Η συζήτηση για τον πραγματικό ρόλο του Τουφάν Έρχιουρμαν στο Κυπριακό, κινδυνεύει να εγκλωβιστεί σε ένα υπεραπλουστευμένο δίλημμα. Είναι ο νέος Τουρκοκύπριος ηγέτης ένας ανεξάρτητος παράγοντας που μπορεί να ανοίξει τον δρόμο προς την επανένωση ή ένας πολιτικός με περιορισμένη αυτονομία, που τελικά θα ακολουθήσει τις στρατηγικές επιλογές της Άγκυρας; Εντούτοις, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Ο Έρχιουρμαν διαθέτει σημαντική πολιτική νομιμοποίηση. Η εκλογική του νίκη τον Οκτώβριο του 2025, με 62,8% έναντι 35,8% του Ερσίν Τατάρ, αποτέλεσε σαφή πολιτική μετατόπιση της τουρκοκυπριακής κοινωνίας. Το αποτέλεσμα δεν σήμαινε κατ’ ανάγκην απόρριψη της Τουρκίας. Σήμαινε, όμως, απόρριψη της ακινησίας, της υπερβολικής πόλωσης και, κυρίως, της αντίληψης ότι η οριστική διχοτόμηση αποτελεί τη μοναδική ρεαλιστική προοπτική.
Αυτό είναι το πρώτο στοιχείο της πραγματικής ισχύος του Έρχιουρμαν, δηλαδή η λαϊκή του εντολή. Δεν είναι ένας ηγέτης που διορίστηκε από την Άγκυρα, ούτε ένας πολιτικός χωρίς κοινωνικό έρεισμα. Είναι εκλεγμένος ηγέτης μιας κοινότητας που με την ψήφο της έστειλε μήνυμα ότι επιθυμεί μια διαφορετική πολιτική διαχείριση του Κυπριακού. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ο Έρχιουρμαν διαθέτει αντίστοιχη γεωπολιτική ισχύ.
Η μεγάλη αντίφαση
Εδώ βρίσκεται η ουσία του προβλήματος. Ο Έρχιουρμαν μπορεί να εκπροσωπεί την τουρκοκυπριακή κοινότητα, αλλά δεν μπορεί να αποφασίσει μόνος του για τα ζητήματα που καθορίζουν το στρατηγικό περιβάλλον της Κύπρου, και που αφορούν ασφάλεια, εγγυήσεις, τουρκική στρατιωτική παρουσία, ενεργειακή πολιτική, θαλάσσιες ζώνες και τελική μορφή της λύσης.
Ο ίδιος έχει επανειλημμένα υπογραμμίσει ότι η εξωτερική πολιτική και το Κυπριακό ασκούνται σε διαβούλευση με την Τουρκία. Τον Απρίλιο, δήλωσε ότι ο συντονισμός με την Άγκυρα αποτελεί πάγια πρακτική και θα συνεχιστεί, ενώ τον Ιούνιο υιοθέτησε ιδιαίτερα σκληρή ρητορική για την ασφάλεια, την ενέργεια και τη θαλάσσια δικαιοδοσία στην Ανατολική Μεσόγειο.
Συνεπώς, ο Έρχιουρμαν δεν είναι «ανεξάρτητος παίκτης» με την κλασική έννοια. Είναι ένας πολιτικά νομιμοποιημένος αλλά γεωπολιτικά περιορισμένος παίκτης. Αυτό ακριβώς αναδεικνύουν και πρόσφατες αναλύσεις, που επισημαίνουν ότι στα πλέον «σκληρά» ζητήματα ο Τουρκοκύπριος ηγέτης δεν εμφανίζεται σε θέση να δεσμεύσει την Τουρκία. Οι ίδιες αναλύσεις καταγράφουν την αδυναμία του να τοποθετηθεί αυτοτελώς ακόμη και για τη μορφή της λύσης, ενώ στα ζητήματα ενέργειας, ασφάλειας και κυριαρχίας διαπιστώνεται σημαντική σύμπτωση με τις τουρκικές θέσεις. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είναι «αδύνατος κρίκος». Σημαίνει ότι η δύναμή του βρίσκεται αλλού.
Η πραγματική του δύναμη
Η μεγαλύτερη δυνατότητα του Έρχιουρμαν είναι ότι μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα μεταξύ τριών κόσμων: Της τουρκοκυπριακής κοινωνίας, της Τουρκίας και του διεθνούς παράγοντα. Η Άγκυρα μπορεί να επιμένει στη λύση των δύο κρατών. Ο Έρχιουρμαν, όμως, έχει τη δυνατότητα να επαναφέρει την τουρκοκυπριακή πολιτική σκηνή σε ένα πλαίσιο συμβατό με τη διαδικασία των Ηνωμένων Εθνών. Αυτό ήδη έχει αρχίσει να συμβαίνει. Ο ίδιος υποστηρίζει την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων και προβάλλει τέσσερις βασικές απαιτήσεις, δηλαδή πολιτική ισότητα, συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα, επιβεβαίωση των προηγούμενων συγκλίσεων και μη επιστροφή στο προηγούμενο status quo σε περίπτωση νέας αποτυχίας.
