Στην αξιόλογη επιστημονική του μελέτη, του 2018, ο F.M. Moghaddam απέδειξε με παραδείγματα, από τη διεθνή πολιτική και την Ιστορία, ότι οι κοινωνίες των χωρών που επιχειρούν να περάσουν από τον αυταρχισμό στην πραγματική δημοκρατία έχουν να διανύσουν έναν κοπιώδη δρόμο. Για την ακρίβεια, δεν θα πετύχουν τον στόχο τους, αν δεν κατακτήσουν το τρίτο από τα παρακάτω στάδια:
(α) Να θεωρήσουν το πέρασμα αυτονόητο δικαίωμά τους και να οργανώσουν τη νέα τους συλλογική ζωή βασισμένοι σε μεγάλο μέρος του παλιού νομοθετικού πλαισίου, με μικρές τροποποιήσεις. Αυτό θα οδηγήσει πολύ σύντομα σε έναν νέου τύπου αυταρχισμό, όχι στη δημοκρατία.
(β) Να εργαστούν για να αλλάξουν ριζικά το νομοθετικό περίβλημα, προκειμένου να καθιερώσουν ένα συνταγματικό πλαίσιο ισοπολιτείας και ισονομίας. Αυτό είναι ένα σημαντικό βήμα αλλά οδηγεί μόνο σε μιαν οιονεί δημοκρατία, όχι πραγματική.
(γ) Να αλλάξουν το συνταγματικό πλαίσιο αλλά ταυτόχρονα και τις νόρμες, τους τυπικούς και άτυπους θεσμούς που είχε δημιουργήσει και συντηρήσει το παλιό καθεστώς· οι οποίες διαιώνιζαν αυταρχικά πρότυπα ανισονομίας. Αν το καταφέρουν, περνούν τον τοίχο, και μπορούν να μπουν στον κόσμο της δημοκρατίας. Πλέον, θα επαφίεται στους ιδίους να τη διατηρήσουν και να την ενισχύσουν.
Η Κυπριακή Δημοκρατία
Πολλές από τις πρώην αποικίες, ή τις χώρες που βίωσαν μακροχρόνια αντιδημοκρατικά καθεστώτα, δεν καταφέρνουν να περάσουν στο τρίτο στάδιο. Αντίθετα, αποδεικνύουν με το παράδειγμά τους ότι η δημοκρατία είναι κάτι πολύ παραπάνω από ένα δημοκρατικό σύνταγμα.
Με την Ανεξαρτησία, η Κυπριακή Δημοκρατία πέρασε το δεύτερο στάδιο, με τη δημιουργία ενός συντάγματος που δεν είχε σχέση με τον προηγούμενο τρόπο λειτουργίας της αποικιακής πολιτείας. Όμως, δεν μερίμνησε σχεδόν καθόλου για τις νόρμες που προϋπήρχαν· τους τυπικούς και άτυπους θεσμούς που ανταποκρίνονταν στο αυταρχικό παρελθόν:
- Κυρίαρχη μορφή συλλογικής συνείδησης παρέμεινε η εθνική ταυτότητα και διάκριση, η οποία κληρονομήθηκε από την οθωμανική διοίκηση και τη βρετανική αποικιοκρατία. Η έννοια του πολίτη και της κρατικής ταυτότητας ήταν εξαιρετικά ασθενής, έως ύποπτη. Η δικοινοτική φύση του συντάγματος ήταν απλώς το πρόσχημα για αυτό. Στην πραγματικότητα, οι κυρίαρχες δυνάμεις στις δύο κοινότητες ήθελαν διακαώς την παραμονή της προσήλωσης στην εθνική ταυτότητα. Την περίοδο 1960-1963 η εθνοτική συσπείρωση πήρε χαρακτήρα παρακρατικής συνωμοσίας. Η συνεργασία ήταν έννοια απορριπτέα. Η εθνοτική συσπείρωση όχι μόνο δεν υποχώρησε τις επόμενες δεκαετίες αλλά κέρδιζε διαρκώς έδαφος.
- Και στις δύο κοινότητες, οι κυρίαρχες πολιτικές τάξεις, που προέκυψαν από τις οργανώσεις της προηγούμενης περιόδου (ΕΟΚΑ και ΤΜΤ), όχι μόνο δεν είδαν την εξουσία τους να υποχωρεί αλλά αυτή απογειώθηκε εντελώς ανεμπόδιστα. Σε βάρος κάθε έννοιας αξιοκρατίας, χρηστής διοίκησης κ.λπ., η ισονομία ακόμη και εντός των δύο κοινοτήτων ήταν εκτός συζήτησης. Η εξουσία που πέρασε στα χέρια αυτών των ομάδων ήταν τόσο μεγάλη που σύντομα άρχισαν οι ανταγωνισμοί και οι διαιρέσεις σε καπετανάτα –και στις δύο κοινότητες αλλά κυρίως στην ελληνοκυπριακή.
