πολυδιάστατο, πολύπλοκο, άπτεται της ηθικής, της φιλοσοφικής και της βιολογικής ύπαρξης του ανθρώπου και εξακολουθεί να θεωρείται ταμπού, εξού και δεν αποτελεί θέμα συζήτησης στη δημόσια σφαίρα. Πολύ σύντομα, όμως, το ζήτημα της ευθανασίας θα περάσει στο προσκήνιο και το ερώτημα κατά πόσο μπορεί ή όχι υπό προϋποθέσεις να εφαρμοστεί και στην Κύπρο θα τεθεί επί τάπητος στη Βουλή, μετά την εγγραφή του προς αυτεπάγγελτη εξέταση, την περασμένη Δευτέρα, ενώπιον της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Αναμφίβολα, το ζήτημα της ευθανασίας δοκιμάζει τα όρια της ηθικής μας, προκαλεί διλήμματα και αντιγνωμίες. Πρόκειται για ζήτημα πολύ σοβαρό το οποίο θα πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο εκτενούς και δημόσιας συζήτησης, να ακουστούν όλα τα επιχειρήματα, υπέρ και κατά, πριν τη λήψη της όποιας απόφασης. Σήμερα, μιλούν στον «Π» για το θέμα της ευθανασίας και το ενδεχόμενο νομιμοποίησής της στον τόπο μας ο πρόεδρος του Συνδέσμου Θεολόγων-ΟΕΛΜΕΚ κ. Χριστάκης Ευσταθίου, ο γνωστός νομικός με εξειδίκευση στο Ευρωπαϊκό Δίκαιο κ. Ολύμπιος Χριστοφή και ο εκπρόσωπος Τύπου της Ομοσπονδίας Συνδέσμων Ασθενών κ. Δημήτρης Λαμπριανίδης.

Το ΕΔΔΑ και το δικαίωμα στον θάνατο

Σύμφωνα με τον γνωστό νομικό με εξειδίκευση στο Ευρωπαϊκό Δίκαιο κ. Ολύμπιο Χριστοφή, το δικαίωμα του ανθρώπου στον θάνατο νομολογιακά, τουλάχιστον, μέχρι σήμερα δεν δείχνει να είναι αποδεκτό, αν και η ευθανασία είναι νόμιμη πράξη υπό όρους στην Ολλανδία, το Βέλγιο, το Λουξεμβούργο, την Ιαπωνία, την Κολομβία, την Ελβετία, τον Καναδά και εσχάτως στην Ισπανία. Συγκεκριμένα, ο κ. Χριστοφή δήλωσε στον «Π» τα εξής: «Η ευθανασία αποτελεί ένα ιδιαίτερα αμφιλεγόμενο θέμα το οποίο ουσιαστικά βρίσκεται ανάμεσα σε ένα δίπολο, του δικαιώματος του ανθρώπου να αποφασίζει να ζει ή να πεθαίνει όπως εκείνος θέλει και το κατά πόσο το κοινωνικό σύνολο και το κράτος γενικότερα έχει υποχρέωση να προστατεύει το ύψιστο αγαθό της ζωής απέναντι σε όποιον επιχειρεί να το επιβουλευθεί ή και να το καταργήσει. Σύμφωνα με το άρθρο 2 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, «κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα στη ζωή». Το ερώτημα και ο προβληματισμός για τη συγκεκριμένη συζήτηση είναι εάν το κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα και στον θάνατο. Το ζήτημα έχει απασχολήσει και τη νομολογία και ειδικότερα το ΕΔΔΑ από το 2002, με την υπόθεση Diane Pretty v. The United Kingdom. Η Pretty, ανιάτως πάσχουσα από νευρολογική ασθένεια, τη λεγόμενη νόσο του κινητικού νευρώνα, ευρισκόμενη μάλιστα σε προχωρημένο στάδιο, θέλησε να προβεί σε ευθανασία με παροχή βοήθειας από τον σύζυγό της, πράγμα που θα μπορούσε να κάνει μόνο με τη συγκατάθεση του γραφείου του Βρετανού Δημόσιου Κατηγόρου. Το γραφείο όμως αρνήθηκε το αίτημά της και έτσι η Pretty απευθύνθηκε στο δικαστήριο, ισχυριζόμενη ότι ο Δημόσιος Κατήγορος με την άρνησή του αυτή καταπατά ανθρώπινα και συνταγματικά δικαιώματά, το οποίο όμως απέρριψε τον ισχυρισμό της. Έτσι, έκανε έφεση στη Βουλή των Λόρδων, το οποίο επίσης την απέρριψε, όπως απέρριψε και τον ισχυρισμό της περί καταπατήσεως δικαιωμάτων της (αρθ. 2, 3, 8, 9, 14 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου - ΕΣΔΑ). Τον Μάρτιο του 1999 ταξίδεψε στο Στρασβούργο προκειμένου να παρουσιάσει την υπόθεσή της στο ΕΔΔΑ. Το τελευταίο αποφάσισε ότι η απαγόρευση από τη Βουλή των Λόρδων να επιτραπεί στο σύζυγο της προσφεύγουσας να δώσει τέλος στη ζωή της δεν παραβιάζει το άρθρο 2 της ΕΣΔΑ (δικαίωμα στη ζωή), όπως είχε ισχυριστεί. Στην ίδια απόφαση, το Δικαστήριο έκρινε ότι η απαγόρευση παροχής βοήθειας σε ευθανασία από τον σύζυγο δεν προσκρούει στο άρθρο 3 της ΕΣΔΑ (απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση) και επιπλέον ότι δεν παραβιάζονται τα άρθρα 8 (δικαίωμα σεβασμού στην ιδιωτική ζωή), 9 (ελευθερία της συνείδησης) και 14 (απαγόρευση των διακρίσεων). Επομένως, το Δικαστήριο απέρριψε το επιχείρημα της Pretty και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το δικαίωμα στη ζωή δεν συμπεριλαμβάνει το δικαίωμα στον θάνατο.