Οι θέσεις αυτές έχουν τη δική τους σημασία. Ιδίως η επιμονή στην καταγραφή των συγκλίσεων, μπορεί να προσφέρει ένα τεχνικό και πολιτικό σημείο επανεκκίνησης. Και η απαίτηση για συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα ανταποκρίνεται σε μια πραγματική αδυναμία των προηγούμενων διαδικασιών με ατέρμονες διαπραγματεύσεις, χωρίς επαρκή πολιτικό κόστος για την αποτυχία. Ο Έρχιουρμαν, λοιπόν, μπορεί να μην έχει τη δύναμη να επιβάλει λύση. Έχει όμως τη δύναμη να μετακινήσει το σημείο εκκίνησης. Και αυτό είναι πολύ σημαντικό.
Το όριο: Η Άγκυρα
Το πραγματικό τεστ είναι η σχέση του με την Τουρκία. Η Άγκυρα δεν έχει εγκαταλείψει τη στρατηγική των δύο κρατών. Ο Χακάν Φιντάν επανέλαβε πρόσφατα ότι η «ιδανική λύση» για την Τουρκία είναι δύο κράτη που θα συνυπάρχουν ειρηνικά στην Κύπρο, ενώ υπογράμμισε ότι η τουρκική στρατιωτική παρουσία δεν πρόκειται να μεταβληθεί χωρίς συνολική διευθέτηση.
Παράλληλα, τουρκικές αναλύσεις αναγνωρίζουν την ιδιαιτερότητα της νέας κατάστασης. Η νίκη του Έρχιουρμαν παρουσιάστηκε ως απόρριψη της πόλωσης και της «εισαγόμενης» εθνικιστικής πολιτικής. Άλλες, όμως, τουρκικές αναλύσεις υπογραμμίζουν ότι ο ίδιος έχει δεσμευθεί για στενή συνεργασία με την Άγκυρα. Εδώ βρίσκεται η στρατηγική του ευκαιρία.
Ο Έρχιουρμαν δεν χρειάζεται να συγκρουστεί με την Τουρκία για να αποκτήσει μεγαλύτερη αυτονομία. Χρειάζεται να καταστήσει σαφές ότι η τουρκοκυπριακή πολιτική αυτονομία και η τουρκική στρατηγική ασφάλειας δεν είναι αναγκαστικά αντίθετες. Αντίθετα, μια λειτουργική ομοσπονδιακή λύση θα μπορούσε να διασφαλίσει πολύ περισσότερα τουρκικά στρατηγικά συμφέροντα από όσα εξασφαλίζει η μόνιμη διχοτόμηση.
Η Άγκυρα να τον δει διαφορετικά
Η Τουρκία θα έκανε σοβαρό στρατηγικό λάθος αν αντιμετώπιζε τον Έρχιουρμαν ως πρόβλημα. Θα ήταν προτιμότερο να τον αντιμετωπίσει ως εργαλείο στρατηγικής ευελιξίας. Η εκλογή του δεν εξαφανίζει την τουρκική επιρροή στην Κύπρο. Αντίθετα, της προσφέρει μια δυνατότητα που η πολιτική των δύο κρατών δυσκολεύεται να εφαρμοστεί ή να δημιουργήσει. Και αυτή η δυνατότητα είναι ένας Τουρκοκύπριος ηγέτης με αξιοπιστία στο διεθνές σύστημα και δυνατότητα διαλόγου με την ελληνοκυπριακή πλευρά. Αν η Άγκυρα επιτρέψει στον Έρχιουρμαν μεγαλύτερο διαπραγματευτικό χώρο, μπορεί να κερδίσει κάτι πολύ σημαντικό, να επηρεάσει, δηλαδή, το περιεχόμενο μιας μελλοντικής λύσης μέσα από τη διαπραγμάτευση.
Η Τουρκία έχει επίσης ευρωπαϊκό συμφέρον να επανεξετάσει τη στάση της. Η σχέση της με την Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει σύνθετη και η Κύπρος αποτελεί μόνιμο εμπόδιο στην ευρωπαϊκή της πορεία. Αναλύσεις του Carnegie και του ECFR υπογραμμίζουν αφενός τη στρατηγική σημασία της Τουρκίας για την ευρωπαϊκή ασφάλεια και αφετέρου τα βαθιά πολιτικά προβλήματα στις σχέσεις Άγκυρας-Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μια νέα κυπριακή στρατηγική θα μπορούσε να μετατρέψει την Κύπρο από σημείο σύγκρουσης σε πεδίο τουρκοευρωπαϊκής συνεννόησης.
