Η Βουλή των Αντιπροσώπων ψήφισε το 2021 τον Περί Παιδιών σε Σύγκρουση με τον Νόμο, ο οποίος μεταξύ άλλων πολλών, προβλέπει ρητά τη δημιουργία ειδικών χώρων κράτησης παιδιών και εφήβων εκτός των Φυλακών. Αρχικά, υπήρξε αναστολή της υποχρέωσης τής λειτουργίας των χώρων κράτησης εκτός Φυλακών, η οποία όμως αναστολή έκτοτε παρατείνεται. Το τελευταίο χρονοδιάγραμμα που τέθηκε είναι η 31η Δεκεμβρίου 2026, ωστόσο, αφού ακόμη δεν έχει γίνει το παραμικρό αναφορικά με τους χώρους κράτησης ανηλίκων, αναμένεται ότι θα ζητηθεί εκ νέου παράταση με σχετική νομοθετική τροποποίηση. Για το σοβαρό αυτό θέμα, μίλησε στον «Π» η Αλεξία Κουντουρή, πρόεδρος της Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Παγκύπριου Δικηγορικού Συλλόγου. Σημειώνεται ότι η κράτηση (φυλάκιση), για να επιβληθεί ως μέτρο, το παιδί πρέπει να είναι τουλάχιστον 16 χρόνων.
Δεύτερες σκέψεις
Γιατί δεν προχωρεί η δημιουργία ενός τέτοιου χώρου, παρά τις κατά καιρούς αποφάσεις; Στη Μενόγεια δεν θα διαμορφωνόταν ο χώρος για να φιλοξενήσει αυτά τα παιδιά;
Η απάντηση είναι νομίζω απλή. Κρίνοντας από το αποτέλεσμα, το ζήτημα δεν αποτέλεσε μέχρι σήμερα προτεραιότητα της Πολιτείας. H τελευταία ενημέρωση που είχαμε είναι, όντως, ότι θα διαμορφωνόταν κατάλληλα ο χώρος στη Μενόγεια. Τώρα φαίνεται ότι γίνονται πάλι δεύτερες σκέψεις.
Σήμερα, πού καταλήγουν τα παιδιά που βρίσκονται σε σύγκρουση με τον νόμο για σοβαρά αδικήματα;
Αρχικά να πούμε ότι η κράτηση παιδιού αποτελεί το έσχατο μέτρο, πρέπει να έχει τη μικρότερη δυνατή διάρκεια και να επιβάλλεται ως ποινή αφού εξετάσει το δικαστήριο τη δυνατότητα να επιβληθούν άλλες ποινές. Δυστυχώς, σήμερα αυτά τα παιδιά καταλήγουν στις Κεντρικές Φυλακές.
Ακατάλληλες συνθήκες
Και γίνεται σωφρονισμός των παιδιών; Υπάρχουν ειδικά προγράμματα;
Αυτό είναι ένα άλλο σοβαρό ζήτημα. Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση της CPT, της Επιτροπής του Συμβουλίου της Ευρώπης για την πρόληψη των βασανιστηρίων και της απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης, οι συνθήκες κράτησης των παιδιών και των ανηλίκων στις Κεντρικές Φυλακές είναι ακατάλληλες. Πέρα από την απαράδεκτη και ενάντια σε όλες τις επιστημονικές συστάσεις πρακτική κράτησής τους με ενήλικες, απουσιάζει κάθε είδους παιδοκεντρική αντιμετώπιση των πραγμάτων, απουσιάζουν δραστηριότητες που να έχουν κάποιο σκοπό και που να στοχεύουν στην πρόοδο και την επανένταξή τους στην κοινότητα.
