Σε κάθε σύγχρονη δημοκρατία που επιδιώκει να λειτουργεί με όρους ορθολογισμού, διαφάνειας και αποτελεσματικότητας, η σχέση μεταξύ πολιτικής εξουσίας, και επιστημονικής γνώσης και εμπειρογνωμοσύνης οφείλει να είναι όχι απλώς λειτουργική, αλλά οργανική. Κι όμως, επανειλημμένα παρατηρείται ένα φαινόμενο που υπονομεύει αυτή τη σχέση: Η συστηματική υποβάθμιση, η επιλεκτική αγνόηση ή ακόμη και η ενεργή αντίδραση εκ μέρους αρμόδιων υπουργών και ανώτατων κυβερνητικών διοικητικών στελεχών απέναντι σε τεκμηριωμένες εισηγήσεις ειδικών, εμπειρογνωμόνων και ακαδημαϊκών με εγνωσμένο κύρος, περιλαμβανομένων και εκείνων που η ίδια η Πολιτεία τους αναθέτει ηγετικούς ρόλους σε κρατικούς ή ημικρατικούς οργανισμούς.
Το φαινόμενο αυτό δεν είναι ούτε συγκυριακό ούτε αθώο. Αντιθέτως, συνιστά ένδειξη βαθύτερων παθογενειών που σχετίζονται με τον τρόπο άσκησης της εξουσίας και της δημόσιας διοίκησης, την αντίληψη περί λογοδοσίας και την κουλτούρα λήψης αποφάσεων στο κράτος. Όταν προτάσεις που προέρχονται από ανθρώπους με αποδεδειγμένη γνώση και εμπειρία, είτε μέσω επιστολών, είτε μέσω εμπεριστατωμένων υπομνημάτων, είτε ακόμη και μέσω δημόσιας αρθρογραφίας, δεν λαμβάνονται σοβαρά υπόψη, τότε δεν πρόκειται απλώς για ατομικές παραλείψεις. Πρόκειται για θεσμική δυσλειτουργία.
Αλλότρια κριτήρια
Οι λόγοι για τους οποίους η πολιτική και κρατική διοικητική ηγεσία επιλέγει να παρακάμψει την επιστημονική τεκμηρίωση και εμπειρογνωμοσύνη είναι πολλαπλοί και συχνά αλληλένδετοι. Σε ορισμένες περιπτώσεις, κυριαρχεί η αίσθηση της αυθεντίας της εξουσίας, ότι δηλαδή η πεποίθηση ότι η εκλεγμένη ή διορισμένη ηγεσία δεν έχει ανάγκη «υποδείξεων» από τρίτους. Σε άλλες, υπεισέρχονται πολιτικές σκοπιμότητες, καθώς μια επιστημονικά και διοικητικά ορθή πρόταση ενδέχεται να συγκρούεται με βραχυπρόθεσμα πολιτικά οφέλη ή με υφιστάμενα δίκτυα επιρροής. Υπάρχουν, επίσης, περιπτώσεις όπου η ίδια η γραφειοκρατία λειτουργεί αμυντικά, αντιμετωπίζοντας κάθε εξωτερική εισήγηση ως απειλή προς την κατεστημένη διοικητική πρακτική.
Ανεξαρτήτως αιτίων, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο. Η απώλεια, δηλαδή, μιας πολύτιμης ευκαιρίας για βελτίωση της δημόσιας διοίκησης και πολιτικής. Η επιστημονική και έμπειρη γνώση δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά αναγκαία προϋπόθεση για τον σχεδιασμό και την εφαρμογή αποτελεσματικών πολιτικών και κρατικών δράσεων. Όταν αγνοείται, οι αποφάσεις λαμβάνονται είτε με βάση ελλιπή δεδομένα είτε υπό το βάρος συγκυριακών πιέσεων, οδηγώντας συχνά σε αναποτελεσματικότητα, σπατάλη πόρων και, τελικά, σε απώλεια εμπιστοσύνης των πολιτών.
