Θα ασχοληθώ για μιαν ακόμη φορά με το μεγάλο πρόβλημα της διαφθοράς. Με την ελπίδα και προσδοκία ότι θα γίνει επιτέλους ένας σωστός και ουσιαστικός δημόσιος διάλογος, που θα οδηγήσει στην κατά το δυνατόν αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση του προβλήματος.
Οι δύο έρευνες
Αφορμή για να επανέλθω στο θέμα μού έδωσε το χθεσινό κύριο άρθρο του «Π» με τίτλο: Τα δύο πορίσματα που έρχονται. Εισαγωγικά αναφέρεται στο άρθρο ότι «μέσα στις αμέσως επόμενες μέρες αναμένεται να ολοκληρωθούν – εκτός συγκλονιστικού απροόπτου – οι έρευνες της Αρχής Κατά της Διαφθοράς για το 'Κράτος Μαφία' και του ανεξάρτητου ποινικού ανακριτή για το videogate του Προεδρικού». Και οι δύο έρευνες εξετάζουν το κατά πόσο προκύπτουν στοιχεία που παραπέμπουν στη διάπραξη ποινικών αδικημάτων.
Διαφθορά και αδικήματα
Αν, όμως, από τις έρευνες δεν προκύψουν τέτοια στοιχεία, το θέμα τελειώνει και δεν υπάρχει διαφθορά; Αυτή είναι η εντύπωση που καλλιεργείται συστηματικά από τα ΜΜΕ και αυτή είναι και η εντύπωση που επικρατεί στην κοινωνία. Δυστυχώς, αυτή είναι και η εντύπωση που καλλιεργεί η Αρχή κατά της Διαφθοράς με τον τρόπο που συμπεριφέρεται. Ο τρόπος που λειτουργεί η Αρχή κατά της Διαφθοράς, θα την οδηγήσει σύντομα σε πλήρη γελοιοποίηση και ανυποληψία. Και τούτο, γιατί συχνά η διαφθορά είναι ολοφάνερη αλλά τα στοιχεία που χρειάζονται για να στηθεί μια ποινική υπόθεση στο δικαστήριο σπανίως γνωστοποιούνται και σπανιότερα εξασφαλίζονται. Κυρίως όταν πρόκειται για πράξεις διαφθοράς οι οποίες σχετίζονται με αποφάσεις που λαμβάνονται σε επίπεδο αρχηγού κράτους και ή υπουργών και ή άλλων κορυφαίων κρατικών ή πολιτικών αξιωματούχων.
Αρχή κατά της Διαφθοράς
Η Αρχή κατά της διαφθοράς ουσιαστικά λειτουργεί σαν ένα άλλο Τμήμα Οικονομικού Εγκλήματος της Αστυνομίας. Δεν είναι και δεν πρέπει να είναι αυτός ο λόγος ύπαρξης της Αρχής κατά της Διαφθοράς. Να δώσω ένα παράδειγμα για να καταδείξω ποιος είναι, κατά τη γνώμη μου, ο ρόλος της Αρχής. Δόθηκε στη δημοσιότητα το γνωστό βίντεο με στενούς συνεργάτες του Προέδρου. Η Αρχή κατά τη γνώμη μου θα έπρεπε να εξετάσει τη γνησιότητα του βίντεο με τη βοήθεια εμπειρογνώμονα και ευθύς ως διακριβωθεί η γνησιότητά του, να διατυπώσει δημόσια κρίση αν τα όσα λέγονται από τους συνεργάτες του Προέδρου συνιστούν διαφθορά. Διαφθορά όπως την αντιλαμβάνεται ο μέσος πολίτης αυτού του τόπου και όχι διαφθορά εν τη εννοία του ποινικού κώδικα. Και ο μέσος πολίτης αντιλαμβάνεται ότι διαφθορά συνιστά κάθε πράξη που είναι αντίθεση με τις κοινές μας αξίες.
Η κρίση του 2013
Όταν το 2013 φθάσαμε πολύ κοντά στην κρατική οικονομική χρεοκοπία, λόγω κυρίως της συμπεριφοράς των τραπεζών, και, σε πολύ λιγότερο βαθμό της συμπεριφοράς του Δημήτρη Χριστόφια, στον οποίο φορτώθηκε άδικα όλη η ευθύνη, έλεγα σε φίλους και γνωστούς, εντός και εκτός Κύπρου, ότι η παρ’ ολίγον οικονομική χρεοκοπία της Κύπρου οφείλεται στην πολιτική χρεοκοπία και η πολιτική χρεοκοπία οφείλεται στην κρίση αξιών. Και όλοι οι συνομιλητές μου καταλάβαιναν πολύ καλά σε ποιες αξίες αναφερόμουν. Αν χρειάζεται να πω σε ποιες αξίες αναφέρομαι τώρα, θα έλεγα ότι είναι όλα εκείνα που αφορούν το πώς θέλουμε ή επιθυμούμε να είναι τα πράγματα, οι καταστάσεις, οι συμπεριφορές, οι σχέσεις, οι άνθρωποι, η κοινωνία, το περιβάλλον και οτιδήποτε έχει σχέση με τη ζωή μας. Σίγουρα κανένας μας δεν θέλει οι στενοί συνεργάτες του Προέδρου της Δημοκρατίας μας να συμπεριφέρονται όπως αυτούς που παρουσιάζει το βίντεο. Ο Αϊνστάιν είπε «αν είχα μια ώρα να λύσω ένα πρόβλημα, θα αφιέρωνα πενήντα πέντε λεπτά για να το ορίσω και πέντε λεπτά για σκεφτώ τη λύση». Δεν νομίζω να υπάρχουν πολλοί που διαφωνούν με αυτά που είπε ο σοφός επιστήμονας.