Αυτό τι σημαίνει για τα ίδια τα παιδιά, τους συγγενείς τους, την κοινωνία γενικότερα;
Για τα παιδιά συνιστά παραβίαση βασικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Είναι βασικό δικαίωμα του κάθε παιδιού να τυγχάνει μεταχείρισης που συμβαδίζει με την ηλικία του και τον βαθμό ωριμότητάς του. Κάθε παιδί έχει δικαίωμα να ζει σε συνθήκες ασφάλειας και να απολαμβάνει όλα εκείνα που φέρνει ή πρέπει να φέρνει μαζί της η παιδική ηλικία. Αλλά και από εγκληματολογικής άποψης, οι ποινές δεν πρέπει να έχουν μόνο τιμωρητικό ή αποτρεπτικό χαρακτήρα. Λειτουργούν, ή θα έπρεπε να λειτουργούν, με έναν τρόπο που να στοχεύει στην επανένταξη τού ατόμου, εδώ του παιδιού, στην κοινωνία. Εάν, όμως, δεν υπάρχουν ειδικά προγράμματα, δράσεις, δραστηριότητες, εκπαιδεύσεις, θεραπευτικές και άλλες παρεμβάσεις ειδικών, τότε η κράτηση δεν λειτουργεί προς τη σωστή κατεύθυνση. Το ζητούμενο δεν είναι να «στοιβάζουμε» παιδιά σε έναν χώρο, αλλά να θεραπεύουμε και να μορφώνουμε παιδιά, να τα βοηθάμε να επανενταχθούν στην κοινωνία.
Έστω και ένα…
Ποια η απάντηση σε αυτούς που λένε, μα είναι πολύ λίγα τα παιδιά που είναι σε σύγκρουση με τον νόμο, δεν χρειάζεται ειδικός χώρος;
Η ανθρώπινη ζωή και αξιοπρέπεια γενικά, αλλά ειδικά η ζωή και η αξιοπρέπεια ενός παιδιού -που βρίσκεται μάλιστα υπό τον έλεγχο και τη φύλαξη της Πολιτείας- δεν μετριούνται αριθμητικά. Και ένα παιδί να κρατείται υπό συνθήκες ακατάλληλες για την ηλικία του, έχουμε αποτύχει. Έπειτα είναι και το άλλο. Εάν δεν παρέμβουμε όπως πρέπει, εάν οι συνθήκες κράτησης δεν είναι οι κατάλληλες, εάν δεν βοηθήσουμε αυτό το ένα, έστω παιδί, τότε θα εξελιχθεί κατά πάσα πιθανότητα σε ενήλικα με ακραίες παραβατικές συμπεριφορές, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την ασφάλεια τη δική του, των γύρω του και της κοινωνίας.
Προσέγγιση
Η δημιουργία νέου χώρου κράτησης παιδιών λύνει το πρόβλημα;
Όχι βέβαια. Το ζήτημα δεν είναι μόνο κτηριακό, και αυτό αφορά την όλη προσέγγιση που οφείλει να έχει η Πολιτεία προς το σύστημα των φυλακών γενικότερα. Είναι καλοδεχούμενες οι εξαγγελίες για νέα κτήρια, θα πρέπει όμως αφενός να δούμε τι θα κάνουμε στο μεσοδιάστημα, μέχρι δηλαδή να ανεγερθούν νέοι χώροι, και αφετέρου να μην επαναπαυθούμε, θεωρώντας ότι με την ανέγερση νέων κτηρίων θα επιλυθούν όλα τα προβλήματα.
Ποια χαρακτηριστικά πρέπει να έχει ένας τέτοιος χώρος, ώστε να μην αποτελεί ουσιαστικά μία ακόμη φυλακή;
Πρέπει πρώτα από όλα να σχεδιαστεί από την αρχή έχοντας το παιδί στο επίκεντρο. Να θυμίζει σπίτι και όχι φυλακή, με την έννοια ότι θα προσφέρει στο κάθε παιδί τον χώρο και τον χρόνο να ζήσει όσο διάστημα θα είναι εκεί, όπως αρμόζει στην ηλικία του. Να του παρέχει ασφάλεια και εκπαίδευση. Να μπορεί το παιδί να δημιουργήσει και να αναπτυχθεί. Και, βεβαίως, να μπορεί εκεί το παιδί να λαμβάνει την ψυχολογική/θεραπευτική στήριξη, για να μπορέσει να επανενταχθεί στην κοινωνία.