Αξιοσημείωτη είναι και η υπόθεση Koch κατά της Γερμανίας. Η Koch, μετά από σοβαρό ατύχημα, έμεινε παράλυτη και ζήτησε να υποβληθεί σε ευθανασία. Ωστόσο, η αρμόδια αρχή έκρινε πως μια τέτοια υποβοήθηση ήταν παράνομη για λόγους ιατρικής δεοντολογίας. Έτσι, η Koch στράφηκε στην Ελβετία, όπου η ευθανασία είναι νομικά αποδεκτή υπό όρους. Μετά τον θάνατό της, ο σύζυγός της κατέφυγε κατά της Γερμανίας στο Δικαστήριο του Στρασβούργου, καταγγέλλοντας την παραβίαση της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής της συζύγου του, κατά το άρθρο 8 (Δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής) της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι θα πρέπει να κρίνεται δικαστικά και κατά περίπτωση το βάσιμο ενός ατομικού αιτήματος υποβοηθούμενης αυτοκτονίας, ακόμα και όταν το συγκεκριμένο διάβημα είναι ποινικά κολάσιμο υπό το πρίσμα της εθνικής νομοθεσίας, όπως συνέβαινε στη Γερμανία, με αποτέλεσμα να μην γίνει δεκτό το αίτημα του συζύγου της τετραπληγικής ασθενούς. Συνεπώς, νομολογιακά τουλάχιστον, μέχρι σήμερα δεν δείχνει να είναι αποδεκτό το δικαίωμα του ανθρώπου στον θάνατο, αν και η ευθανασία σήμερα είναι νόμιμη πράξη υπό όρους στην Ολλανδία, το Βέλγιο, το Λουξεμβούργο, την Ιαπωνία, την Κολομβία, την Ελβετία και τον Καναδά. Πρόσφατα ψηφίστηκε σχετικός νόμος και στην Ισπανία.

Η θεσμοθέτηση της ευθανασίας αποτελεί οπωσδήποτε ένα δύσκολο και τολμηρό εγχείρημα για κάθε κράτος. Η έναρξη της συζήτησης για το συγκεκριμένο θέμα στην Κοινοβουλευτική Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων είναι προς τη σωστή κατεύθυνση. Ο δημόσιος διάλογος είναι αναγκαίο να κινηθεί όχι ως προς το εάν πρέπει να επιτραπεί στη χώρα μας η ευθανασία, αλλά στο σε ποιες περιπτώσεις και υπό ποιες προϋποθέσεις θα μπορούσε να επιτραπεί, λαμβάνοντας υπόψη ότι ο κάθε πολίτης έχει διαφορετικές ηθικές, πολιτικές και θρησκευτικές πεποιθήσεις και ενδεχομένως διαφορετικές βιωματικές εμπειρίες».