Τι πρέπει να κάνει
Ο Έρχιουρμαν, από την πλευρά του, πρέπει να αποφύγει δύο παγίδες. Η πρώτη είναι να γίνει απλώς ο «Τουρκοκύπριος εκφραστής» των τουρκικών θέσεων. Αυτό θα ακύρωνε το βασικό πολιτικό κεφάλαιο που του έδωσε η εκλογική του νίκη. Η δεύτερη είναι η αντίστροφη, να εμφανιστεί, δηλαδή, ως πολιτικός που επιχειρεί να παρακάμψει την Τουρκία. Αυτό θα ήταν πολιτικά μη ρεαλιστικό και θα οδηγούσε γρήγορα σε σύγκρουση με την Άγκυρα. Η ορθότερη στρατηγική είναι τρίτη. Και αυτή είναι η στενή συνεργασία με την Τουρκία, αλλά ταυτόχρονα σαφής πολιτική αυτονομία στην εκπροσώπηση των Τουρκοκυπρίων.
Ο Έρχουρμαν θα πρέπει να μετατρέψει τα τέσσερα σημεία του από αμυντικές προϋποθέσεις, σε θετική διαπραγματευτική ατζέντα. Να προσθέσει, δηλαδή, συγκεκριμένες προτάσεις για το περιουσιακό, την πολιτική ισότητα, τη διακυβέρνηση, την ασφάλεια. Κυρίως, να αποδείξει ότι η πολιτική ισότητα δεν σημαίνει πολιτικό βέτο σε κάθε απόφαση και ότι η ομοσπονδία δεν σημαίνει επιστροφή σε ένα δυσλειτουργικό κράτος. Χρειάζεται να παρουσιάσει ένα σύγχρονο μοντέλο λειτουργικής ομοσπονδίας που να συνάδει με το διεθνές και ευρωπαϊκό δίκαιο.
Τι πρέπει να κάνει η Τουρκία
Η Άγκυρα πρέπει να αναγνωρίσει μια θεμελιώδη πραγματικότητα, ότι δηλαδή ο Έρχιουρμαν είναι πιο χρήσιμος στην Τουρκία ως αυθεντικός Τουρκοκύπριος συνομιλητής, παρά ως πολιτικός που απλώς επαναλαμβάνει τις τουρκικές θέσεις. Αν η Τουρκία θέλει πραγματικά να διασφαλίσει τα συμφέροντα των Τουρκοκυπρίων, θα πρέπει να τους δώσει περισσότερο χώρο να διαπραγματευθούν με ευελιξία, ως προς το τελικό συνταγματικό αποτέλεσμα. Μια Τουρκία που θα επέτρεπε στον Έρχουρμαν να διερευνήσει και να προωθήσει σοβαρά μια ομοσπονδιακή διευθέτηση, θα αποκτούσε ένα πολύτιμο διαπραγματευτικό πλεονέκτημα.
Το κρίσιμο ραντεβού
Η επικείμενη νέα φάση των συναντήσεων Χριστοδουλίδη-Έρχιουρμαν, με την επόμενη συνάντηση να έχει προγραμματιστεί για τις 26 Αυγούστου, θα δείξει αν ο Έρχιουρμαν μπορεί να μετατρέψει τη διαδικαστική του επιτυχία σε ουσιαστική πολιτική επιρροή, συμβάλλοντας ουσιαστικά στη πρωτοβουλία του ΟΗΕ να επαναφέρει τη διαδικασία των διαπραγματεύσεων μετά το αδιέξοδο του 2017.
Το μεγάλο ερώτημα
Το μεγάλο ερώτημα δεν είναι αν ο Έρχιουρμαν μπορεί μόνος του να λύσει το Κυπριακό. Δεν μπορεί. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να πείσει την Άγκυρα ότι η λύση δεν αποτελεί απειλή για τα τουρκικά συμφέροντα, και την ελληνοκυπριακή πλευρά ότι, η πολιτική ισότητα των Τουρκοκυπρίων δεν αποτελεί συγκαλυμμένο δρόμο προς δύο κράτη. Αν το επιτύχει, τότε ο «αδύνατος κρίκος» μπορεί να αποδειχθεί ο κρίσιμος σύνδεσμος.
Συμπερασματικά, εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη ευκαιρία της παρούσας συγκυρίας. Όχι να ζητηθεί από τον Έρχιουρμαν να γίνει αντίπαλος της Τουρκίας, αλλά να γίνει ο πολιτικός που θα εξηγήσει στην Τουρκία ότι μια συμφωνημένη, λειτουργική και ευρωπαϊκή λύση στην Κύπρο, μπορεί να υπηρετήσει καλύτερα τα μακροπρόθεσμα τουρκικά συμφέροντα από μια διχοτόμηση, που θα παραμένει διεθνώς αμφισβητούμενη και γεωπολιτικά εύθραυστη. Και στην Άγκυρα, το μήνυμα είναι εξίσου απλό: Αν ο Έρχιουρμαν έχει περιορισμένη ισχύ, η Τουρκία μπορεί να τον ελέγχει, αν του δώσει χώρο μπορεί να τον αξιοποιήσει. Η δεύτερη επιλογή είναι στρατηγικά πιο ρεαλιστική και επιβεβλημένη.
*Πανεπιστημιακού-ανθρωπολόγου, πρώην πρύτανη