- Ενώ το κράτος του 1960 ήταν κοσμικό, η πρωτοκαθεδρία της κυπριακής Εκκλησίας στα κρατικά πράγματα και στην κοινοτική επιρροή παρέμεινε αλώβητη. Το σύστημα διοίκησης των Οθωμανών (ηγέτες των εθνικοθρησκευτικών κοινοτήτων ήταν οι θρησκευτικοί ηγέτες) παρέμεινε ισχυρό.
- Οι θεσμοί που αφορούσαν την πρόσβαση του πολίτη στη διοίκηση (διεκπεραίωση γραφειοκρατικών διαδικασιών, λογοδοσία, ανάθεση έργων του Δημοσίου, διορισμοί στο Δημόσιο, προαγωγές κ.λπ.) παραμελήθηκαν σκόπιμα και ήταν όσο πιο γενικοί και ανίσχυροι γινόταν. Έτσι, αυτή η πρόσβαση στη διοίκηση παρέμεινε στη σφαίρα των προσωπικών γνωριμιών και διασυνδέσεων· προκειμένου η δύναμη της διοικούσας τάξης να πολλαπλασιάζεται. Τόσο πριν όσο και μετά το 1974.
Αποτέλεσμα: Η Κυπριακή Δημοκρατία ήταν εξαρχής και παραμένει μια ημιτελής και ατελής δημοκρατία. Πριν και μετά την εισβολή.
Ο ορθολογισμός
Όταν η οργάνωση του κράτους δεν είναι ορθολογική με κατεύθυνση τη δημοκρατία και την πραγματική ισονομία, το αποτέλεσμα είναι να δημιουργούνται ανορθολογικές δομές οι οποίες γεμίζουν το κενό. Όμως κι αυτές οι ανορθολογικές δομές με τη σειρά τους παράγουν στρεβλώσεις –όχι πάντα ορατές ή αναμενόμενες– οι οποίες κοστίζουν στο επίπεδο του κράτους δικαίου και της δημοκρατικής ισονομίας. Και όχι μόνο.
Παραδείγματα:
1. Απόσταση ανάμεσα στον πολιτικό λόγο και στις πράξεις: Ο πολιτικός λόγος δεν μπορεί να έχει ως σημείο αναφοράς του τις κρυφές (πλην γνωστές) «χάρες» του ανορθολογικού συστήματος. Π.χ., δεν μπορεί να στηρίζεται σε διακηρύξεις του τύπου «ψηφίστε με για να κάνω περισσότερα ρουσφέτια», ή «ψηφίστε με για περισσότερες μίζες». Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, ο πολιτικός λόγος αναφέρεται όλο και περισσότερο στο αόριστο και στο ιδεατό, με αποτέλεσμα να μεγαλώνει ακόμη περισσότερο η απόστασή του από την πραγματικότητα. Σε όλους τους τομείς.
2. Ενίσχυση του ρόλου κάποιων ενδιάμεσων: Θεσμοί που διαδραματίζουν ρόλο ενδιάμεσου ανάμεσα στον πολίτη και στην εξουσία-διοίκηση, όπως κόμματα, Εκκλησία κ.λπ., αποκτούν υδροκεφαλικό ρόλο. Κυρίως όσοι βρίσκονται κοντά ή μέσα στο πλέγμα εξουσίας.
3. Μεγιστοποίηση της πίεσης σε άλλους ενδιάμεσους: Μια άλλη μερίδα των ενδιάμεσων θεσμών (π.χ. τα ΜΜΕ) βρίσκονται διαρκώς σε κρίση: Να υπηρετήσουν τους κάτω πιέζοντας τους πάνω, ή να μεταφέρουν αυτούσια τη βούληση των πάνω προς τους κάτω; Αυτό το δίλημμα δεν αφορά μόνο την πολιτική εξουσία. Αφορά και μεγάλους οικονομικούς οργανισμούς, τα διασυνδεδεμένα συμφέροντά τους και την πολιτική τους επιρροή. Ρωτήστε, για παράδειγμα, έναν δημοσιογράφο τι υποφέρει εκείνος και το Μέσο Ενημέρωσης που εργάζεται, αν κάνει κριτικό ρεπορτάζ για μια τράπεζα ή μια μεγάλη επιχείρηση.