Ασυμβίβαστο… για την Εκκλησία

Τη δική του θέση για την ευθανασία και το κατά πόσο θα πρέπει να υιοθετηθεί ή όχι στην Κύπρο εξέφρασε στον «Π» και ο πρόεδρος του Συνδέσμου Θεολόγων-ΟΕΛΜΕΚ κ. Χριστάκης Ευσταθίου: «Το θέμα της ευθανασίας που άρχισε να παίρνει τελευταία διαστάσεις και στην Κύπρο είναι ένα πολυδιάστατο και πολύπλοκο ζήτημα που ξεπηδά στο πεδίο της Βιοηθικής. Αυτό συνάγεται και από τις αμφιλεγόμενες γνώμες που διατυπώνονται αλλά και τις έντονα συγκρουόμενες απόψεις που εκφράζονται από ιατρούς, νομικούς, ψυχολόγους, θεολόγους και άλλους. Τόσο η Ιπποκρατική ηθική όσο και όλες οι θρησκείες του κόσμου απορρίπτουν κατηγορηματικά την ευθανασία. Ο όρκος του Ιπποκράτη ρητά καταδικάζει κάθε μορφή ευθανασίας: «Ου δώσω δε ουδέ φάρμακον ουδενί αιτηθείς θανάσιμον, ουδέ υφηγήσομαι συμβουλήν τοιήνδε· ομοίως δε ουδέ γυναικί πεσσόν φθόριον δώσω. Αγνώς δε και οσίως διατηρήσω βίον τον εμόν και τέχνην την εμήν».

Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν δέχεται σε καμιά περίπτωση την ευθανασία, είτε στην ενεργητική, είτε στην παθητική της μορφή. Δηλαδή, είτε ως σκόπιμη παρέμβαση για την απαλλαγή του ανθρώπου από ανίατη ασθένεια ή ανυπόφορους σωματικούς ή ψυχικούς πόνους, είτε ως διακοπή προσφοράς των μέσων επιβίωσης, με σκοπό να επιταχυνθεί η διαδικασία του θανάτου. Στην πρώτη περίπτωση χαρακτηρίζεται από την Εκκλησία ως αυτοκτονία ή υποβοηθούμενη αυτοκτονία, όταν πραγματοποιείται με τη θέληση του ασθενή ή φόνου όταν γίνεται χωρίς τη θέλησή του. Αλλά και η παθητική μορφή ευθανασίας, παρόλο που φαίνεται να υπάρχουν διαφορετικά δεδομένα σε σχέση με την ενεργητική, αντικρίζεται κάτω από τον ίδιο ακριβώς φακό.

Για την Εκκλησία, ο πόνος αποκτά μια αλλιώτικη διάσταση και ένα βαθύτερο νόημα και περιεχόμενο. Κυρίως όταν συνδέεται με την υπομονή και την ελπίδα και ιδιαίτερα με την πίστη στην πρόνοια και την αγάπη του Θεού, μπορεί να καταστεί μέσο πνευματικής ωρίμανσης και τελείωσης του ανθρώπου. Εδώ, ο καλός θάνατος δεν έχει να κάνει με την απουσία του πόνου αλλά με την αντιμετώπισή του στη βάση ενός πνευματικού υπόβαθρου που μπορεί να χαρακτηρίζει την προσωπικότητα του ανθρώπου. Ο καλός ή κακός θάνατος δεν συνδέεται τελικά με την εξωτερική μορφή του, από τις φαινομενικά εύκολες ή δύσκολες στιγμές του ανθρώπου στη φάση αυτή, αλλά από την εσωτερική κατάσταση με την οποία τον αντιμετωπίζει. Άλλωστε και στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, από τον οποίο απορρέει και η έννοια της «ευθανασίας», αυτή δεν συνδέεται τόσο με την εξωτερική μορφή του θανάτου όσο με τους όρους κάτω από τους οποίους αυτός επέρχεται. Αληθινή ευθανασία εδώ είναι ο φυσιολογικός θάνατος που επέρχεται σαν ολοκλήρωση του κύκλου της ζωής ή ακόμα και ο ένδοξος θάνατος που έχει να κάνει με κάποια ηρωική πράξη ή θυσία. Ειδικότερα, η Εκκλησία με τη διδασκαλία της Ανάστασης, ως γεγονότος κατάργησης του θανάτου και προσφοράς της αιώνιας ζωής, υπερβαίνει τα όποια επιχειρήματα ή αιτιάσεις για νομιμοποίηση της ευθανασίας, η οποία, ούτως ή άλλως συνιστά ισχυρό δείκτη που φανερώνει ουσιαστική διαφοροποίηση από την παραδοσιακή θεώρηση της ζωής, ενώ ταυτόχρονα επιφέρει νέα ήθη και στην κοινωνία αλλά και στην ιατρική επιστήμη.