Παραβίαση υποχρεώσεων
Ποιες είναι οι κυριότερες διεθνείς συμβάσεις που δεσμεύουν την ΚΔ ως προς την κράτηση ανηλίκων;
Είναι πρώτα και κύρια η Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, που υιοθετήθηκε από τη Γεν. Συνέλευση του ΟΗΕ το 1989, που αναγνωρίζει στην πράξη ότι η παιδική ηλικία είναι μία εποχή ευάλωτη, και ότι τα παιδιά λόγω της σωματικής και διανοητικής τους ανωριμότητας χρειάζονται ειδική βοήθεια και υποστήριξη. Στην Κύπρο η σύμβαση κυρώθηκε με νόμο από το 1990. Είναι, επίσης, ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, που αναγνωρίζει ότι σε κάθε απόφαση που αφορά παιδιά, από όποιο φορέα και εάν λαμβάνεται, το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού πρέπει να αποτελεί πρωταρχική μέριμνα. Ο Νόμος 55(Ι)/2021 είναι το πιο πρόσφατο νομικό εργαλείο και εισάγει ένα σύστημα ποινικής δικαιοσύνης φιλικό προς τα παιδιά. Βασικός στόχος είναι η προστασία, η εκπαίδευση και η επανένταξη του παιδιού και όχι η τιμωρία του. Σαφώς και η κράτηση παιδιών στον ίδιο χώρο με ενήλικες καταδικασθέντες παραβιάζει τις υποχρεώσεις μας ως κράτος.
Φιλοσοφία του Νόμου
Υπάρχει τρόπος ώστε η Πολιτεία να προστατεύει τα θύματα εγκλημάτων χωρίς να οδηγεί αναγκαστικά έναν ανήλικο στη φυλάκιση;
Ναι, βεβαίως. Η όλη φιλοσοφία του νόμου είναι προς αυτή την κατεύθυνση. Μιλάμε σήμερα για τους χώρους κράτησης ανηλίκων, αυτό όμως είναι μόνο ένα κομμάτι της νομοθεσίας. Ο Νόμος του 2021 προβλέπει μία σειρά από διαδικασίες, που σκοπό έχουν να προστατεύσουν το παιδί σε όλα τα στάδια. Από τη διερεύνηση ενός περιστατικού μέχρι την εκτέλεση της ποινής. Σημαντικό είναι βεβαίως το πρόγραμμα αποδικαστικοποίησης, που σημαίνει ότι το παιδί δεν παραπέμπεται σε δικαστήριο, αλλά συμμετέχει σε ειδικό πρόγραμμα καθοδήγησης ή αποκατάστασης του θύματος, με εποπτεία από επιμελητή κ.τλ. Η εφαρμογή της νομοθεσίας είναι, βέβαια, άλλο κεφάλαιο.
Υπάρχει επαρκής εκπαίδευση των αστυνομικών, δικαστών, εισαγγελέων και σωφρονιστικών λειτουργών στη δικαιοσύνη που αφορά παιδιά/ανηλίκους;
Η εκπαίδευση όλων των λειτουργών που έρχονται σε επαφή με παιδιά που βρίσκονται σε σύγκρουση με τον Νόμο είναι το άλφα και το ωμέγα της σωστής εφαρμογής της νομοθεσίας. Είναι εκεί που θα φανεί στην πράξη η παιδοκεντρική προσέγγιση των πραγμάτων και ο σεβασμός στην αξιοπρέπεια, αλλά και στην ευαλωτότητα του παιδιού. Φοβάμαι ότι η όποια εκπαίδευση μέχρι σήμερα ήταν αποσπασματική. Δεν υπάρχει ένας ευρύτερος σχεδιασμός που να διασφαλίζει, πρώτον, τη συνεχή και συστηματική εκπαίδευση και δεύτερον, την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων της εκπαίδευσης. Εμείς, ως αρμόδια επιτροπή του Παγκύπριου Δικηγορικού Συλλόγου, αναλάβαμε τα τελευταία χρόνια πρωτοβουλίες με επιτυχία, όμως η κύρια δουλειά πρέπει να γίνει από την Πολιτεία.