Ιδιαίτερα προβληματική είναι η στάση που υπερβαίνει την απλή αδιαφορία και μετατρέπεται σε ενεργή αντιπαλότητα. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου τεκμηριωμένες εισηγήσεις όχι μόνο δεν αξιοποιούνται, αλλά αντιμετωπίζονται με καχυποψία ή ακόμη και με εχθρότητα. Παράδειγμα είναι η μεταξύ άλλων επίμονη, αλλά μάταιη, πρόταση προς το αρμόδιο υπουργείο, πανεπιστημιακού προέδρου κρατικού δημόσιου οργανισμού, που στελεχώνεται με γραφείς αορίστου χρόνου και με ετήσιο προϋπολογισμό και δαπάνες πέραν των δώδεκα εκατομμυρίων ευρώ, για συμπερίληψη στο προσωπικό του και οικονομικού/λογιστικού λειτουργού. Πέραν τούτου, η δημόσια κριτική από ακαδημαϊκούς ή ειδικούς συχνά εκλαμβάνεται ως «αμφισβήτηση» ή «υπονόμευση» της πολιτικής ή κρατικής διοικητικής ηγεσίας, αντί να θεωρείται αυτό που πραγματικά είναι, δηλαδή συμβολή στον δημόσιο διάλογο και προσπάθεια βελτίωσης των δημόσιων διοικητικών ή πολιτικών επιλογών.
Αντιφάσεις
Η στάση αυτή αποκαλύπτει μια βαθύτερη σύγχυση μεταξύ εξουσίας και αλάθητου. Σε μια ώριμη δημοκρατία, η πολιτική εξουσία δεν ενισχύεται όταν αποφεύγει την κριτική και τις εποικοδομητικές εισηγήσεις. Ενισχύεται όταν τις ενσωματώνει δημιουργικά. Η ικανότητα ενός υπουργού ή ενός γενικού διευθυντή να ακούει, να αξιολογεί και να προσαρμόζει τις πολιτικές του με βάση τεκμηριωμένες εισηγήσεις, αποτελεί ένδειξη ισχύος και όχι αδυναμίας. Επιπλέον, η περιθωριοποίηση της επιστημονικής γνώσης δημιουργεί ένα επικίνδυνο προηγούμενο για τη λειτουργία των θεσμών. Όταν οι ειδικοί διαπιστώνουν ότι οι παρεμβάσεις τους δεν έχουν αντίκρισμα, αποθαρρύνονται από το να συμμετέχουν στε δημόσιους κρατικούς οργανισμούς και στον δημόσιο διάλογο. Το αποτέλεσμα είναι η σταδιακή αποσύνδεση της ακαδημαϊκής κοινότητας από τη διαδικασία χάραξης πολιτικής, γεγονός που στερεί το κράτος από ένα κρίσιμο απόθεμα γνώσης και εμπειρίας. Ταυτόχρονα, η κοινωνία λαμβάνει ένα αντιφατικό μήνυμα. Από τη μία πλευρά, προβάλλεται η σημασία της επιστήμης και της τεχνογνωσίας, και από την άλλη, στην πράξη αυτές υποβαθμίζονται όταν έρχονται σε σύγκρουση με πολιτικές ή κρατικές διοικητικές επιλογές. Η αντίφαση αυτή υπονομεύει την αξιοπιστία των θεσμών και ενισχύει τον κυνισμό των πολιτών, που καταλήγουν να θεωρούν ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται με κριτήρια άσχετα προς το δημόσιο συμφέρον.