Στην εξίσωση του θέματος παρεισφρέει έντονα και το ευαίσθητο στοιχείο των βαθύτερων ελατηρίων και κινήτρων, τα οποία φαίνεται να είναι αγνά, με το σκεπτικό να μην βασανίζεται και να τυραννιέται ο άνθρωπος ειδικά σ’ αυτή την ευαίσθητη φάση στην οποία μπορεί να βρεθεί. Βρίσκεται πράγματι σ’ ένα φοβερό συνειδησιακό δίλημμα αυτός που καλείται ν’ αποφασίσει. Δεν θα πρέπει όμως να αγνοούμε και τα υστερόβουλα κίνητρα, όπως για παράδειγμα να μην ξοδεύονται οι συγγενείς με πανάκριβες και μακροχρόνιες θεραπείες ή να επισπεύδουν τον θάνατο για λόγους κληρονομιάς ή ακόμα και απαλλαγής από ευθύνες φροντίδας. Οι γραμμές, έτσι και αλλιώς, είναι λεπτές και όχι τόσο ευδιάκριτες.

Επιπλέον, ποιος θα μπορούσε να οριοθετήσει τις γραμμές ως προς το πού υποφέρεται ο πόνος και σε ποιες περιπτώσεις είναι κάποιος σίγουρος ότι δεν ανοίγει ο ασκός του Αιόλου, σε μια εποχή μάλιστα που διακρίνεται για το άκρως ευδαιμονιστικό της πνεύμα, σε σημείο που ακόμα και στη διαδικασία του θανάτου να παρεμβάλλονται ευδαιμονιστικά κριτήρια και θεωρήσεις. Είναι για τους πιο πάνω λόγους που η όποια συζήτηση του θέματος προϋποθέτει μεγάλη προσοχή, υπευθυνότητα, αλλά και συνυπολογισμό όλων των δεδομένων, μιας και όπως αναφέρθηκε πιο πάνω είναι τόσο πολυδιάστατο και πολύπλοκο».

Επιβάλλεται πρώτα μια εις βάθος μελέτη

Μια πρώτη αντίδραση για το ζήτημα της ευθανασίας ζητήσαμε και εξασφαλίσαμε από την Ομοσπονδία Συνδέσμων Ασθενών Κύπρου. Ο εκπρόσωπος Τύπου της Ομοσπονδίας κ. Δημήτρης Λαμπριανίδης, μιλώντας στον «Π», υπέδειξε ότι χρειάζεται να γίνει πρώτα μια σε βάθος μελέτη που να καλύπτει όλες τις πτυχές, με τη συμβολή επιστημόνων πριν τη λήψη της όποιας απόφασης. Συγκεκριμένα, δήλωσε επί λέξει: «Χαιρετίζουμε την έναρξη συζήτησης για το θέμα στη Βουλή και θεωρούμε ότι είναι δικαίωμα του κάθε ασθενή να πάρει τέτοιες αποφάσεις, όμως, είναι κάτι που χρειάζεται εξαιρετικά προσεκτική διαχείριση και είναι προϋπόθεση να διασφαλιστεί ότι οι ασθενείς λαμβάνουν τις κατάλληλες υπηρεσίες που χρειάζονται σε ποσότητα και ποιότητα πριν λάβουν μια τέτοια απόφαση. Όπως, για παράδειγμα, η ανακουφιστική φροντίδα και η προσωπική φροντίδα για όσους δεν μπορούν να αυτοεξυπηρετηθούν ή η διαχείριση του πόνου. Σίγουρα θα πρέπει να μελετήσουμε τι έχουν εφαρμόσει άλλες χώρες και γενικά το θέμα να μελετηθεί σε βάθος με τη συμβολή επιστημόνων».