Η γήρανση του πληθυσμού, η αύξηση των χρόνιων ασθενειών και το ολοένα αυξανόμενο κόστος των νέων θεραπειών, διαμορφώνουν μια νέα πραγματικότητα για τα συστήματα υγείας σε ολόκληρη την Ευρώπη. Στην Κύπρο, όπου το Γενικό Σύστημα Υγείας (ΓεΣΥ) βρίσκεται ακόμη σε φάση εξέλιξης, οι νέες τάσεις αναμένεται να επηρεάσουν καθοριστικά τον τρόπο λειτουργίας του τα επόμενα χρόνια. Το ζήτημα της βιωσιμότητας των συστημάτων υγείας και των προκλήσεων που δημιουργούν οι δημογραφικές και τεχνολογικές αλλαγές, βρέθηκε στο επίκεντρο και του πρόσφατου συνεδρίου υγείας της ΟΕΒ, όπου ειδικοί του τομέα αναφέρθηκαν στις πιέσεις που αναμένεται να ενταθούν τα επόμενα χρόνια για τα συστήματα υγείας.
Η συζήτηση αυτή δεν είναι θεωρητική. Στο συνέδριο της ΟΕΒ, εκπρόσωποι οργανισμών υγείας, γιατροί και φορείς χάραξης πολιτικής, υπογράμμισαν ότι οι δημογραφικές και οικονομικές πιέσεις που επηρεάζουν ήδη πολλά ευρωπαϊκά συστήματα υγείας, αρχίζουν να γίνονται αισθητές και στην Κύπρο, ανοίγοντας μια ευρύτερη συζήτηση για το μέλλον του ΓεΣΥ.
Γήρανση πληθυσμού
Στο συνέδριο συμμετείχαν μεταξύ άλλων εκπρόσωποι του Οργανισμού Ασφάλισης Υγείας (ΟΑΥ), του Οργανισμού Κρατικών Υπηρεσιών Υγείας (ΟΚΥπΥ), του Παγκύπριου Ιατρικού Συλλόγου (ΠΙΣ), του Παγκύπριου Συνδέσμου Ιδιωτικών Νοσηλευτηρίων (ΠΑΣΙΝ) και της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής Κύπρου.
Όπως λέχθηκε μεταξύ άλλων, η δημογραφική γήρανση αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τα συστήματα υγείας διεθνώς. Κατά τη διάρκεια των παρεμβάσεων τονίστηκε ότι η αύξηση του προσδόκιμου ζωής, σε συνδυασμό με τη μείωση των γεννήσεων, μεταβάλλει σταδιακά τη δημογραφική δομή των κοινωνιών, δημιουργώντας νέες πιέσεις στα συστήματα υγείας. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, περίπου ένας στους πέντε πολίτες είναι σήμερα άνω των 65 ετών, ενώ οι δημογραφικές προβλέψεις δείχνουν ότι το ποσοστό αυτό θα αυξηθεί περαιτέρω τις επόμενες δεκαετίες. Η Κύπρος ακολουθεί την ίδια τάση. Η αύξηση της ηλικίας του πληθυσμού σημαίνει ότι ολοένα περισσότεροι πολίτες θα χρειάζονται ιατρική φροντίδα, συχνότερες επισκέψεις σε γιατρούς και μεγαλύτερη χρήση υπηρεσιών υγείας.
Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Στατιστικής Υπηρεσίας, το ποσοστό των ατόμων ηλικίας 65 ετών και άνω, έφτασε το 17.7% του πληθυσμού το 2024, αυξημένο σημαντικά σε σύγκριση με το 2000, όταν ανερχόταν σε περίπου 11.3%. Την ίδια περίοδο, το ποσοστό των παιδιών κάτω των 15 ετών μειώθηκε, γεγονός που καταδεικνύει τη σταδιακή γήρανση της κυπριακής κοινωνίας. Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής αποτελεί μία από τις σημαντικότερες κοινωνικές κατακτήσεις των τελευταίων δεκαετιών. Ταυτόχρονα όμως, δημιουργεί νέες ανάγκες για υπηρεσίες υγείας, καθώς οι πολίτες ζουν περισσότερα χρόνια και χρειάζονται πιο συστηματική ιατρική φροντίδα σε μεγαλύτερη ηλικία.
Λιγότεροι εργαζόμενοι
Ένας ακόμη δείκτης που αποτυπώνει τη δημογραφική μεταβολή είναι ο λεγόμενος δείκτης εξάρτησης ηλικιωμένων (old-age dependency ratio), ο οποίος δείχνει πόσα άτομα άνω των 65 ετών αντιστοιχούν σε κάθε 100 άτομα που εμπίπτουν στον ενεργό πληθυσμό. Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat, ο δείκτης αυτός στην Κύπρο ανήλθε περίπου στο 24% το 2024, γεγονός που σημαίνει ότι για κάθε 100 άτομα ηλικίας 15-64 ετών αντιστοιχούν περίπου 24 άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω. Οι δημογραφικές προβλέψεις δείχνουν ότι ο δείκτης αυτός θα αυξηθεί σημαντικά τις επόμενες δεκαετίες. Το ζήτημα αυτό αποτέλεσε αντικείμενο συζήτησης και στο συνέδριο, όπου επισημάνθηκε ότι η αύξηση του ποσοστού των ηλικιωμένων, δημιουργεί νέες πιέσεις όχι μόνο στα συστήματα υγείας αλλά και στα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης. Παράλληλα, οι μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες κάνουν σαφώς μεγαλύτερη χρήση υπηρεσιών υγείας. Διεθνείς μελέτες δείχνουν ότι τα άτομα άνω των 65 ετών χρησιμοποιούν πολλαπλάσιες υπηρεσίες υγείας σε σύγκριση με νεότερες ηλικιακές ομάδες.