Το ζήτημα δεν αφορά μόνο την ποιότητα της διακυβέρνησης, αλλά και την ίδια τη δημοκρατική λειτουργία. Η δημοκρατία δεν εξαντλείται στην εκλογική διαδικασία. Προϋποθέτει συνεχή διάλογο, ανταλλαγή απόψεων και αξιοποίηση της γνώσης που παράγεται εντός της κοινωνίας. Οι ακαδημαϊκοί και οι ειδικοί αποτελούν αναπόσπαστο μέρος αυτού του οικοσυστήματος. Η υποτίμηση του ρόλου τους συνιστά, ουσιαστικά, υποβάθμιση της ίδιας της δημοκρατικής διαδικασίας.
Ακούστε τους επιτέλους
Πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί αυτό το φαινόμενο; Πρώτον, απαιτείται θεσμική θωράκιση της συμμετοχής της επιστημονικής κοινότητας στη λήψη αποφάσεων. Συμβουλευτικά όργανα με πραγματικές αρμοδιότητες, διαδικασίες διαβούλευσης που δεν περιορίζονται σε τυπικές ασκήσεις, και μηχανισμοί αξιολόγησης πολιτικών με βάση επιστημονικά δεδομένα μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά προς αυτή την κατεύθυνση. Δεύτερον, χρειάζεται αλλαγή κουλτούρας στο επίπεδο της πολιτικής και κρατικής διοικητικής ηγεσίας. Η αποδοχή της κριτικής, των εποικοδομητικών προτάσεων και η αναγνώριση της αξίας της επιστημονικής γνώσης και εμπειρογνωμοσύνης δεν μπορούν να επιβληθούν μόνο με θεσμικά μέτρα, αλλά προϋποθέτουν μια βαθύτερη μετατόπιση αντιλήψεων. Η ηγεσία και η δημόσια υπηρεσία οφείλει να αντιληφθεί ότι η συνεργασία με την ακαδημαϊκή κοινότητα δεν περιορίζει την αυτονομία της, αλλά την ενισχύει. Τρίτον, οι ίδιοι οι ακαδημαϊκοί και οι ειδικοί καλούνται να συνεχίσουν να παρεμβαίνουν με τεκμηριωμένο και υπεύθυνο λόγο, ακόμη και όταν αντιμετωπίζουν αδιαφορία ή αντίσταση. Η επιμονή στη δημόσια παρουσία και η διαρκής παραγωγή γνώσης αποτελούν, σε τελική ανάλυση, το ισχυρότερο αντίβαρο σε μια κουλτούρα που υποτιμά την επιστήμη.
Η ποιότητα της διακυβέρνησης κρίνεται, σε μεγάλο βαθμό, από την ικανότητα του κράτους να αξιοποιεί τη γνώση και την εμπειρογνωμοσύνη που διαθέτει. Σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα και πιο σύνθετος, η ανάγκη για τεκμηριωμένες πολιτικές επιλογές είναι μεγαλύτερη από ποτέ. Η αγνόηση ή η υποτίμηση των εισηγήσεων ειδικών δεν αποτελεί απλώς χαμένη ευκαιρία, αλλά και πολυτέλεια που καμιά κοινωνία δεν μπορεί να αντέξει.
Συμπερασματικά, το ζητούμενο δεν είναι αν οι πολιτικοί ή ανώτατα κρατικά διοικητικά στελέχη θα συμφωνούν πάντοτε με τους ειδικούς. Η διαφωνία είναι θεμιτή και, πολλές φορές, δημιουργική. Το κρίσιμο είναι να υπάρχει ειλικρινής διάθεση ακρόασης και ουσιαστικής και αντικειμενικής αξιολόγησης των προτάσεων που κατατίθενται. Μόνο τότε μπορεί να διαμορφωθεί μια σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ κρατικής εξουσίας και επιστημονικής κοινότητας, προς όφελος της κοινωνίας στο σύνολό της. Διότι, σε τελική ανάλυση, η άρνηση της γνώσης και εμπειρογνωμοσύνης δεν πλήττει τους ειδικούς. Πλήττει την ίδια τη δημοκρατία.
*Πρώην πρύτανης, καθηγητής-ανθρωπολόγος στο Πανεπιστήμιο Philips