Φυτιρής: Έτοιμος σε 6-8 μήνες ο χώρος κράτησης παιδιών
Ο υπουργός Δικαιοσύνης και Δημοσίας Τάξεως, Κώστας Φυτιρής, τρέχει να προλάβει τα χρονοδιαγράμματα αναφορικά με τη δημιουργία ειδικών χώρων κράτησης παιδιών και εφήβων εκτός των Φυλακών. Έχοντας κατά νου ότι η διορία λήγει τέλος του χρόνου τούτου, δρομολογεί διαδικασίες για την ανέγερση χώρων κράτησης ανηλίκων στον χώρο των Κεντρικών Φυλακών – μέσα στα τοπογραφικά όρια των Κεντρικών Φυλακών, αλλά μακριά από τις πτέρυγες των ενηλίκων. Ερωτηθείς για τη Μενόγεια, που προοριζόταν για τους ανηλίκους, ο υπουργός εξήγησε ότι θα αξιοποιηθεί μεν, αλλά για ανάγκες που αφορούν ενήλικες κρατουμένους, όπως γυναίκες ή καταδίκους για σεξουαλικά εγκλήματα. Η Μενόγεια θα είναι δυναμικότητας περίπου 130 θέσεων, ενώ σήμερα υπό κράτηση είναι μόνον 15 παιδιά και ο αριθμός τους δεν θα πρέπει να ξεπερνά τα 30. Η εκτίμηση των Δημοσίων Έργων είναι ότι για τη διαμόρφωση της Μενόγειας θα χρειαστούν πάνω από €10 εκατ. και αρκετός χρόνος, περίπου δυο χρόνια. Σημειώνεται ότι την περασμένη άνοιξη, μεταφέρθηκαν όλοι οι αλλοδαποί που κρατούνταν στον χώρο κράτησης παράτυπων μεταναστών στη Μενόγεια στο προαναχωρησιακό κέντρο κράτησης μεταναστών στις Λίμνες, το πρώτο μέρος του οποίου έχει ολοκληρωθεί.
Χρονοδιάγραμμα
Μιλώντας στον «Π», ο κ. Φυτιρής ανέφερε ότι για το εν λόγω θέμα θα προχωρήσει με μία άμεση λύση. «Είναι σε εξέλιξη διαδικασία για κατασκευή σύγχρονων λυόμενων χώρων, τα οποία θα είναι έτοιμα σε 6-8 μήνες και με κόστος κάτω των €2 εκατ., σύμφωνα με μία πρώτη εκτίμηση. Στόχος είναι να βγούμε σε ανοικτό διαγωνισμό, για το αρχιτεκτονικό και κατασκευαστικό μέρος, τέλος Αυγούστου-αρχές Σεπτεμβρίου, ώστε να είναι έτοιμος ο χώρος πριν από το Πάσχα. Θα είναι δυναμικότητας 60 ατόμων. Με αυτή τη λύση θα εξοικονομήσουμε χώρο και χρόνο», συμπλήρωσε.
Ειδική εκπαίδευση
Ο νέος χώρος κράτησης ανηλίκων θα έχει ξεχωριστές πτέρυγες για αγόρια και κορίτσια, και θα στελεχωθεί με προσωπικό που θα προσληφθεί τον Σεπτέμβριο, αφού ολοκληρώσει την παρακολούθηση του σχετικού προγράμματος εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Κύπρου. «Τον Σεπτέμβριο θα κάνουμε προσλήψεις σωφρονιστικών υπαλλήλων και για τις Κεντρικές Φυλακές, και όλοι θα περάσουν από το ειδικό πρόγραμμα του Παν. Κύπρου πριν αναλάβουν καθήκοντα. Πριν από έξι χρόνια είχαμε 600 φυλακισμένους, τώρα έχουμε πάνω κάτω 1200 σταθερά. Έχουμε σήμερα περισσότερες συλλήψεις και περισσότερες καταδίκες», πρόσθεσε ο κ. Φυτιρής.