Χρόνιες παθήσεις
Η αύξηση του αριθμού των ηλικιωμένων συνοδεύεται και από αύξηση των χρόνιων ασθενειών. Ασθένειες όπως τα καρδιαγγειακά νοσήματα, ο διαβήτης, οι αναπνευστικές παθήσεις και οι νευροεκφυλιστικές ασθένειες, αποτελούν πλέον βασικές αιτίες νοσηρότητας στις σύγχρονες κοινωνίες. Στην Κύπρο, οι λεγόμενες μη μεταδοτικές ασθένειες, όπως τα καρδιαγγειακά νοσήματα, ο καρκίνος, ο διαβήτης και οι χρόνιες αναπνευστικές παθήσεις, ευθύνονται για πάνω από το 90% των θανάτων, γεγονός που καταδεικνύει το σημαντικό βάρος που έχουν για τη δημόσια υγεία. Παράλληλα, ο διαβήτης αποτελεί επίσης ένα σημαντικό πρόβλημα δημόσιας υγείας, με την επίπτωση της νόσου στον ενήλικο πληθυσμό να εκτιμάται περίπου στο 9-10%. Οι ασθένειες αυτές, όπως ανέφεραν φορείς που συμμετείχαν στη συζήτηση, απαιτούν μακροχρόνια θεραπεία και συχνή ιατρική παρακολούθηση, ενώ σε πολλές περιπτώσεις οι ασθενείς χρειάζονται ταυτόχρονα φροντίδα από διαφορετικές ειδικότητες, γεγονός που αυξάνει σημαντικά τη χρήση υπηρεσιών υγείας. Δεν είναι τυχαίο ότι, σύμφωνα με διεθνείς εκτιμήσεις, οι χρόνιες παθήσεις απορροφούν περίπου το 70-80% των συνολικών δαπανών υγείας στις ευρωπαϊκές χώρες, γεγονός που καθιστά τη διαχείρισή τους έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες για τη βιωσιμότητα των σύγχρονων συστημάτων υγείας.
Στην Κύπρο, η εφαρμογή του ΓεΣΥ διεύρυνε σημαντικά την πρόσβαση των πολιτών στις υπηρεσίες υγείας. Στο συνέδριο επισημάνθηκε ότι η διεύρυνση της πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα του ΓεΣΥ, ωστόσο δημιουργεί ταυτόχρονα και αυξημένες απαιτήσεις για τη διαχείριση των πόρων του συστήματος.
Κόστος υγείας
Παράλληλα, τα συστήματα υγείας καλούνται να αντιμετωπίσουν και το αυξανόμενο κόστος των νέων ιατρικών θεραπειών. Στην Κύπρο, μετά την εφαρμογή του ΓεΣΥ, η δημόσια χρηματοδότηση της υγείας αυξήθηκε σημαντικά. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, η δημόσια συμμετοχή στη χρηματοδότηση της υγείας καλύπτει πλέον περίπου το 85% των συνολικών δαπανών υγείας, ενώ ο προϋπολογισμός του ΓεΣΥ συνεχίζει να αυξάνεται, φτάνοντας περίπου τα €2,13 δισεκατομμύρια για το 2026.
Όπως αναφέρθηκε και κατά τη διάρκεια του συνεδρίου, η εξισορρόπηση ανάμεσα στην πρόσβαση των πολιτών σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας και στη βιωσιμότητα του συστήματος, αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τα επόμενα χρόνια. Και μπορεί η δεύτερη, σύμφωνα με τα όσα επισημαίνονται κατά καιρούς από πλευράς του ΟΑΥ να έχει διασφαλιστεί για μεγάλο χρονικό διάστημα, στο κομμάτι των ποιοτικών υπηρεσιών, αποτελεί κοινή παραδοχή ότι έχουμε δρόμο μπροστά μας.
Το μέλλον του ΓεΣΥ
Στο συνέδριο έγινε επίσης αναφορά στον ρόλο της τεχνολογίας και της ψηφιακής υγείας. Η αξιοποίηση δεδομένων υγείας και τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να συμβάλουν στην καλύτερη οργάνωση των υπηρεσιών και στη βελτίωση της διαχείρισης των πόρων.
Γενικότερα, οι εξελίξεις που περιγράφηκαν πιο πάνω, δημιουργούν μια σύνθετη πρόκληση για τα συστήματα υγείας, τα οποία θα πρέπει να προσαρμοστούν σε ένα περιβάλλον αυξημένων απαιτήσεων.
Η συζήτηση που αναπτύχθηκε στο συνέδριο ανέδειξε ότι οι αλλαγές αυτές δεν αποτελούν μελλοντικό σενάριο αλλά μια πραγματικότητα που ήδη επηρεάζει τις πολιτικές υγείας σε πολλές χώρες. Το ερώτημα που τίθεται πλέον δεν είναι αν το σύστημα υγείας θα αλλάξει, αλλά πώς θα εξελιχθεί, πώς θα μετασχηματιστεί και κυρίως με ποια ταχύτητα θα το πράξει αυτό, ώστε να ανταποκριθεί στις ανάγκες μιας κοινωνίας που γερνά και απαιτεί ολοένα περισσότερες υπηρεσίες υγείας.