4. Εκτόξευση της δύναμης του φαντασιακού: Όταν η στρέβλωση, ο ανορθολογισμός, το συμφέρον ομάδων εξουσίας υποκαθιστούν την ορθολογική οργάνωση του κράτους, το μικρόβιο δεν μένει στο εργαστήριο… Διαχέεται παντού. Δεν γίνεται, π.χ., να έχεις κυρίαρχο τον ανορθολογισμό και τα συμφέροντα στη διοίκηση και στην οικονομία και να έχεις κυρίαρχο τον ορθολογισμό στο Κυπριακό. Θα έχεις και εκεί κυρίαρχο το συναίσθημα (φαντασιακές επιθυμίες, φόβοι κ.λπ.) και την αντίφαση ανάμεσα στα λόγια/θέλω και στην πραγματικότητα.
Επομένως…
Επομένως, την επόμενη φορά που θα ακούσετε κάποιον να μιλά για «πάταξη της διαφθοράς» αλλά να επιθυμεί να διατηρηθεί το καθεστώς στο Κυπριακό όπως είναι να ξέρετε ότι –ακόμη κι αν είναι ειλικρινής– δεν θα καταφέρει τίποτε με τη διαφθορά.
Ή την επόμενη φορά που θα ακούσετε κάποιον να λέει ότι θέλει λύση του Κυπριακού αλλά ο ίδιος είναι βαθιά ριζωμένος μέσα στο σύστημα διαπλοκής του ανορθολογικά δομημένου κράτους, και πάλι να είστε σίγουροι ότι δεν θα καταφέρει τίποτε –ακόμη κι αν ειλικρινά το θέλει.
Ένα κράτος δομημένο στη βάση του εθνοτικού απομονωτισμού, της ανισονομίας, της δύναμης του παρακράτους και της απόστασης ανάμεσα στα λόγια και στην πράξη δεν μπορεί να ονειρεύεται ούτε κράτος δικαίου ούτε λύση του Κυπριακού.
Το Καλάθι
• …με τους πράκτορες (1): Αυτή η ιστορία με τις πληροφορίες της ΚΥΠ που πάνε στο Προεδρικό, και από εκεί κατευθείαν σε συγκεκριμένα ΜΜΕ, έχει γίνει κουραστική. Είναι γνωστό ότι κάθε κίνηση αξιωματούχων, π.χ., των Ηνωμένων Εθνών, παρακολουθείται. Από εκεί όμως μέχρι την ψυχρή απειλή υπάρχει απόσταση. Δεν μπορεί να γίνεται ανεκτό, την επομένη συνάντησης της Ολγκίν με τον Αβέρωφ Νεοφύτου, συγκεκριμένο Μέσο να την «προειδοποιεί» ότι πρέπει «να προσέχει τις παρέες της, γιατί ήδη οι Κύπριοι άρχισαν να έχουν αρνητική γνώμη για αυτήν». Κανένας δεν πρέπει να σιωπά, είτε επειδή δεν αναφέρεται στον ίδιο είτε επειδή δεν εμπλέκει το κόμμα του. Όπως πάμε, σύντομα θα έρθει η σειρά όλων.
• …με τους πράκτορες (2): Είναι εκπληκτικό το πόσο κοντή είναι όχι μόνο η μνήμη αλλά και η αγανάκτησή μας. Μετά τα γνωστά που έγιναν με τον δήμαρχο Πάφου και άλλες καταγγελίες, όλοι ξεσπαθώσαμε κατά της Αστυνομίας και της διαφθοράς που φαίνεται να υπάρχει στους κόλπους της. Γενικώς και αορίστως. Ώς εκεί! Ούτε πως αυτός ο θεσμός έχει διορισμένα στελέχη, διορισμένους Γενικούς Εισαγγελείς, πολιτικό προϊστάμενο και, κυρίως, έναν Πρόεδρο με εξουσίες αυτοκράτορα. Ζητάμε τον λόγο από τον αστυνομικό υπηρεσίας αλλά όχι από την ηγεσία του επώνυμου πλέγματος εξουσίας. Όταν ακόμη και βουλευτής μη αντιπολιτευόμενου κόμματος, γεμάτος αγανάκτηση για το ενεργειακό αδιέξοδο, μιλά δημοσίως για «θεσμική απάτη». Κι όλη αυτή η επιλεκτική οργή μας μόλις έναν μήνα μετά το βιντεογκέιτ!
• …με τους πράκτορες (3): Προκειμένου να προφυλαχθεί και να ενισχυθεί ο Ν. Χριστοδουλίδης, μέσα από ψεύτικους λογαριασμούς (καθαρά ΕΛΑΜίτικου προφίλ), συστηματικά βάλλονται τελευταία ο Έρχιουρμαν και η Ολγκίν. Αλλά και οτιδήποτε δικοινοτικό. Ακόμη και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών που τολμούν ακόμα να υποστηρίζουν τη λύση. Και δεν μπήκαμε καν στην τελική ευθεία προς τις Προεδρικές του 2028!..