Ορισμός του προβλήματος
Πράγματι, το να ορίζουμε σωστά το πρόβλημα ή να θέτουμε το σωστό ερώτημα αποτελεί το κρισιμότερο στάδιο της διεργασίας, αν θέλουμε να έχουμε τις περισσότερες πιθανότητες να κάνουμε τις καλύτερες επιλογές και να υιοθετήσουμε τις βέλτιστες λύσεις. Σωστός «ορισμός προβλήματος» σημαίνει ότι κατανοούμε τα αίτια, τους περιορισμούς και τους στόχους, και με βάση αυτά, διατυπώνουμε το πρόβλημα ή το ερώτημα με σαφήνεια, ούτως ώστε στη συνέχεια να σκεφτούμε, να αναζητήσουμε ή να αναπτύξουμε εναλλακτικές λύσεις. Είναι κοινά αποδεκτό ότι ανάλογα με το πώς ορίζουμε το πρόβλημα, προκαθορίζουμε τις λύσεις. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι ο τρόπος που ορίζουμε το πρόβλημα προσδιορίζει έναν χώρο μέσα στον οποίο το μυαλό μας ψάχνει να βρει λύσεις. Η Επιτροπή κατά της Διαφθοράς αλλά και το Υπουργικό Συμβούλιο και, βεβαίως, ο ίδιος ο Πρόεδρος, μόλις φθάσει κοντά τους μια καταγγελία που παραπέμπει σε διαφθορά, αμέσως άλλη σκέψη δεν κάνουν από τη διεξαγωγή έρευνας για διάπραξη ποινικών αδικημάτων. Το πρόβλημα όμως τη διαφθοράς, όπως συμβαίνει συνήθως και με όλα τα άλλα προβλήματα είναι σύνθετα, δηλαδή αποτελούνται από επιμέρους προβλήματα, τα οποία πρέπει να οριστούν ώστε για το καθένα να βρεθούν εναλλακτικές λύσεις, να αξιολογηθούν και να επιλεγούν οι καλύτερες.
Το καρκίνωμα της διαφθοράς
Το καρκίνωμα της διαφθοράς δεν αντιμετωπίζεται μόνο με ποινικές διώξεις. Ασφαλώς είναι και αυτές αναγκαίες. Αλλά η συμβολή τους στη θεραπεία της ασθένειας είναι περιορισμένη. Τα μέλη του υπουργικού και της Αρχής κατά της Διαφθοράς είναι παγιδευμένα στα στερεότυπα. Λειτουργούν με βάση δεδομένες αντιλήψεις, εικόνες, «πιστεύω», ιδέες, παραδοχές που έχουν εγκατασταθεί μέσα στο μυαλό τους – όπως συμβαίνει με την πλειοψηφία των πολιτών – οι οποίες φυλακίζουν τη σκέψη τους σε κατεστημένες, πεπατημένες, παραδοσιακές και συμβατικές λύσεις. Λειτουργούν στη βάση του στερεοτύπου ότι οι κλέφτες και οι διεφθαρμένοι είναι στη φυλακή. Και το μυαλό τους δεν πάει καθόλου στο τι κάνουμε για να έχουμε λιγότερους κλέφτες και λιγότερους διεφθαρμένους. Ούτε και σε ένα σωρό άλλα «τι» και «γιατί», που θα συμβάλουν στη θεραπεία των αιτιών. Περιορίζονται στην αντιμετώπιση των συμπτωμάτων.
Σκέψη «έξω από το κουτί»MESOTITLOS}
Δεν μπορούν να σκεφτούν «έξω από το κουτί». Η διαφθορά, και θα πρόσθετα άλλα πολυσύνθετα προβλήματα όπως το Κυπριακό, λύνονται μόνο με σκέψη «έξω από το κουτί». Ένα ανέκδοτο δείχνει καθαρά τι εννοώ με σκέψη «έξω από το κουτί». Νομίζω το ξανάγραψα. Αξίζει όμως να σας το υπενθυμίσω: Ένας Ρώσος επιχειρηματίας μπήκε σε μιαν ελβετική τράπεζα και ζήτησε να πάρει δάνειο 10.000 ελβετικά φράγκα για ένα χρόνο, αφήνοντας για ενέχυρο μια πανάκριβη Mercedes. Ο διευθυντής με τέτοια εγγύηση δεν μπορούσε να μην εγκρίνει το δάνειο με επιτόκιο 6% ετησίως. Που ήταν πολύ πιο ψηλό από το σύνηθες. Μόλις πέρασε ο χρόνος, ο Ρώσος επιχειρηματίας γύρισε στον διευθυντή για να επιστρέψει τα 10.000 φράγκα του δανείου και τα 600 φράγκα τόκους. Μόλις ήταν έτοιμος να φύγει για να πάει να πάρει το αυτοκίνητό του, ο διευθυντής τον ρώτησε: «Συγγνώμη, κύριέ μου, θέλω να σας ρωτήσω, τόσο μεγάλη ανάγκη είχατε το δάνειο των 10.000 φράγκων και μας αφήσατε για ένα χρόνο την πανάκριβη Mercedes σας?». Ο Ρώσος του απάντησε «Κύριε διευθυντά μου, η γυναίκα μου πήγε για δουλειές στη χώρα μου, μένουμε σε διαμέρισμα με ένα μόνο χώρο στάθμευσης, που θα έβρισκα πάρκινγκ στη Γενεύη για ένα χρόνο μόνο με 600 φράγκα;»!
